Ǵaryshqa ushyrylǵan 250 zymyrannyń árbir onynshysy qulap túsken

Sol málimdeýde mynandaı málimetter keltirilgen eken. «Rosavıakosmostyń» burynǵy basshysy Iýrıı Koptevtiń aıtýynsha, ǵaryshqa ushyrylǵan 250 zymyrannyń árbir onynshysy qulap túsken. Ár sózine muqııat qaraıtyn halyq qalaýlysy teris derek keltirmesi anyq.

Al basqa derekterge sú­ıensek, osy ýaqytqa deıin 32 «Proton» zymyra­ny apat­qa ushyrapty. Geptıl otyny paıdalanylatyn zymyrandar negizinen Baı­qońyr ǵarysh aılaǵynan ushy­ry­latyndyqtan Qazaqstan je­rine 2500 tonna geptıl tó­gil­gen. Geptıl adam aǵzasyna, qor­shaǵan ortaǵa asa zııandy. Reseı ǵalymdarynyń ózi onyń zııandyq qýaty hımııalyq qarý­dan kem emes ekenin joqqa shyǵarmaıdy. Ol aýaǵa tez ara­lasady, ásirese jel jaqtan ta­ratylǵanda asa qaýipti, kóp aýmaqtyń aýasyn zalaldaýy múm­kin. Geptıl topyraqqa da, sýǵa da, tipti metall betine de sińe beredi. Bolmaıtyn az mólsheriniń ózi aýa, sý, topyraq arqyly adam aǵzasyna áser etedi. Osyndaı málimettermen habarlanǵan jurtshylyqqa «Protonnyń» árbir apaty erekshe áser eteri sózsiz. «Tas túsken jerine aýyr» demekshi, ásirese Qyzylorda oblysynyń, onyń ishinde ǵarysh aılaǵy ornalasqan Qarmaqshy aýda­ny­nyń halqyna ońaı soqpaı­tyny belgili. Men 2007 jy­ly Qarmaqshy aýdanynyń «Pro­­ton­nyń» bólshekteri qu­­la­ǵan aýylynda bolǵan edim. Sondaǵy jergilikti turǵyn­dardyń alańdaýshylyq bildir­gen, ábirjigen sátteri esimnen ket­peıdi. 

Al 2013 jylǵy «Proton» apatqa ushyraǵanda Qarmaqshy jerine taǵy da 400 tonnadaı geptıl tógildi. Jurtty ty­nysh­­tandyrý úshin aýa lastanbady, bári janyp ketti degen má­limdeme taratyldy. 1999 jy­ly Qaraǵandyǵa qulaǵan «Pro­ton» úshin Reseı tarapynan 10 mln dollar ótemaqy tó­lengen bolsa, sońǵy apat úshin eshqandaı tólemaqy tó­lenbedi. Ras, Reseı jaǵy tó­lemaqy tóleýge daıynbyz dedi. Tek qazaqstandyq maman­dar eseptegen shyǵyn mól­sherin qaıta qaraý kerek degen ýáj­derin jetkizdi. Alaıda Re­seı memleketi ekonomıkalyq san­ksııa zardaptarymen kúre­sip, óz basymen qaıǵy bolyp ketti. Keıinnen tipti tóle­meıtindikteri týraly málim­de­me jasady.

Áıtse de, bul máseleni aıaq­­­­syz qaldyrýǵa bolmaıdy. Jal­­­py, buǵan basqa qyrynan kel­gen durys sekildi. Elý jyldan beri ǵaryshqa zymyrandar kóterilip jatqan aımaq turǵyndary, dálirek aıtqanda Qarmaqshy aýdany halqyna turaqty túrde ótemaqy belgilenýi tıis. Qazir daǵdarys kezeńi, qarjylyq qıyndyqtar bar. Dese de bul ba­ǵytta alǵashqy qadamdy ja­saı bergen abzal. Ol úshin qar­maqshylyqtarǵa buǵan deıin Qyzylorda oblysynda Aral ekologııasy zardaptary úshin berilip kelgen tólemaqy mól­sherin araldyqtarmen, qa­zalylyqtarmen birdeı etip kóterse bolǵany. Túsindire keteıik, Qyzylorda oblysy halqyna Aral ekologııasy zardaptary úshin «Aral óńirindegi ekologııalyq qasiret saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» zańǵa saı arnaıy tólem belgilengen. Ol jumysshylar men qyzmetkerlerdiń aılyq jalaqy mólsherine qatysty tólenedi. Aral men Qazalyda jala­qynyń 50 paıyz kóle­minde tólense, qalǵan aýdan­dar úshin 30 paıyz bolyp bekitilgen. Mine osy tólemdi qarmaqshylyqtar úshin joǵa­ryda atalǵan eki aýdanmen teńes­tirse naǵyz ádil sheshim bolar edi. Bul jaǵdaıda kóp qar­jy kete qoımasy anyq. О́ıt­keni buǵan deıin onsyz da 30 paıyz tólenýde ári­ Qarmaqshy halqy kóp aýdan­dar qatarynda emes. Sol­ se­bepti de ekologııalyq tó­lem úshin oblysqa bólinip kelgen qarjy kólemimen salys­tyrǵanda ári ketse 4-5 paıyz­daı ǵana qosymsha qarjy ke­ter. Osy aıyrmashylyq Re­seı­diń Baıqońyrdy jalǵa al­ǵa­ny úshin Qazaqstanǵa tólep otyrǵan qarjysynan bólinse tipten jaqsy bolar edi.

Aqyry sóz ekologııalyq tó­lem týraly qozǵalǵandyqtan, Úki­met pen Parlamenttiń nazaryn myna bir ózekti máselege aýdar­ǵym kelip otyr. Saıyp kel­gende bul da áleýmettik salaǵa qatysty.

«Syr – Alashtyń anasy» dep Elbasymyz Nursultan Nazarbaev ataǵan aımaq Mem­leket basshysynyń udaıy qamqorlyǵyn sezinip keledi. Prezıdent tapsyrmasymen­ Qyzylorda oblysynda óńir­diń ekologııalyq ahýalyn saýyq­ty­rýǵa baǵyttalǵan, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsar­týdy kózdeıtin aýqymdy joba­lar júzege asyrylýda. Keńestik kezeńde ekonomıka­sy agrarlyq salamen shektelip qalǵan óńirde munaı óndirisi damı bersin dep Qaraǵandy oblysynyń jerin Syr aımaǵyna jalǵa be­rý merzimin taǵy da uzartyp ber­di. Elbasymyz osylaısha bir jaǵynda tartylǵan Aral teńiziniń tuzdy tabany, ber jaǵynda Baıqońyr ǵa­rysh aılaǵy, oǵan qosa ýran óndirilýimen radıasııa áseri bar aımaq halqyna erekshe kózqaras tanytyp keledi. Eko­lo­gııalyq apat aımaǵy sa­nal­ǵan oblys turǵyndaryna ekologııalyq jeńildikter qa­ras­­tyratyn – «Aral óńirindegi ekologııalyq qasiret saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» zańynyń jumys istep turýy da sonyń bir dáleli. Shynynda da jazdyń 50 gradýsqa ja­qyn­daıtyn mı qaınatar aptap ystyǵy, 40 gradýsqa jýyq­taıtyn qysqy aıazy, jyldyń alty aıynda shań boratyp so­ǵatyn ańyzaq jeli bar sýper­kontınentaldy klımatty óńir turǵyndaryna bul jeńil­dikter óte qajetti nárse jáne ájep­teýir demeý. Biraq osy zań turǵyndarǵa qatysty teń­sizdik jaǵdaı ornatqan. Qa­laı deısiz ǵoı? Zań boıynsha oblysta eńbek etip jatqan adamdardyń barlyǵynyń ja­laqysyna ekologııalyq koeffı­sıent qo­sylady. Ol Aral jáne Qa­za­ly aýdandarynda 50 paıyz­ bolsa, qalǵan bóliginde 30 pa­ıyz. Atalǵan eki aýdan eko­lo­gııalyq apat aımaǵynyń orta­lyǵy sanalǵandyqtan, bul jaǵy­nan aıtar daý joq. Másele bas­qada. Atalǵan koeffısıentter árkimniń jalaqysynyń kóle­mine qaraı qosylady. Al osy durys pa? 

Oılap qarańyzshy, máselen memlekettik bir mekeme basshy­synyń jalaqy stavkasy 300 myń tenge delik. Zańǵa sáı­kes onyń aılyǵyna (30 pa­ıyzdyq ústememen eseptegen­de) 90 myń teńge qosylýy tıis. Al 90 myń teńge degen tó­men qyzmette júrgenderdiń aı­lyǵy. Tipten odan da tómen, 55-60 myń teńge shamasynda alyp júrgender jeterlik. Al solarǵa ekologııalyq koeffısıent ári ketse 15-18 myń teńge kóleminde ǵana qosylady. Sonda joǵary qyzmette júrgender ekolo­gııalyq aımaqta jumys istep, onyń zardabyn sezingeni úshin aılyǵyna qosymsha 90 myń teńgeden asa aqsha alsa, tómengi qyzmetkerlerdiń alatyny 20 myńǵa jetpeıdi. Muny ádiletsizdik, teńsizdik deme­gende ne deımiz. Bári bir óńir­de, atap aıtqanda eko­lo­gııalyq ahýaly basqa aımaq­tarmen salystyrǵanda tómen sanalatyn oblysta tu­ryp, sol jerdiń aýasyn ju­typ, sýyn ishedi. Joǵary qyz­mette júrgenderdiń qorshaǵan ortanyń zııandy áserlerin azaıtýǵa onsyz da aılyq ja­l­aqysy jetip artylady.­ Olar­­­­dyń qunarly azyq-tú­lik, kókónis pen jemisterdi, qa­jetti dárýmenderdi satyp alyp turýǵa shamasy molynan jetedi. Densaýlyǵyn túzeı­min dese aýrýhanalar men shıpa­jaılarǵa qoljetimdiligi qara­paıym halyq ókilderimen salystyrǵanda anaǵurlym joǵary. Bul neǵylǵan batpan quıryq degen suraq eriksiz týyndaıdy. Oblystaǵy memle­kettik organdar basshylary men olardyń orynbasarlary arasynda basqa óńirden aýy­syp kelip, qyzmet etip jat­qandary az kezdespeıdi. Olar buryn ekologııalyq apat ne daǵdarys aımaǵynda ómir súr­megen. Al endi olar da zańǵa sáı­kes ekologııalyq ústeme ala bastaıdy. Onysy ómir boıy osy jerde turyp, jumys is­tep kele jatqan qarapaıym adamdar aılyǵymen shamalas ne­mese olardyń jalaqysyna qosylatyn ekologııalyq úste­me­den birneshe ese artyq.

Bul jerde osyndaı teń­sizdik oryn alyp otyr dep eshkimdi kinálaýdyń reti joq, esh­kimdi jazǵyrýǵa bolmaıdy da. О́ıtkeni zań solaı qa­byl­danǵan, ony tek oryndaý kerek. Bul zańnyń joba­syn jasaǵandar men ony qabyl­daǵandar qaıda qaraǵan dep te aıta almaımyz. О́ıtkeni zań alǵash qabyldanǵan ýaqytta kóptegen baptardan turatyn. Birqatar baptar tabysy tó­men otbasylaryna arnaıy kómek kórsetýdi mindetteıtin. Zańǵa sáıkes turǵyndarǵa jeńildikpen 2 tonnadan kómir berilip turǵany esimizde. Onan bólek jeńildik túrleri de­ boldy. Áıteýir atalmysh zań talaptary alǵashqy kezde tabysy tómen otbasylary­na biraz kómek kórsetip, teń­ger­­meshilikti ustap turdy. Alaı­­da keıinnen zańnyń kóp­tegen bólikteri alyp tastalynyp, joǵarydaǵy negizgi bap túrleri qana qaldy. Al ol ózderińiz baıqaǵandaı, negi­zinen jalaqysy joǵary adamǵa jaǵymdy eken.

Sondyqtan Syr eli tur­ǵyn­daryna osy zań boıynsha eko­­logııalyq tólem jasaýda ádi­letsizdik oryn alyp ke­ledi. Ekologııalyq koeffısıent – bul merekege baıla­nysty jalaqy kólemine sáı­kes qosylatyn syıaqy emes (negizinde bul máselege de bas­qasha kózqaras tanytsa artyq bolmas edi), ekologııalyq ús­teme bolǵannan keıin ol bar­lyǵyna birdeı tólenýi tıis. Ol 50 paıyz qosylatyn aýdandarda belgili bir kólemde, 30 pa­ıyzdyq aımaqta sáı­kesinshe odan tómendeý bolýy qajet. Oǵan qalaı qol jet­kizýge bolady? Zań qatyp qalǵan dogma emes, oǵan ýa­qyt, zaman talabyna qaraı óz­gerister men tolyqtyrýlar en­gizýge bolady. Endeshe bul zańǵa da ózgeris engizetin ýa­qyt jetti. 

Árıne men qarjy salasy­nyń mamany emespin. Bul keltirgen mysaldarym durys bolmaýy da múmkin. Biraq ma­mandar kirisse barlyǵyna, ıaǵ­nı basshyǵa da, qatardaǵy qyz­metkerge de birdeı ádiletti tóleýdiń mehanızmin jasap ala­tynyna senimdimin. Múm­kin, aımaqqa bólinetin qarjy kóleminiń nemese jumys is­teıtin adamdar sanynyń óz­gerýine baılanysty tólem mól­sherin de ózgertip turý kerek bolar. 

Toqsan aýyz sózdiń tobyq­taı túıini, osyndaı kózge uryp turǵan ádiletsizdik pen teń­sizdikti qalypqa keltiretin mezgil jetken sııaqty. 

Ydyrys TÁJIULY,  Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

Qyzylorda