Islandııa jastardyń tilin qalaı tapty?

Adam damý ındeksi (ADI) boıynsha, halqynyń sany az, qazba baılyǵy shekteýli Is­landııa dúnıe júzindegi al­dyńǵy qatarly memleket sanalady. Eldiń ekonomıkalyq ál-aýqaty ekinshi myńjyldyqtan bas­tap tez órkendegen-di. Alaı­da 2008-2011 jyldar ara­ly­ǵyndaǵy daǵdarys halyq­tyń turmysyna aýyr soqty. Qıyndyqqa qabyrǵasy qaıys­paıtyn ıslandııalyqtar to­qy­raýdan tosylyp qalǵan joq. Sonyń nátıjesinde 2013 jyl­dan bastap el ekonomıkasy qaıta jandanyp keledi. Ha­lyqaralyq qarjy qorynyń má­limetine súıensek, qazirgi tań­da Islandııa jan basyna shaq­qandaǵy ishki jalpy ónim boıynsha 6-satyda tur (59 myń dollar). Satyp alý qabileti jó­ninen de aral turǵyndary kóp elden kósh ilgeri. Eldegi ın­flıasııa deńgeıi 1,8 paıyz mólsherinde. Bul – basqa memlekettermen salystyrǵanda anaǵurlym tómen. 

Áıtse de, Islandııadaǵy jaǵ­daı­dyń bári keremet emes. Eldegi negizgi sala qyzmet kór­setýge baǵyttalǵandyqtan, álem­dik daǵdarys sekildi tosyn­nan kelgen toqyraýlar Islan­dııanyń áleýetin shaıqaltyp ketti. Sondyqtan el pre­zıdenti Gvıýdnı Ioýhannesson bas­taǵan bılik ókilderi ekonomıkany ártarap­tandyrý maqsatynda sharalar qabyl­dap jatyr. Polıar shuǵylasyn kórýge aǵylatyn týrısterge qyzmet kórsetýden bólek, aýyl sharýashylyǵyna erekshe den qoıylyp keledi. 

Halyqtyń turmysyn jaq­sartý maqsatynda da Islandııa bıligi birqatar jumystar at­qardy. Máselen, 20 jyldaı bu­ryn jasóspirimderdiń 42 paıyzy alkogoldi ishimdik iship, 17 paıyzy esirtki qoldanǵan eken. Keıingi jyldary ázázildiń shyrmaýyna túskenderdiń sa­ny atqarylǵan ıgi isterdiń ar­qasynda 5 paıyzǵa deıin tó­mendegen. Qysqa merzimniń ishinde Islandııanyń mundaı ná­tı­jege qol jetkizýiniń syry nede? Esirtkimen kúrestegi ıslan­dııalyq mo­del­diń qandaı ereksheligi bar?

BBC arnasy Islan­dııa­daǵy «jasós­pirimder revo­lıý­­sııasynyń» sebebin bylaı túsin­diredi. Birinshiden, elde jas býyn úshin komendanttyq ýaqyt belgi­lengen. Soǵan sáıkes 16 jas­qa tol­maǵan balalardyń keshki saǵat 10-nan keıin syrtta jal­ǵyz serýendeýine tyıym sa­lynǵan. Bul zańnyń saqta­lýyna quqyq qorǵaý qyzmet­ker­leri ǵana emes, ata-analar da múddeli. Sondyqtan ata-ana­lardan quralǵan top kúnde kesh­kisin kóshelerdi aralap, komen­danttyq ýaqyttyń saqtalýyn baqylaıdy. 

Ekinshiden, ata-analar balalar aldyn­daǵy mindetin adal atqarady. Máse­len, olar urpaǵynyń áreketine jaýap berý mindetin moınyna alyp, arnaıy erejege qol qoıady. Onda ata-analardyń balalarǵa alkogoldi ishimdik ishkizbeýi sekildi mindetter naqty kórsetilgen. BBC-ge suhbat bergen Eıdar jáne Aleksandra esimdi ata-ananyń aıtýynsha, mundaı sharalar otbasy músheleriniń keshki ýaqytyn birge ótkizýine múmkindik beredi. «Buryn bizde bári erkin bolatyn. Alaıda adamdar onyń qaýip-qaterin sezingen joq. Esesine qazir halyqtyń sanasy jaqsy jaqqa ózgerdi», deıdi Eıdar. 

Úshinshiden, elde balalar men jasóspirimderge arnalǵan túrli sporttyq jáne kóńil kóteretin sharalar kóp. BBC arnasy keltirgen derekterge súıensek, mektepten keıingi ýaqytyn tıimdi ótkizý úshin jyl saıyn ár balaǵa quny 500 dollar kólemindegi talon beriledi. Mundaı árekettiń tıimdiligin ýaqyt kórsetip otyr. Búginde ıslandııalyq sportshylardyń jetistigi álem tańǵalarlyq. Máselen, taıaý­da fýtboldan Islandııa qurama koman­dasy óz tarıhynda tuńǵysh ret álem chempıonatyna joldama aldy. Islan­dııalyq órenderdiń bul erligi el  tarı­hynda altyn árippen jazylatyny anyq. О́ıtkeni buǵan deıin halqynyń sany bir mıllıonnan az birde-bir memleket fýtboldan tórtjyldyqtyń dúbirli básekesine qatysqan emes. 

Bir jyl buryn Islandııa fýtbolshylary taǵy bir shyńdy baǵyndyrdy. Olar Fransııada ótken Eýropa chempıonatyna tuńǵysh ret joldama alyp, baıraq­ty básekede atoı saldy. Dańqty Eıdýr Gýdon­senniń izbasarlary shırek fınalǵa deıin súrinbeı jetip, alań ıelerine ǵana ese jibergen bolatyn. Aıtpaqshy, Eýropa chempıonatynyń irikteý kezeńinde Qazaqstan osy Islan­dııamen bir topqa túsip, bizdiń fýtbol­shy­lar Astanada 0:3 esebimen ese jiberip, Reıkıavıktegi match­ta teń tarqasqan.

Tórtinshiden, jastardyń jaǵdaıy ǵalymdardyń zertteý obektisine aınal­ǵan. Jyl saıyn árbir jasóspirim saýalnama toltyryp, ózine unaıtyn nemese kóńilinen shyqpaıtyn máselelerdi ashyp aıtady. Osy saýalnamanyń nátıjesine qarap ár aımaq ózderine laıyq jumys josparyn bekitedi.  Besinshiden, balalar men jasóspirim­derdiń jaǵ­­daıyn jaqsartýǵa erekshe kóńil bólinedi. Jylyna jastarǵa arnal­ǵan úıirmelerdi qarjy­landyrý úshin 100 mıllıon dollar qarajat jumsalady eken. Búginde bola­shaq urpaqqa salynǵan ınvestısııa oń nátıje kórsetti.

Balalar men jasóspirimderdi esirtki men alkogoldi ónimnen alshaq ustaýǵa arnalǵan ıslandııalyq júıe ómirsheńdigin kórsetip otyr. Qazirgi tańda olardyń tá­jirıbesin Eýropanyń 35 qalasy ózderinde synap kórýge bel sheshe kirisip ketti.

Abaı ASANKELDIULY, «Egemen Qazaqstan