Halqymyzdyń «Bóri azyǵy jolda» degenindeı, jýrnalıst úshin de jol júrýdiń erekshe máni bar. El kórip, jer tanyp, túrli adamdarmen júzdesip, oı qorytqan saıyn dúnıetanymyń keńeıip, ózgelerdi ózińde barmen salystyrýǵa tyrysasyń. «Qazaqstan Respýblıkasynyń týrıstik salasyn damytýdyń 2020 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda» aıtylǵan mindetterdi júzege asyrý úshin de basqa elderdiń tájirıbesin zerdeleý kerek-aq. Bizdiń maqalamyz da osyndaı maqsatpen jazyldy.
Taqtaly tastar
Jaǵalaýyndaǵy appaq qumy maqpaldaı tabanyńdy maıda óbetin Belekteı emes, Kemer jaǵalaýy tastaqty bolǵanymen tabıǵaty óte ásem. Taqta-taqta bolyp jaqparlanyp jatqan taý-tasqa shanshyla túsip, órshelene umtylǵan san túrli aǵash onsyz da sulý tabıǵatty túrlendirip, ol aıdyny shalqar Aq teńizben astasqanda mańaıyńdaǵy ǵajaıyp kórinis janyńa jaıly jaǵatyn, sáýleli shýaq tókkendeı.
Túrikterdiń týrısterge qyzmet kórsetýdi ádben jolǵa qoıǵany kópke aıan. Áýejaıdan kútip alyp, otelge ornalastyrý, tamaqtaný, jaǵajaıdan jaıly orynnyń jasalýy, tolyp jatqan qajetti qyzmet kórsetýge ázir turatyn syp-sypaıy qyzmetshi, bári-bári sizdiń demalysyńyz úshin jasalǵanymen, túptiń-túbinde ózderine, óziniń eline jasalǵan eńbek ekeni anyq. Sol pıǵyl túrik jerine tabanyńyz tıgennen ketkenińizshe jalǵasyp, bir úzilmeıdi-aý, úzilmeıdi.
Taqtaly taýy Kemerdiń qaı tusynan da menmundalaıdy. Keıbir ala bultty kúnderi býdaq-býdaq bulttardyń ózi onyń bıigine qoldary jetpegendeı etegin jambastap, onsyz da asqarly taýdy asqaqtatyp tastaǵandaı. Mine, dál osy asqaraly taýdyń ushar basyn túrikter týrıster aǵylatyn tamasha orynǵa aınaldyrǵan. Qalaı deısiz ǵoı? Áýeli baramyn deseńiz, sizdi ózińiz turǵan otelden arnaıy kólikterin jiberip, taý arasyndaǵy shıyrlaǵan, biraq qııýlasqan kesekten órilgen jolmen 726 metr bıiktikte ornalasqan stansaǵa jetkizedi. Osy jerden bir mezgilde ishine 80 adam syıatyn aspaly kabınaǵa (fýnıkýler) otyryp, tóńiregińizdiń bárin áınekten alaqanyńyzdaǵydaı kórip bıikke jyljısyz.
Fýnıkýler ishindegi túrli tilde sóıleıtin, aq, qara, sarysy aralas týrıster kórkemdikke kózderin sýaryp, osy bir sátterdi esimnen shyǵaryp almaıyn degendeı biri kamerasyn, biri fotoapparatyn, biri telefonyn shyǵaryp taspaǵa, sýretke túsýde. Ishimizden eseptep qoıdyq, fýnıkýlerdiń bir kóterilgeni 4400 dollar, bir saǵattyń ishinde 5 ret baryp kelgende 22 myń dollar. Sonda kúnigesin esepteı berińiz. Jáne ol qysta da toqtamaıdy eken. Taý basyna kóterilgen jan úshin 360 gradýs boıy tegis kórinetin tamashalaý alańy men birneshe dámhana qyzmet kórsetedi. Kádesyılar satatyn dúńgirshegi jáne bar. О́z oıymmen osyndaı aspa joldardy kerip tastaıtyn bizde taý joq pa, tabıǵatymyz kóriksiz be, kórsetetin keremetimiz joq pa? Shirkin-aı, tym bolmasa Astananyń túbindegi Býrabaı bıiginiń birine osyndaı jol tartsa jáne Kóksheniń ár qııasy jaı ǵana teńkıip jatqan tas ta emes, qııaldyń kókdónenin jóńkiltetin tamasha bir shókken túıe, uıqydaǵy kirpi beınelerindegi taý jaıynda, túrli ańyz-áfsanasyn jyr ǵyp aıtqanda qaı týrıst aýzyn ashyp, kózin jumbas eken dep armandap ketkenbiz. Týrısterdiń arqasynda sonda sol mańaılarda turatyn halyqtyń da turmystary jaqsara túser edi ǵoı.
Qarjy tartýdyń túrikshe tásili
О́mirdiń alǵa jyljýynyń negizgi tetikteriniń biri – jaqsyny kórý arqyly oı túıip, salystyra kelip, ony óz qalybyńa salyp ólshep, kórgenińniń tıimdisin eksheı otyra, sonyń jetilgen túrin jasap, tanym men túsinigińe kereǵar kelmeıtindeı, bolmysyńmen bitistire paıdańa jaratý emes pe? Osy rette túrik baýyrlardan qabyldap, óz qalybymyzǵa salar dúnıeler biraz tárizdi.
Demalýǵa kelgen týrıstiń qaltasyndaǵy aqshasyn ǵana emes, elinde qalǵan qarajatyn ákelgizýdiń tıimdi ádisteri oılastyrylyp, ábden jolǵa qoıylýy – óte bir nazar aýdararlyq nárse. Al osy ádisterdi bizder qoldansaq she, sóz joq, paıdasy shash-etekten, týrıske de, dúkenge de, óndirýshige de, tutastaı alǵanda elge paıdaly is bolar edi ǵoı.
Sheteldik úshin birinshi kezekte ózge elde júrip-turýda týyndaıtyn másele – kólik jáne onyń baǵasy. Máselen, týrıst áldebir tarıhı oryndardy, qalanyń kórikti jerlerine barǵysy keldi deıik. Sóz joq ony kóliksiz iske asyra almaısyz. Sizdi aparǵan týrıstik fırma ondaı jerlerge barýdy, aralaýdy, qaıtyp kelýdi (mysaly, Pamýkkale, Kapaddokııa, Irýsalım), tipti sol ýaqytta tamaqtanýdy da qosyp, arnaıy sol ekskýrsııa úshin baǵasyn belgilep qoıady. Tóleısiz, arjaǵyna basyńyzdy esh qatyrmaısyz, ıegińizdi fırmaǵa artyp qoıyp, tek qyzyqtaý qamyn ǵana oılańyz. Al eger siz dúken aralaǵyńyz kelse, onda jón basqa. Tegin kólik sizdi saýda úıine alyp barady. Baryp aralap, kóńilińizge unaǵan zatyńyzdy alasyz, al eger zat unaǵanymen oǵan tıesili qarajatyńyz qaltańyzda joq. Sondaıda kózińizben iship-jep, qyzyǵyp ketip qalmaısyz, túrikter onda kepilge bir shamaly qarajat qaldyryńyz, biz myna buıymdy siz alady dep satýdan alyp qoıamyz, al elge barǵan soń qarajatyńyzdy aýdarsańyz, zat ózi sizdi izdep keledi, qazir tek baǵasyn anyqtaıyq dep, saýdalasýdyń qyzyǵyna ábden túsirip, aıaǵynda zatty alǵyzyp, ol elińizge barǵan soń artyńyzdan jetedi dep otelińizge kóligimen tegin ákep tastaıdy. Osylaısha týrıst eline qaıtqan soń da Túrkııaǵa aqsha jiberedi. Paıda emes pe, paıda.
Kıim alyp, ony qysqartý, sál bir kelmeıtin tusyn óńdep jiberý jumysy da tegin, tek siz alsańyz boldy. Árbir iri saýda ortalyǵynyń óziniń jeke kólik parki bar. Dúkennen shyǵa sala aldyńyzǵa tartylǵan jaıly da jumsaq kólikke otyrǵyzyp, syrǵyta jóneltedi.
Qateliktiń de paıdasy bar
Joǵaryda aıtylǵandaı, saýda úıiniń biri – «D’Enver Leather». Teri men bylǵarydan, ań terisiniń nebir túrlerinen óte sapaly, zamanaýı buıymdar jasaıtyn bul ujym úzdiksiz ónim shyǵaryp, ony satýmen de ózderi aınalysatyn irgeli kásiporyn eken. Antalııadaǵy osy fırmanyń atshaptyrym úlken dúkenindegi satýshylar júziktiń kózinen ótkendeı, tabandary tabandaryna tımeı, bir qabaq shytý joq, kúlip júrip qyzmet etedi. Bul turǵyda da bizdiń satýshylar olardyń shańyna ilese almaıdy. Uıymdasqan jumystyń saǵattyń tetigi syndy júrisine qarap, jýrnalıstik qyzyǵýshylyǵym túrtkilep, mazalaı berdi. Aqyry sol oı jeteginde kompanııa jaıynda suraı bastaǵam. Satýshy qyz men sizge ony aıtyp beretin adamdy kórseteıin dep, zalda júrgen bir jas jigitti shaqyrdy.
Syp-sypaıy, jumsaq jymıǵan jigit – Enver Sýleımanoǵly «D’Enver Leather» qojaıynynyń nemere inisi eken. Kompanııa jaıly aqparat bere alasyz ba, men qazaqstandyq jýrnalıst edim, óz elimde de sizder tárizdi jumystar uıymdastyrylsa ǵoı deımin degenimde, «Árıne, teri óńdeý qazaqtyń qanynda bar, sizdiń halyq úshin berekesin berer is bolýy ábden múmkin. Jalpy, bıznesti ár halyq óz ata kásipterine negizdese, sony Alla da, árýaq ta qoldaıdy, ol paıdasyn ákeledi. Et jeıtin halyqta teri bolmaı turmaıdy», dep ázildep te qoıdy.
Enver mynadaı qyzyq jaıtty syr etti. «Bizdiń kásiporyn 1932 jyldan beri teri óńdeýmen aınalysady. Biraq men sizge bir qyzyq aıtaıyn, ótken ǵasyrdyń 90-jyldary «djýnglı» atty teriden tigilgen tondarymyz búkil Eýropany, Reseıdi, jalpy jyly tonǵa suranys bar elderdiń bárinde sánge aınalyp, tasymyz órge domalap, shyrqap shyǵa keldik. О́zgeler ol terige bizdiki tárizdi órnek sala almaı, ábden sorlady. Al biz jeke-dara sol teriden túrli buıymdar tigip jattyq. Ol qalaı týdy deısiz ǵoı? Ol qatelikten bolatyn. Terini boıaıtyn sheber baıqamaı áldebir qospany artyq, endi birin kem aralastyryp, hımııalyq preparatty salyp jibergeninen úlken partııa – 1000 ton shyǵatyn teri alabajaq tústi bolyp shyǵa keledi. Tastaıyn dese, orasan shyǵyn keletin óte kóp mólsher, sodan ne de bolsa táýekel dep tondar tigiledi. Allanyń qoldaýymen djýnglı keremet sánge aınaldy. Jalpy, ne nárseni bastaǵanda da adamnyń túpki pıǵyly taza bolsa, Jaratqannyń ózi qoldaıdy», dep qyzyqty áńgime aıtyp berdi.
Saýda úıiniń kóligimen otelge qaıtyp kelemiz. Týrızmnen tergen nannyń tegin kelmeıtini, biraq oǵan tógilgen terdiń bosqa ketpeı, eselegen paıda ákeletini, bizdiń elimizde bul oraıda jasalmaı jatqan telegeı teńiz jumystar barlyǵy oıdy shyrmaı berdi...
Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»
Astana – Antalııa – Astana