Azattyq joly azapty

Qazaqstan óz táýelsizdigin ózgelerden kesh jarııalady. Nege? El táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna oraı túrli BAQ betterinde júzdegen ma­qalalar men pikirler shyǵyp ja­tyr. Olardyń kóbi ótken jyldardaǵy qol jetken jetistikter men tabys­tar­dy saralap, halyqqa tanyta túsýge ty­rysady. Sonyń bel ortasynda, árı­ne, Prezıdent Nursultan Nazar­baev­tyń dara eńbegi óz-ózinen kórinip tu­ra­dy. Al taǵy bireýleri keıbir keleńsiz jáıtterge kóńil aýdarǵysy keledi. Sonyń ishinde Qazaqstannyń óz táýel­sizdigin jurttyń eń sońynan jarııa­la­ǵa­nyna jarmasyp, min taqpaq bola­tyn­dar da bar. Olar Elbasy N.Nazarbaevtyń jurttan buryn belsenip, Táýel­sizdikti basqalardan buryn nemese qalmaı jarysa jarııalap, ýralamaǵan sal­qyn­qandylyǵyna shúbá keltirip, túrli kinárat taqqysy keledi. Al shyn máninde Nursultan Nazarbaev sol tarıhı sátte barynsha dana sheshim qabyldap, saıası jaǵynan óte ustamdy, bilikti jáne birden-bir durys jol tańdaǵan edi. 1991 jylǵy tamyz búliginen keıin KSRO-nyń taraıtyny belgili bolyp qaldy. Barynsha álsirep, saıası turǵydaǵy salmaǵynan ábden aırylyp, daǵdarysqa túsip qaltyraǵan or­ta­lyq­qa baǵynǵysy kelmegen ulttyq respýb­lı­kalardyń bári de óz táýelsizdikterin jarııalap úlgerdi. Atap aıtqanda, Ýkraına 1991 jyldyń 24 tamyzynda, Belarýs – 25 tamyzda, Moldova – 27 tamyzda, Ázerbaıjan – 30 tamyzda, Qyr­­ǵyzstan men О́zbekstan – 31 tamyzda, Tá­jikstan – 9 qyrkúıekte, Armenııa – 23 qyr­kúı­ek­te, Túrkimenstan – 27 qazanda óz táýel­siz­dikterin jarııalady. Al odaqtas respýblıkalar arasynan alǵashqy bolyp táýelsizdigin Lıtva 1990 jyldyń 11 naýryzynda-aq jarııalaǵan edi. Ony sol kezdiń ózinde, alǵashqy bolyp Islandııa tanydy. Odan keıin táýelsizdigin 1991 jyldyń 9 sáýirinde Grýzııa jarııalady. Latvııa men Estonııa tamyz búliginen keıin ile-shala 20 men 21 tamyzda óz táýelsizdikterin jarııalady. Al Qazaqstan óz Táýelsizdigin KSRO-nyń resmı túrde taralýyna 5-aq kún qalǵanda, ıaǵnı 16 jeltoqsanda jarııalady. Osynyń ózi óte durys sheshim bolatyn. Táýelsizdigin bizdiń al­dy­myzda, sońǵy bolyp jarııalaǵan Túrki­men­stannan biz 1,5 aı kesh jarııalasaq ta, eshte­ńe­den qur qalǵan joqpyz, esesine elimizde tynyshtyqty saqtap qaldyq. Shyn máninde táýelsizdik kimge qarsy ja­rııalanatyn, kimnen enshini alýǵa umtylǵan shara ekenin oılanyp kórelikshi. Ol, eger uǵymdardy ádeıi ońaılatyp sóı­le­sek, uzaq jyldar boıy odaqtas respýb­lı­ka­lardy «baýyryna basyp», typyr etkizbeı ustap, táýeldi etip otyrǵan KSRO-ǵa qarsy ja­rııalanatyn shara nemese, sózdiń týrasyn aı­tatyn bolsaq, negizinen orys ókimetiniń qol as­tynan shyǵý jolynda jasalǵan aksııa bo­latyn. Mundaıdy, árıne, orys halqy ókil­deriniń bári birdeı unata qoımasy belgili. Onyń ústine, uzaq jyldar boıy óte keń nasıhat­tarmen, úlken sheberlikpen, keıde tipti dó­re­ki­lik­pen júrgizilgen ýrapatrıottyq saıasat olar­dyń talaıynyń sa­nasyn ulyorystyq sho­vı­nızm­niń shyrmaýy­men barynsha qursap, shyr­qaý shegine jetkizgen edi. Eń joǵary deń­geı­de «biz orys tilin ǵana bilýimiz kerek, ony ba­rynsha tez úırensek, kommýnızmge de son­sha­lyqty tez jetemiz» degen sııaqty jaýapsyz aı­tylǵan sózder kúndelikti saıasattaǵy baǵdar­la­malyq ustanymǵa balandy. Eshkim oǵan bir aýyz sózben qarsy shyǵyp, joqqa shyǵara almaıtyn. Ulttyq saıasatta «ulttardyń gúl­de­nýi» jáne «ulttardyń birigýi» tujyrym­da­ma­syn teń ustanamyz delingen saıasat osyndaı sózderden keıin ekinshisi birinshisinen basym­dyqqa ıe bola beretin tenden­sııa­ǵa shyǵýymyz kerek degenge jetkizildi. «Uly» halyqpen ja­qyndasý, onyń tilin ǵana emes, dilin, ǵurpyn qabyldaý ashyqtan-ashyq ba­rynsha progressıvti is-áreket sanaldy. Ony eýrosentrıstik ustanym da ushtaı tústi. Sóıtip, ult­tardy biriktirý, saıyp kelgende barlyq ha­lyqtardy tegis birtutas sovet halqyna, is jú­zin­de orysqa aınaldyrý saıasaty júrgizilip, ol ult aımaq­taryndaǵy zııaly qaýymnyń da, kózi ashyq kópshiliktiń de ashý-yzasyn týdyratyn. Biraq ózin osyndaı joǵary mártebege qol jetkizip jat­­qan sol solshyl saıasat orys halqynyń ókil­derine unamaýy múmkin emes edi. Qalyń bu­qarasy ony únsiz moıyndap, ishinen ma­saı­raıtyn. Al alda-jalda oǵan qarsy abaılap qana, juqalaý pikir bildirilse erin moınyna alyp týlap, ondaı adamnyń bilimi taıaz, biligi az dep múıizdep shyǵa kelýge daıyn bolatyn. Orys zııaly qaýymy ókilderi arasynan óz tarapynan osy saıasattyń durystyǵyna, onyń jandanýyna shama-sharqynsha úles qospa­ǵan­dary kemde kem shyǵar. 1939 jylǵy sanaqta bol­ǵan 193 ulttyń 1989 jyly 101 ǵana qal­ǵan­dyǵy mine, osy saıa­sat­tyń óte jaqsy nátıje berip kele jatqan­dy­ǵy­nyń kórinisi edi. Kún­nen-kúnge bastyrma­la­typ kele jatqan bul saıa­satty tejeýge, sóıtip, ım­perııalyq ortalyqqa degen jekkórinishti sezimdi azaıtýǵa ortalyq úkimetti basqaryp otyr­ǵan myqtylardyń kó­re­gendigi, qaıratkerlik qa­ry­my jetpedi. Gorba­chev­tiń kezinde bul saıasat­tyń solshyldyǵy tipti dáýirlep, onyń artynan Qazaqstanda jáne basqa da respýblıkalarda ult­tyq qozǵalystar bolyp, qantógiske ulasqany belgili. Ulttyq respýblıkalardyń KSRO-dan táý­el­sizdik alýǵa, óz aldyna jeke el bolýǵa jan­talasýynyń eń basty sebebi, bizdińshe, osy bo­latyn. Iаǵnı, ulttyq ereksheligin, bolmysyn saq­taýǵa, ulttyq múddesin qorǵaýǵa barlyq ha­lyqtar da umtylyp turatyn. Adamnyń boıyn­daǵy eń názik, barynsha qasterli dúnıesi de ulttyq sezim ekeni belgili. Patrıotızmniń de qaınar kózi osy ulttyq sezim. Otandy qorǵaý jolyndaǵy barlyq jalyndy óleńder, urandy sózder ulttyq sezimmen ushtassa ǵana ótimdi bolatynyn ómirde kórdik. Máselen, Uly Otan soǵysy jyldarynda «Týǵan Otanym SSSR-dy qasyq qanym qalǵansha qorǵaımyn» degennen góri «Qazaq eli, týǵan jerim, Otan anam senderge jetpesin dep fashıst aıaǵy keýdemdi oqqa tóseımin» degen maǵynadaǵy sózderdiń áseri áldeqaıda myqty bolatyn. KSRO-nyń úgitshi­le­ri men nasıhatshylary Otan soǵysy jyl­da­ryn­da patrıotızmdi laýlatý jolynda ulttyq se­zimdi utqyrlyqpen qosyp otyrǵan sebebi de sol. Al táýelsizdik aldymen kez kelgen ha­lyqtyń ult retinde saqtalýyna jol ashatyn mańyzdy qural ekendigi daýsyz. Endi 1991 jyldyń tamyzyndaǵy bizdegi ulttyq ahýaldyń qandaı ekenine toqtalyp kórelik. 1970 jyly Qazaqstanda 13 mln. halyq bolǵan, sonyń 4,2 mln. qazaq, 5,5 mln. orys, 1979 jylǵy sanaqta 14,7 mln. halyqtyń 5,3 mln. qazaq, 5,9 mln. orys boldy. Tek 1989 jyl­ǵy sanaqta ǵana qazaq óz jerinde 1926 jyldan keıin alǵash ret kópshilikke jetip, 16,2 mln. halyqtyń 6,5 mln. boldy. Al orystar bul kezde 6,2 mln. edi. Sóıtip, qazaq 63 jyl ótken soń ǵana respýblıkadaǵy eń kóp sandy ulttyń dá­re­jesine jete aldy. 1926 jylǵy sanaqta Qa­zaqstandaǵy barlyq 6,1 mln. halyqtyń 3,6 mln. ıaǵnı 60 paıyzyna jýyǵy qazaq bolǵany málim. Biraq sol 63 jylda ómirdiń barlyq sala­syn­da qazaqtyń orny ekinshi orynǵa ábden sy­rylǵan edi. Belsendi qoǵamdyq arenadaǵy qa­zaqtyń kúıi óte qorash kórinetin. Ekono­mı­ka­nyń aýyl sharýa­shy­lyǵynan basqa salalary­nyń bárinde, máde­nıet, ǵylym, bilim, ónerde de qazaq ekinshi oryn­nan asa alǵan joq. Soltústik túgil Ortalyq, Shy­ǵys, Batys oblystardyń barlyq qalaly jerlerinde orys tili basymdy sıpatta boldy. Sol­tús­tik pen Shyǵysta halyq sanynyń basym kóp­shi­ligi orystar-dy. Alma­tynyń ózindegi jaǵdaı sol bolatyn. Tek qazaq­tyń ulttyq elıtasy shoǵyr­lanǵandyqtan ǵana zııaly qaýym ortasynda qazaq tepe-teńdikke qol jetkizip júretin. Onda da birde jetse, birde jetpeı jatatyn. 60 jyl boıy ómirdiń barlyq salasynda basymdyqqa jetken halyqtyń ókilderi óziniń qoltyǵynda, ekinshi qatarda júrgen halyqtyń degenine birden jyǵylyp, óziniń tarıhı ota­ny­nan táýelsiz bolǵymyz keledi degenin birden moıyndap, tilin úırenip, dilin uǵýǵa kóne ala ma? El de, jer de bizdiki, respýblıkanyń negizgi halqy biz bolamyz degen urandar oǵan jaǵa ma? Onyń ústine ol aty atalsa boldy «uly» degen madaq birge aıtylatyn (ásirese Qazaq­stan­da), irgede búkil álemde aldyma jan sal­maımyn dep azýyn aıǵa bilegen ımperııasy jatqan, joǵaryda aıtylǵan solshyl saıasat ábden keýdesin ósirip, eńbektegen jasynan eńkeıgen kárisine deıin órkókirek qylyp jibergen orys halqy bolsa – ony nızamǵa jyǵý, ý-shýsyz, búliksiz Qazaq eli­niń táýelsizdigin moıyndatý – ońaı sharýa ma edi? Qala berdi ortalyqtaǵy ımperııashyl kúsh­ter­diń baǵyn­bań­dar degen ashyq aıǵaılary da shy­ǵyp jat­qany ótirik pe? 90-shy jyldardyń ba­synda A.Soljenısın «Kak nam obýstroıt Ros­sııý» degen eńbeginde Qazaqstannyń Sol­tús­ti­gin Reseı­diń «Ońtústik Sibiri», Gorbachev 5 oblysty Reseıdiń jeri, odan Jırınovskıı «ja­qyn sheteldegi orys halqyna úndeýin» jarııalap, Moldova sekildi shaǵyn respýblıkalardyń ózinde orystar tyǵyz qonystanǵan aýmaqtarda «Prıdnestrove» sekildi separatıstik respýblıkalar qurylyp jatsa, bizdegi orystardy saba­sy­na túsirý ońaı ma edi? Árıne, bári dep aıt­paı­myz, biraq qalyń kópshiliginiń aýany basqada bolǵanyn kórmeý – «kórmes túıeni de kór­mestiń» kebi bolar edi. Osyndaı jaǵdaıda jurttan buryn belsenip, táýelsizdikti, ıaǵnı orys ımperııasynyń qol as­ty­nan shyǵýdy basqalardan buryn jarııalap kór? «О́zi de úrkeıin dep turǵan jylqyǵa ja­py­raq shashsań ne joryq» demekshi, bul onsyz da órek­pip turǵan kóńilderge quryq berip, ahýaldy tipti shıelenistirip jiberetin kórsoqyrlyq bolar edi. Aýmaly-tókpeli sol zamanda óz basymyz, máselen, Qyzyljardaǵy aýytqýlardy kózben kórip, qulaqpen estidik. Jergilikti orystardyń qalyń ókilderi ashyqtan-ashyq «qazaqtar bizge kún kórsetpeı jatyr, bizdiń zor tilimizdiń aýqy­myn ekshep, ózderiniń qor tilin tyqpalap, zorlap úıretpek, barlyq jerde qazaq kadr­la­ryn ósirip jatyr, bizdiń azamattarymyzdy jumystan qýda­laý­da» degen sekildi jalalardy laýlatyp, qa­la­nyń qaq ortasynda jıyndar ótkizip turatyn. Qolynan basqa eshteńe kelmegen soń oblys bas­shy­lary olardyń jıynyn kóshede ótkizbeıtin etip, burynǵy oblystyq komsomol komıtetiniń keń zalyn bosatyp berdi. Osy jerde ár aptanyń sársenbisinde V.Sýprýnıýk degen jádigóı bas­taǵan jıyn turaqty túrde ótkizilip, onda halyqty barynsha qaırap, áldeqandaı áreket dúńk ete qalsa daıyn bolý qajettigin ashyq úgit­tep jatty. Oblys ákim­diginen ol jıyndarǵa Ashat Saǵyndyqov degen jigit turaqty qatynasyp, aıtylǵan áńgime­ler­di jazyp ákelip, basshylarǵa tapsyratyn. «Analardyń sózin estiseń, tóbe shashyń tik turady, óz basym sol jınalystardan únemi júregim aýyryp shyǵady», deıtin edi ómirden erte ketken marqum. Jıyndarǵa Ombydan, tipti odan arǵy jerlerden emıssarlar kelip, halyqty qozdandyra túsetin. Sýprýnıýktiń gazetteri Ombyda basy­lyp, bizge tasymaldap jetkiziletin. Onyń shy­ǵyn­daryn da sondaǵy «janashyrlar» óz moı­yn­daryna alǵan syńaıly. Soǵan qaraǵanda Reseıdegi ımperııashyl kúshter mundaǵy halyq­tyń órekpýin «tıimdi» paıdalanýǵa barlyq kúshterin salyp baqqanyn kórýge bolady. О́zimizdegi orystildes basylymdar da ashyq arandatýdyń ıisi ańqyǵan maqalalardy qardaı boratatyn. Osy kúni naný qıyn, al sol kezde ókimettiń ózi qarjylandyratyn oblystyq «Le­nınskoe znamıa» gazetiniń ózi de «Prı­dnestroveniń shoǵy bizde de byqsı bastady» jáne t.b. osy taqylettes maqalalar shyǵardy. Osynyń bári orystildes aǵaıynymyzdy ashyq áreketke kúnnen-kúnge daıyndaı berdi. Erin moınyna alyp móńkigen olardyń qoz­danýyn kazaktardyń da omyraýlap, kóshelerde emin-erkin oıqastaýlary ushtaı túsetin. Ús­te­rine alabajaq kıimderin, bastaryna papa­ha­laryn kıip alǵan olar qoldaryna doıyrlaryn ustap keminde 5-6-dan shoǵyrlanyp, ketip bara jatatyn edi. Keıbir atamandardyń jaýapsyz málimdemeleri de halyqty úrkite túsetin. Máselen, Qorǵan oblysynyń bir ataman­sy­ma­ǵy «men orys múddesin qorǵaý úshin Qazaq­stanǵa polk kirgizýge ázirmin» dep málimdedi. Osyndaı jaǵdaıda Qyzyljardaǵy at tó­be­lindeı qazaqtyń (ol kezdegi úlesi 8 paıyz!) zııa­ly qaýymy da birigip, qoldarynan kelgenshe ty­nysh­tyqty saqtaýǵa úlesterin qosýǵa ty­ry­syp baq­ty. «Qazaq tili» qoǵamynyń janyna top­tas­qan olar gazetterge shyǵyp jatqan jaý­ap­syz mate­rıaldarǵa, orynsyz úndeýlerge qar­sy kelip, tynyshtyqqa shaqyrǵan maqalalaryn qazaq, orys tilderinde jarııalap, jınalys, kezdesý, bas­qosýlarda únemi arandatýǵa umtyl­ǵan­dardy áshkerelep, sóılep turatyn. Bul iste ásirese, Qılaj Maǵazov, Qosyl Omarov, Málik Muqanov, Jarasbaı Súleımenov, Zeınolla Ákimjanov, О́mir Esqalı jáne t.b. belsendilik kórsetetin. Keıde ásireqyraǵylyqtar da bolmaı qalmaıtyn. Birde osy joldardyń avtory­na bir aqsaqal Mamlıýt aýdanyndaǵy buryn kazak stanısasy bolǵan seloda tank turǵanyn aıtty. Qaıta-qaıta anyqtasam, ol da sózinen jańylmaıdy, dál dúkenniń qasynda gúrildep tur deıdi. Árıne, bul qaýipti, dereý UQK-daǵy tanys jigitterge málim ettik. Olar da sas­qa­laqtap, shuǵyl baryp teksergen eken... Sóıtse, ol eskertkish úshin tuǵyrǵa ornatylǵan tank­tyń qańqasy bolyp shyqty. Bul da halyqtyń álde ne bolyp ketedi dep júıkesi juqaryp júr­geniniń belgisi edi. «Qoryqqanǵa qos kórinedi» dep osyndaıda aıtylsa kerek. Reseı Federasııasyna qaraıtyn «Ońtústik – Oral temirjolynyń» bólimshesinde jumys isteıtin Qosman deıtin kórshim úıge kúnde bir úreıli jańalyq ákelip turatyn. «Analar búgin Mamlıýtke deıingi jerdi basyp alyp, Reseıge qosamyz dep jatyr... Býlaevtyń solarǵa berilgeni ras pa? Biz de qarýlanýymyz kerek qoı. Ata-babamyzdan qalǵan jerdi jaıdan-jaı berip qoıamyz ba, bizdi óltirgen soń alsyn» degen sekildi sózderdi ol kúnde úreı­lene jetkizýshi edi. Men oǵan: «Qoryqpa, mılısııa bar, ásker bar, qantógiske jibermeıdi, eshkim de bizdi basyp almaıdy» desem, «Oıbaı-aý, olardyń bári de sol jaqtyń adamdary ǵoı, áldene bolsa so­lar­dyń jaǵyna shyǵa keledi ǵoı» deıtin. Bul qara­paı­ym adamnyń kózi kórip turǵan ashy shyndyq edi. Biz tym qurysa 5 jyl táýelsiz el bolyp, tutas tura alsaq jarar edi dep armandaıtyn edik. Sonda, tym bolmasa artynan, «biz de táýelsiz el bolǵanbyz» dep aıtar edik deıtinbiz. «Qazaqstanda orystarǵa kún kórsetpeı ja­tyr» deıtin jala Reseı BAQ-tarynan da únemi aıtylyp, ondaǵy jurtty da bizde daı­yn­da­lyp jatqan «áreketti» qoldaýǵa ázirleý jumystary júrgizilip jatty. Ondaǵy halyq shý degende KSRO-nyń qulaýyna qarsy bolmasa da qo­l­asty­nan Qazaqstan sekildi shıkizat ba­zalarynyń sýsyp ketip bara jatqanyn kór­gen­de ımperııalyq sanasy oıanyp, aıǵaı men oı­baı­ǵa basyp bergen. Sol kezde Qazaqstandaǵy orystar­dyń «qıyn ahýaly» izdegenge suraǵan boldy. Osyndaı jaǵdaıda oblystyq telera­dıo­kom­panııanyń sol kezdegi basshysy Mútállap Qan­ǵojın bizdegi shyn ahýaldy Máskeýden kór­setý úshin «Mır» elaralyq telearnasynan jýr­nalıst aldyryp, oǵan barlyq múmkin­shi­likterdi jasap, shynaıy habar daıyndatqyzǵan edi. Efırden birneshe ret qaıtalanǵan sol habar reseılikterdiń alaqandaryna túkirip júr­gen arynyn birshama basqan. Osy joldardyń avtory sol kezde Qyzyl­jarda bolǵan ahýaldyń shynaıy beınesin «О́zgelendi bul ǵalam» kitabynda kórkemdep jazdy. Onyń jýrnaldyq nusqasy «Juldyzǵa» da shyqty (2010 j., №12). Jalǵyz Qyzyljar emes, osyndaı ahýal basqa halyq ókilderi kóp qonystanǵan Soltús­tik, Shyǵys oblystardyń bárinde de boldy. Álemdegi eń suńǵyla saıasatkerlerdiń bári Qa­zaqstannyń typ-tynysh, qantógissiz, táýelsiz el bolyp ketetinine shúbá keltirdi. Saıasattyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken Z.Bjezınskıı sııaqty qaıratkerler Ortalyq Azııadaǵy saıa­satynda AQSh-tyń О́zbekstanǵa ǵana stavka jasaýy qajettigin aıtýmen boldy. KSRO taraǵanda ulttyq quramy jáne sodan týyndaıtyn saldary jóninen osyndaı qıyn ahýal bizde ǵana bolǵan edi. Bizden basqa respýblıkalarda negizgi halyqtyń úlesi 60 paıyzdan kem bolmaǵan. Eń az degen Qyrǵyzstannyń ózin­de 1991 jyly jergilikti halyqtyń úlesi 54 paıyz bolǵan. Al biz 40 paıyzdan endi ǵana asqanbyz... Endi búgin, Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵyn toılaǵaly otyrǵan merekeniń qarsańyndaǵy bıikten qaraıtyn bolsaq, Qazaqstannyń sol kezde bir oq shyǵarmaı tutastyǵy men azat­ty­ǵyn saqtap qalǵany – álemdik tarıhta aı­ryq­sha oryn alyp, qurmetpen atalatyn oqıǵa jáne ony qamtamasyz etken birden-bir adam Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev edi dep batyl aıtýǵa bolady. 90-shy jyldardyń basyndaǵy KSRO-daǵy saıası ahýaldy eske alatyn bolsaq, sol kezde Nursultan Nazarbaev esimi juldyzdaı jar­qy­raǵan, aıryqsha bedelge ıe bolǵan edi. Onyń juldyzynyń jaryǵyna sol kezde tek B.Elsın ǵana ilese alatyn. Biraq onyń ózi zııaly qaýym bolmasa tym qarapaıym, jumysshy halyqtyń arasynda Nazarbaevtaı bedelge ıe bolǵan emes. Qara halyq, qalyń buqaramen kezdesip sóı­les­ken­de, uzaq jyldar olardyń arasynda bolyp, jurtshylyq psıhologııasyn óte jaqsy biletin Nazarbaev olardy óziniń ótimdi sózderimen ma­qul­datyp, bas shulǵytyp ketetin edi. Onyń aýrasyna shyrmalǵan halyq uzaq ýaqyt boıy, «Da, on voobshe-to prav» dep onyń sóziniń qu­di­retinen aryla almaı, ásertutqyn bolyp qalatyn. Ol kezde barlyq ahýaldy jaqsy biletin Nurekeń Qyzyljarǵa jıi keletin jáne kelgen saıyn halyqpen kezdesip, olarǵa Qazaq­stan­nyń táýelsiz el retinde damyǵany paıdaly eken­digin, biraq Reseımen dostyqtan eshqashan qol úzilmeıtinin qarapaıym uǵymmen, asqan eptilikpen jetkizetin edi. Sonyń ishinde Qa­zaqstannyń damýyna tejeý jasaǵysy keletin keıbir reseılik basshylardyń qaraýlyqtaryn da adal kóńilmen aıtyp ketetini este. Qara­paıym tilmen jetkizilgen shynaıy sózder júrekterge birden jetip, «orys dep bizdi oılap jatqan eshkim joq eken ǵoı» degen sezimder týǵyzatyny da ras-ty. Qaı kúnde Prezıdent kelip ketkennen keıingi ahýal uzaq ýaqyt boıy jaımashýaqtanyp, kóńil-kúı kúndelikti problemalarǵa aýdary­la­tyn. Sol kezde Soltústiktiń ákimi bolǵan V.Gartmannyń da eńbegin eshqashan umytýǵa bol­maıdy. Eger onyń ornynda basqa bir ulttyń ókili bolsa, aran­da­tý­shylardyń lıderlerine tizeni batyra almas pa edi dep oılaısyń. Pre­zı­denttiń onyń kandıda­týra­syn dál tapqandyǵy da kóregendiktiń belgisi edi. Ulty nemis bolǵan soń V.Gartman ózinikine bu­ryl­dy degen aıyptan qoryqpaı, batyl áreketter jasaıtyn. Birde... Sol kezdegi Soltústiktegi kom­mýnıs­terdiń basshysy, arandatýshylardyń jýan ortasynda júretin V.Ilınnniń kabınetine bara qalǵan edik. Dál sol kezde Gartman telefon soqty. Barlyq sózder estilip tur. Ol kommýnıster basshysynyń ıt terisin basyna qaptap, jerden alyp, jerge saldy. Sózdiń mazmuny: aran­da­tý­shylarǵa seniń dem berip júrgenińdi jaqsy bilemiz, eger bir ot tutanyp ketetin bolsa aldymen sen jaýap beresiń, biz seni tabamyz degenge saı­dy. Daýysy zor Gartman ábden gúrildep, tele­fondaǵy sóziniń ózimen Ilınniń álek-shálegin shyǵardy. Osydan keıin Ilın úsh tal temeki tartqan soń ǵana zorǵa dep esin jınaǵan edi... 1992 jyly ekonomıkalyq qatynastar úzilip, barlyǵy toqyraýǵa ushyraǵaly turǵan kezde Elbasynyń ózi túrik mıllıoneri Beker Okandy Qyzyljarǵa ákelip, «Sultan» makaron fabrıkasyn salǵyzdy. Halyq Qazaqstannyń táýelsiz ekonomıkasynyń alǵashqy qarlyǵash­tary­nyń biri bolǵan «Sultan» fabrıkasyn kórip, onyń tamasha qurylysyn, joǵary teh­nologııalaryn aýzynan tastamaı aıtyp júretin boldy. Syrttan ınvestısııa tartýdyń ne ekenin qyzyljarlyqtar alǵash ret osy jerden kórdi. Osynyń ózi Reseıdiń kó­me­ginsiz-aq ómir súrýge bola­tyny týraly qoǵamdyq pikir týǵyza bastady. Bizdi tarıh tabys­tyr­ǵan, taǵdyr toǵys­tyr­ǵan orys halqynyń ókilderine ra­zylyǵymyz erekshe. Olar­dyń basym bóligi qa­zaq­tardyń óz memlekettiligin qurýy tarıhı ádilet­ti­lik ekenin túsindi, sol ortaq memleketti birge qu­rysty. N.Nazarbaev syrtqy saıasatta eń negizgi basym­dyq­ty Reseı Federa­sııa­sy­men aradaǵy tatýlyqqa berdi. 1992 jyldyń ba­syn­da-aq ol osy elmen dostyq qarym-qatynas týraly eki­jaq­ty kelisimge qol qoıýǵa qol jetkizdi. Osy istiń basy-qasynda bolǵan Qa­sym-Jomart To­qaev­tyń aıtýyna qaraǵanda, reseılik ımpe­rııa­shyl kúshter onyń tolyq kúıinde qol qoıy­lýyna barynsha kedergi jasap baǵypty. «Naprımer, rossııskaıa storona nastaıvala na ıs­klıýchenıı ız teksta dogovora pýnkta o prıznanıı terrıtorıalnoı selostnostı gosýdarstv. Seıchas... takoı podhod kajetsıa neveroıat­nym ı daje absýrdnym» dep jazady dıplomat. («Svet ı ten»., Astana 2007., 263-bet). Áıteýir N.­Na­zar­baev­tyń dıplomatııalyq sheber áreketteriniń arqasynda ǵana kelisim-shartqa qol qoıylǵan. Q.Toqaevtyń atalmysh eńbeginen de, basqa da júzdegen derek kózderi­nen N.Nazarbaevtyń Reseıdiń saıası elı­ta­symen tyǵyz qarym-qatynas ornatqany belgili. Al Prezıdent B.Elsınmen ekeýiniń ara­syn­daǵy baılanys adamı, shynaıy dostyq jaǵ­daıynda bolǵan. 1996 jylǵy onyń júre­gine ota jasal­ǵan­nan keıin eń aldymen N.Nazarbaevpen kezdeskenin de bilemiz. О́ziniń dosy týraly: «Prezıdent Nýrsýltan Nazarbaev – vydaıýshıısıa go­sýdarstvennyı deıatel mejdýnarodnogo masshtaba» degen sózdi tabıǵatynan kesek pishilgen B.Elsın aq júreginen aq­ta­rylyp aıtqany da talassyz edi. N.Nazarbaevtyń búrkemesiz, boıamasyz óz eliniń múddesin qorǵaýy jáne onyń durys­tyǵyna áriptesin moıyndata alýy eń úlken jetistik boldy. Máskeýdegi kózqarasy eń jetilgen, pikirleri ábden ushtalǵan bıik ortalardyń ózinde sóılegen sózderinde N.Nazarbaev olarǵa táýelsiz elderdiń jeke ómirin tanýdy moı­yn­data bildi. Sonymen birge, Eýrazııalyq odaq sııaqty ótimdi ıdeıalardy da eptilikpen usynyp otyra­tyn. Sonyń arqasynda alaqandaryna túkirgen arandatýshy kúshter myna jaqqa qıqý bere almaı, ishten tynyp qaldy. N.Nazarbaevtyń baısaldy da kóregen áre­ket­teri órekpigen kóńilderdi sabasyna túsire bas­ta­ǵanda ekonomıkalyq daǵdarys ta bas­taldy. Endi Reseıdiń joǵary bıliginde Qazaq­stannyń derbes el bolyp ketýin qalamaıtyn kúshter qoldarynan kel­genshe ekonomıkalyq qysastyqtar jasaýǵa tyrysyp baqty. 1993 jyly eń jaqyn eko­no­mı­ka­lyq áriptesi bola tura bizge aıtpastan ózderiniń ulttyq valıý­ta­syn engizdi. Túkke jaramaı qalǵan keńestik somdar Qazaqstanǵa aǵylyp, taýar ataý­ly­nyń bárin túk qaldyrmaı, sypyryp-sıyryp alyp ketti. Kómek suraǵan kezde Reseıdiń qu­ramy­na qaı­tadan enińder degen qaıratkerleri de boldy. Sol kezderde Qazaqstannyń táýelsiz el bolǵanyn qalamaǵan separatıstik kúshter jaǵa­dan alǵan ekonomıkalyq daǵdarystyń qıyn­shy­lyǵynan elimizdi tastap, kóshe bastady. Ásirese, keshe ǵana Qazaqstandy ýystan shy­ǵarmaımyz dep júrgen belsendiler aldymen tabandaryn jaltyratty. Olardyń keıbiri Qazaqstannan saıası kózqarasymyz úshin qýda­la­nyp keldik dep bosqyn mártebesin alýǵa tyrysqandary da, sol úshin Reseı ókimetinen kómek alǵandary da boldy. 1994-96 jyldardaǵy cheshen soǵysy da bizdegi jaǵdaıdyń birshama salqyndaýyna óz áserin tıgizdi. Federasııaǵa derbes respýb­lıkany qata­ry­na qaıtarý túgil, óziniń tu­tastyǵyn saqtap qalý problemaǵa aınaldy. Sondyqtan bizdegi separatıstik kúshterdi qoldaý birshama toqtatylǵany sezildi. «Oraza, namaz toqtyqta» demekshi kúnde­lik­ti nápaqasyn tabýdyń ózi muńǵa aınalǵanda ha­lyqtyń qalyń buqarasyndaǵy órekpigenderdiń ımperııashyl kóńili ábden basyldy. 1992 jyldan bastap 1998 jylǵy alǵashqy defoltqa deıin Reseı Federasııasynyń ekonomıkasy bir­shama jaqsy damyp, onda jumys oryndary ashyla bastaǵan. Munaı óndiretin Sibir qala­larynda qurylys ta ıntensıvti túrde júrgiziletin boldy. Osynyń bári Qazaqstannan belsendi halyqtyń údere kóshýine jol ashty. Mine, osyndaı faktorlardyń arqasynda Qa­­zaqstanda separatıstik kúshterdiń bel alýyna yryq berilmegen edi. Sol kezderde Qa­zaqstan basshysy da elge ınvestısııa tartýdyń, ekono­mı­kamyzǵa sheteldik kapı­tal­dy belsene aralas­tyrýdyń jolynda tıimdi áreketter jasap baqty. Munyń ózi, saıyp kelgende, Qa­zaq­standa tynysh­tyqtyń ornaýyna iri sheteldik kompanııalardyń da múddeli bolýyna ákelip soqty. Olardyń elderi, iri de yqpaldy memleketter Qazaqstan qaýip­sizdiginiń saqtalýyna múddeli ekendikterin aıqyn túrde jarııalap jatty. Eldegi ahýal osyndaı bolǵanda bizdiń Táýel­sizdikti elden qalmaı jarysa jarııalap, jurttan buryn jar salýǵa, tipti jarııalaǵan kúnniń ózinde aspanǵa sekirip, qýanýǵa múm­kin­dik bermeıtin osyndaı sebepteri bolǵanyn umytpaǵan durys. Jaqsybaı SAMRAT.