Ilespe gaz – el ıgiligi

Aqtóbe jerinde iri ındýstrııalyq-ınnovasııalyq joba júzege asý ústinde Elimiz táýelsizdik alǵannan keıingi 20 jyl – tolaǵaı tabys­tarǵa toly. En baılyqtyń ústinde otyryp, shómishten qy­sylǵan keńestik kezeńniń qys­pa­ǵynan shyqqannan keıin-aq, egemen elimizde tabıǵı baılyq­tar­dy ıgerýdiń sony joldary izdestirilip, shetelderden ınvestısııa tartyla bastady. Mine, osyn­shama ýaqyttan beri «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» aksıonerlik qoǵamy munaıly óńirde jemisti jumys istep keledi. Sonyń aıqyn kórinisi – Jańajol munaı-gaz óńdeý kesheni desek, artyq aıtqandyq bola qoımas. Túlegen táýelsiz elimizben birge bul kásiporyn da ilgeri qaraı irkilissiz qadam jasaýda. Sonaý 1984 jyly paıdalanýǵa berilgen shaǵyn gaz óńdeý sehynan bastaý alǵan keshenniń keleshegi kemel, bolashaǵy zor. Qatparynda qara altynnyń mol qory bar Jańajol, Keńqııaq óńiriniń jer asty baılyǵyn ıgilikke aınaldyrýda kóp jumys­tar istelýde. Qazir mundaǵy barlyq jumystar osy zamanǵy ozyq tehnologııalar men zamanaýı tehnıka, qondyrǵylarǵa negizdelgen. Osy jyl­darda keshen qura­myndaǵy №1 gaz óńdeý zaýyty qaıta jaraq­tan­dy­ryl­dy, №2 gaz óńdeý zaýyty iske qosylyp, tolyq qýatynda ju­mys isteýde. Jańajol munaı-gaz óńdeý kesheninde iri ındýstrııalyq-ın­novasııalyq joba júzege asy­rylýda. Ol – №3 gaz óńdeý zaýytyn tolyq qýatynda iske qosý bolyp tabylady. * * * ALAÝDY BURQYRATYP, О́NIM О́NDIRÝDI ARTTYRATYN JOBA Elimizdiń «30 kóshbasshy jo­basyna» engizilgen №3 zaýyt­tyń birinshi kezegi de qysqa merzimde iske qosyldy. Oǵan aksıonerlik qoǵam 474 mıllıon dol­lar ınvestısııa saldy. Zaýyt­ta «Parsons» «Merichem» kom­panııasynyń osy zamanǵy jetildirilgen gaz tazartý qon­dyr­ǵylary, úderisterdi bas­qarý­dyń joǵarǵy sapaly DC­S av­tomatty júıeleri jáne AQSh-tyń kompressorlyq qon­dyr­ǵy­lary paıdalanylady. Son­dyqtan da mamandarymyz túr­li qaıta daıarlaý kýrstarynan ótip, sheberlikterin jetildirip otyrady, jas mamandar Qy­taıda, Reseıde tájirıbeden ótedi. Jalpy №3 gaz óńdeý zaýy­ty tolyq qýatyna shyqqanda keshenniń jyldyq qýaty 8 mıllıard tekshe metr taýarly gaz, 1 mıllıon tonna kondensat, 470 myń tonna suıytyl­ǵan gaz óndirýge múmkindik beredi. Jo­bany júzege asyrý barysynda quny 37 mıllıon AQSh dol­lary turatyn ónim­diligi 45 MVt gaz týrbına stan­­sa­sy, zaýytqa barlaý blogynan ilespe gaz jetkizetin 45 shaqy­rym­dyq qubyr, sy­ǵym­daý kom­pressorlyq stan­sa­sy, «Jańa­jol-KS-13» magıs­tral­dy gaz qubyry paıdalanýǵa berildi. Bul osy magıstraldy qubyr boıyndaǵy birtalaı eldi me­kenniń kógildir otynnyń ıgiligin kórýge jol ashty. Sondaı-aq, tazalanbaǵan gazdy jer as­ty qoınaýyna aıdaý gaz lıftilik qondyrǵysy iske qosyldy. Bul stansanyń iske qosylýy jer asty qoınaýynyń qysy­myn turaqtandyrýdy qamtama­syz etedi. Munyń ózi ónim óndirý men ótkizýdi arttyrýǵa anaǵurlym yqpal etti. Eń bastysy, mu­naı­shylardyń bas aýrýy bo­lyp kelgen osy óńirdegi ekolo­gııalyq jaǵdaıdy jaqsartý­dyń sáti tústi. Buryndary alaý­ǵa ja­ǵylyp kelgen gaz­dyń kó­le­mi anaǵurlym qys­qardy. №3 zaýyttyń ekinshi jáne úshin­shi kezekteri to­lyq iske qosylǵanda alaý­­dy aýyz­dyqtaýǵa tolyq múm­kindik týady, tek gaz alaýǵa teh­no­lo­gııalyq qa­jet­­tilikke az mólsherde ǵana jaǵylatyn bo­lady. Bul óz kezeginde mu­naıǵa ilespe gazdy tolyq óńdeýge, aýaǵa shyǵatyn zııandy zattar­dy azaıtýǵa, eko­logııalyq jaǵ­daıdy jaqsar­tý­ǵa, óndiriletin ónimder sapa­syn arttyrýǵa, óńirdegi kásip­oryndar men turǵyndardy arzan kógildir otynmen qamta­ma­syz etýge jáne ónimniń álem­dik rynokqa shy­ǵýyna múm­kin­dik jasaıdy. 2007 jylǵy 8 aıda alaýǵa ja­ǵylǵan gaz kólemi 600 mıl­lıonǵa jýyq tekshe metr bolsa, ústimizdegi jylǵy osy ke­zeńde ol 105 mıllıon tekshe metrge deıin kemidi. Iаǵ­nı, alaýǵa jaǵylatyn gaz kó­le­mi bes esege jýyq azaıdy degen sóz. Tıisinshe aýaǵa shyǵa­ry­­la­tyn zııandy zattar da osyn­­shama kemidi. Sondaı aq ónimdiligi táý­ligine 7000 tekshe metrdi qu­raıtyn munaıǵa ilespe sý­laryn qaıta jer asty qoı­naýy­na jiberý úshin tazalap beretin qondyrǵy iske qosyl­dy. Bul qondyrǵydan shyqqan sý tehnologııalyq talaptarǵa sáı­kes tazalanady. Keshen ujymy elimiz Táýelsizdiginiń 20 jyldy­ǵy­na taralǵyly tartýlarmen kelip otyr. Barlyq kór­set­kishter bo­ıynsha ótken jyl­dyń osy ke­zeńimen salys­tyr­ǵanda ana­ǵurlym ilgerileý bar. Elimiz­diń ekonomıkalyq áleýetin art­tyratyn serpindi joba­lardyń qataryndaǵy №3 gaz óńdeý zaýytynyń tolyq qýa­tynda jumys isteýi úshin taıaý ýaqytta ekinshi jáne úshinshi kezekterin turǵyzý jáne iske qosý qarasty­ry­lý­da. Bul jobalar júzege as­qan­daǵy tıimdilik buryn­ǵy­dan da joǵary bolady dep kútilýde. Bul qara altyndy qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeı ıgerýge múmkindik beretin biregeı joba bolǵaly tur. Biz osyndaı elimiz úshin ma­ńyzdy, óńirimiz úshin tıimdi jumystardy júrgizip otyr­ǵanymyzdy maqtanysh tuta­myz. Alda táýelsizdikpen kel­­gen ıgilikterdiń kóbeıe túse­ti­nine senimdimiz. Toqtar AShYQBAEV, Jańajol munaı-gaz óńdeý kesheniniń dırektory. * * * DEREK PEN DÁIEK Jańajol munaı-gaz óńdeý keshenine qarasty №1 gaz óńdeý zaýyty 1984 jyly paıdalanýǵa berildi. 2000-2003 jyldary bul zaýyt 5,5 mıllıon AQSh dollaryna qaıta jaraq­tandyryldy. Zaýyt­tyń jyl­­dyq qýaty 3 mıllıon tonna munaı, 800 mıllıon tekshe metr kómirsýtekti gaz jáne 18,6 myń tonna kúkirt óndirýge jetedi. * * *  2003 jyly jyldyq qýaty 2 mıllıon tonna taýarly munaı, 1400 mıllıon tonna kómirsýtekti gaz, 48,5 myń tonna kúkirt jáne 60,0 myń tonna suıytylǵan gaz óndirýge múmkindik beretin №2 gaz óńdeý zaýyty iske qosyldy. * * *  2007 jyly paıdalanýǵa berilgen №3 gaz óńdeý zaýytynyń birinshi kezeginiń jyldyq qýaty 2,0 mıllıard tekshe metr taýarly gaz, 54,0 myń tonna kúkirt, 156,0 myń tonna suıytylǵan gaz jáne 99,0 myń tonna jeńil munaı óndirýge eseptelgen. Bolashaqta bul zaýyttyń ekinshi jáne úshinshi kezegi paıdalanýǵa berilmekshi. Sonda bul zaýytta 6,0 mıllıard tonna taýarly gaz, 182,0 myń tonna kúkirt, 474,0 myń tonna suıytylǵan gaz, 1031,0 myń tonna kondensat, 221,0 myń tonna jeńil munaı óndiriletin bolady. * * *  Qazir Jańajol munaı-gaz óńdeý kesheninde 1559 adam eńbek etse, sonyń 237-si № 3 gaz óńdeý zaýytynyń birinshi kezeginde jumys isteıdi. * * * «SNPS-Aqtóbemunaı-gaz» AQ jyldyq mejede 6 mıllıon 180 myń tonna munaı óndirýge qazirdiń ózinde alǵyshart jasap otyr. Mundaı tabysqa Jańajol munaı-gaz óńdeý kesheniniń qosatyn úlesi de qomaqty bolmaq. О́NIM SAPASY ARTTY Keshenniń quramynda qazir basqasyn bylaı qoıǵanda munaı-gaz óńdeıtin tórt zaýyt bar. Sonyń ekeýi munaı men gazdy óńdese, №3 zaýyt taza gazdy, al, №4 zaýyt taza munaı óńdeýmen aınalysady. Osy zaýyttardan aıyrylyp shyǵa­tyn gazdyń barlyǵynyń toqaı­lasatyn jeri biregeı tehnolo­gııa­lyq jabdyqtarmen jaraq­tan­dyrylǵan № 3 gaz óńdeý zaýyty der edim. Ilespe gazdy ylǵal men merkaptannan tazartýdyń ad­sor­basııalyq tazartý qondyr­ǵysy iske qosyldy. Jańa tehno­lo­gııany engizý arqyly gaz qu­ramyndaǵy kúkirtti sýteginiń bir tekshe metr gazda 0,005 gramm, mer­­kaptannyń 0,005 gramm bolýy­na qol jetkizildi. Bul daıyn­da­la­tyn gaz sapasyn arttyrýǵa múm­kin­dik berdi. Tazartylǵan gaz ar­naıy qondyrǵymen keptiriledi. Sóıtip, onyń sapasy jaqsara túsedi. Qazir bizdiń sehta 25 adam eńbek etedi. Olardyń bári de óz kásibin jetik meńgergen jandar. Zaýytta ornatylǵan zamanaýı qon­dyrǵylar da senimdi jumys isteıdi. Sondyqtan da jumysta kidiris, apattyq jaǵdaılar bol­ǵan emes. Biz osyndaı ozyq tehnologııamen jumys isteıtinimizdi maqtanysh tutamyz. О́mir bir orynda turmaıdy. Sondyqtan ylǵı da kásibı sheberligimizdi jetildirip, jańa qondyrǵylarda jumys isteýge daıyndalamyz. Sebebi, naryqtyq qatynas bizden básekelestikke qabilet­tilik­ti talap etedi. Jańany jatyr­qa­maı qabyldaý kásiporyn jaǵ­daıyn jaqsartyp qana qoımaı, jalpy aksıonerlik qoǵamnyń ustanǵan baǵytynyń tabys­tylyǵyn dáleldep berdi. Baýyrjan BÚRKITBAEV, gaz daıyndaý sehynyń bastyǵy. JUMYS ÚDERISI JEŃILDEDI Elimizdegi serpindi 30 kósh­basshy jo­ba­nyń biri retinde qysqa ýaqytta júzege asyryl­ǵan №3 gaz óńdeý zaýyty ozyq tehnologııa jáne tehnıkalyq qondyr­ǵylarmen jumys isteıtin biregeı kásip­oryn. Jo­ba­nyń alǵashqy kezeginiń jú­zege asyrylýy qosymsha júz­degen ju­mys ornynyń ashy­lýy­na alǵyshart ja­sa­dy. Osyndaı múmkindiktiń arqa­synda eńbekke ornalasqandar­dyń biri men. О́zim osy mu­naıly óńirdiń túlegimin. Aqtóbe polıtehnıkalyq kolledjin bitirgennen keıin zaýyt­qa operator bolyp jumysqa kirdim. Bizdiń kásiporynnyń keleshegine senimimiz mol. Na­ryqtyń jeline tótep bere al­maıtyn qaısybir kásip­oryn­dardaǵydaı erteńgi kúnge degen senimsizdik bizdi maza­lamaıdy. Indýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq baǵ­dar­lama aıasynda júzege asyrylyp jat­qan biregeı jobanyń keleshegi myǵym. Bolashaq­ta zaýyttyń taǵy da eki kezegi iske qosyl­maqshy. Bul degeniń qosymsha jańa jumys oryndary ashylady degen sóz. Sol sebepti de kásibı biliktiligimizdi arttyra otyryp, jańa tehnologııalarmen jumys isteýge baǵyt ustaýdamyz. Men Jáń­gir han atyn­daǵy Batys Qazaq­stan agrarlyq ýnıversı­tetiniń munaı-gaz bóliminde oqyp júr­min. Bul bilim ju­mysyma asa qajet bolady dep oılaımyn. Jalpy keshenniń jańa óndiris oryndaryn ashý, kásiporyn­dar­dy qaıta ja­raqtandyrý baǵy­tyn­daǵy jumystary qaı­tarym berýde. Qazir keshenge qarasty zaýyt­tar men basqa óndiris býyndarynda ónim­dilik artyp, jumys úderisteri jeńil­deı tústi. Buǵan óndiriske jańa jáne ozyq teh­no­­logııany engizý, sapaly qondyrǵy­lardy ornatý yqpal etýde. Men Qytaı fırmasynyń gaz tazartý qondyrǵysynda operator bolyp jumys isteımin. Menimen birge bir aýysymda taǵy da bes operator, eki kompressor nasosy­nyń mashınıstri eńbek etedi. Keshende óndi­ris­tiń keńeıtilýi, biz óndirgen ónim­derge suranystyń joǵary bolýy turaqty eńbek­aqyny qamtamasyz etip otyr. Áleý­mettik máseleler de ońtaıly sheshilgen. Eńbek jaǵdaıy jaqsy. Barlyq jumystar kompıýtermen basqarylady. Munda eńbek etýim otbasymdy asyraýǵa, joǵary oqý ornynda oqýǵa múmkindik berip otyr. Bul óńir ózim týyp-ósken týǵan jerim ǵoı. Sol sebepti de baılyǵy alynǵanmen, bazary tarqamaǵanyn qalaımyn.  Meıirbek SMAǴULOV, №3 gaz óńdeý zaýytynyń operatory. О́RKENDI ISTER, OŃ О́ZGERISTER Men Jańajol munaı-gaz óń­deý kesheninde 26 jyl eńbek etip, zeınetkerlikke shyqtym. Ke­ńes Odaǵy kezinde munaıdyń bıligi or­talyqtyń qolynda bol­ǵany ras. Reseıdiń táji­rı­belik-syna­ma­lyq sehy bolyp quryl­ǵan bul qurylym qazir qanatyn keńge jaıǵan irgeli kásiporyn bolyp otyr. Biz ju­mys istegen kezben qazirgini sa­lystyrýǵa kelmeıdi. Kásip­oryndaǵy jańa óndiristik jeliler alaýǵa jaǵy­latyn gaz­dy anaǵurlym azaıtýǵa qol jetkizdi. Ilespe gaz el ıgiligine aınalýda. Keshendegi oı­las­tyry­lyp atqarylǵan sharýalar alaý­dy aýyzdyqtaıtyn kezdi jaqyn­da­tý­ǵa qyzmet etýde. №3 gaz óńdeý zaýy­tynyń birinshi kezegi iske qosylýynyń ózi bir­qatar ózekti máselelerdi oń sheshýge qol jetkizdi. Qazir arzan kógil­dir otyndy paıda­lanyp otyrsaq, bul da osyndaı biregeı jobanyń tıimdiligi der edim. О́ndiristi keńeıtý, onyń ónim­­diligin arttyrý baǵytyn­daǵy jobalardy júzege asyrý tu­raq­ty eńbekaqynyń bolýyn, eko­lo­gııalyq problemalardy sheshýdi, jańa jumys oryndarynyń ashylýyn qamtamasyz etip otyr. Mine, osynyń ózi ıgilik emes pe. Meniń ulym Áset te osynda ju­mys isteıdi. Árıne, óz júrek qa­laýymen osy mamandyqty tańda­ǵa­nyna sóz joq. Degenmen, meniń ónegem de áser etken bolýy kerek. Jalpy keshen basshylyǵy eń­bek ardagerlerin umyt­paı­dy. Kásibı merekemizde qut­tyq­tap, qoldaý kórsetip otyrady. Bizge ózimiz bastaǵan istiń senimdi qolǵa ustatylǵany qýanysh. Elimizdegi 30 kóshbasshy serpindi jobanyń aıasynda salynyp jat­qan №3 gaz óńdeý zaýytynyń tolyq qýatyn­da jumys isteıtin sátine de kýá bolarmyz, aman­shy­lyq bolsa. Sonda bul jobanyń tıimdiligine taǵy da kóz jetkizetinimiz sózsiz. Qazir jumys istep turǵan birinshi kezegindegi osy zamanǵy ozyq tehnologııalar ol kezde tipten jetildirile túsedi. Jańa jobanyń jú­ze­ge asýy táýel­siz­diktiń, da­myǵan ekonomı­ka­myz­dyń jemisi, El­ba­sy Nursultan Na­zar­baev­tyń sarabdal saıa­satynyń nátı­je­si der edim. Baıbolat QOSBARMAQOV, eńbek ardageri. ______________________________________ Materıaldardy daıyndaǵan «Egemen Qazaqstannyń» Aqtóbe oblysy boıynsha menshikti tilshisi Satybaldy SÁÝIRBAI.