Ǵylymnyń eńbektorysy

Ilııas Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnı­ver­sıtetiniń professory Tur­syn Sydyqov jaıly sóz bolǵanda, onyń «Murat pen mindet», «Qazaq tarıhı ro­many», «Qazaq tarıhı romany­nyń kórkemdik tini», «О́ńinde tulpar mingender», «Talant ta­ǵylymy», «Izgilik sabaqtary», «Qazaq tarıhı romanynyń poetı­kasy», «Jetisý dúldúlde­riniń dúbiri», «Ilııas Jansú­girov jáne ádebıet dástúri» atty ǵylymı zertteýlerin attap óte almaısyz. О́ıtkeni, ol osy salmaqty ǵylymı zertteýleri arqyly qazaq ádebıettaný ǵy­ly­myna qosqan úlesi qomaqty. Syn-zertteý eńbekteri, mono­gra­fııa­lary, oqýlyq, hrestoma­tııalary sııaqty súbeli dú­nıelerdiń árqaısysyna shuq­shııa toqtalý, baǵa berý, bul arada múmkin emes. Sondyqtan da tek sońǵy shyqqan bir mono­grafııasyna ǵana taldaý jasa­saq, teńizdi tamshysynan tany­rymyz aqıqat. Máselen, «Jetisý dúldúlderiniń dúbiri» – Jetisý jerinen shyqqan dara tul­ǵalarǵa arnalǵan zertteýler men portretterden turatyn irgeli ǵylymı eńbek. Qanshama óner men ádebıet tarlandary Jetisý jerinen shyǵyp, qazaqtyń atyn asqaqtatyp, bıikke kóterse, so­nyń biregeıi jyr alyby – Jam­byl desek, bul eńbekte avtor shyǵarmalary álemniń elýden astam tiline aýdarylǵan, dúnıe­ni kórkem aqyl-oıdyń jelegimen qymtap, jalynymen shar­pyǵan Jambyl týraly tereń baılamdar jasalǵan. Sonymen birge aıtys óne­rin­degi jańashyl, sony zertteýleri de eriksiz moıyn burǵy­zady. Qazaqtyń aıtys shejiresinde Áset pen Yrysjan, Oryn­baı men Toǵjan, Kenshinbaı men Aqsulý, Jambyl men Aıkúmis, Qadısha men Ysqaq, Omarqul men Tábııa, Ájek pen Sháripjamal, Musa men Manat aıtystary salt aıtysynyń ozyq úlgileri ekenin dáıekteıdi. Avtordyń «poezııa Qulageri» atanǵan Ilııas Jansúgirulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna oraı sońǵy izdenisteri de – talaı jylǵy eńbektiń jemisi. Aqyn shyǵarmashylyǵynyń kal­ta­rys­ta qalǵan, áli de bolsa eshkim aıtpaǵan nemese aıta almaǵan túıtkil jaıttardy jan-jaqty saralaýdy, ádebı-ǵylymı sarap­taýdy jón kórip, baıypty tu­jyrymdar jasaǵany «Ilııastaný» ǵylymyna qosylǵan qomaqty úles dep qabyldaý oryndy. Sondaı-aq, «Bolat buǵaýdy shaınaǵan jolbarys nemese Berdibek Soqpaqbaevtyń sýretkerlik jankeshtiligi» atty zertteýi qa­zaqtyń kemel kalamgerine arnal­ǵan. Jazýshyny týdyratyn za­many bolsa, ony tárbıeleıtin qoǵam desek, ǵalym onyń shyn­dyǵyn shyjǵyrta jazǵan Berdibek Soqpaqbaevtyń óleń, áńgime, povest, pesa, romandaryna jiti kóńil qoıyp, tolymdy oı-pikir bildiredi. Budan ózge, «О́leń – sózdiń zergeri» zertteýi tunyqtyǵymen, oılylyǵymen, syrshyl tabıǵı­ly­ǵy­men oqyrmandaryn baýrap alǵan lırık aqyn Ǵalı Or­manovqa arnalsa, aqyn Ádilbek Abaıdildanov pen prozasy qazaq ádebıetiniń marjan murasyna aınalǵan Saıyn Muratbekovtyń shyǵarmashylyǵyna tyńǵylyqty, poetıkalyq barlaý jasaýy da jarasymdy. Jańa kitaptyń ekinshi taraýy «Qanjyǵasy maıly qazanat» degen ataýmen ashylyp, alǵashqy tórt bólimi belgili jýrnalıst, jalyndy pýblısıst, qoǵam qaı­ratkeri, jazýshy Kákimjan Qazy­baevqa arnalǵan bolsa, ǵalymnyń «Jetisý jýrnalısteriniń sardary nemese pýblısıst parasaty» eńbegi 40 jyl boıy baspasóz salasynda múltiksiz qyzmet etken, belgili qalamger Seıtmu­hamet Muhametshın týraly eken. Jas kezinde adam armanshyl, qııalshyl keledi ǵoı. Orta mektepti úzdik bitirgen Tursyn aǵamyz fılolog-ustaz bolýdy, maqsat tutady. Sol arman ony Abaı atyndaǵy QazPI-diń tarıh-fılologııa fakýltetine jeteleıdi. Sóıtip, qalaǵan oqýyna túsken onyń tyrnaqaldy dúnıeleri «Lenınshil jas», «Qazaq ádebıeti» gazetterinde, «Juldyz» jýrna­lynda jarııalana bastaıdy. Instıtýt qabyrǵasynda talaı stýdenttiń kóńiline sáýle, jú­regine ot tutatqan, Mahambet jyr­­laryn jatqa aıtatyn akademık Qajym Jumalıev syndy ustaz óte sırek bolatyn. Ulan­ǵaıyr bilimdi bir óziniń boıyna jınaǵan ǵalymnyń aldynda dáris tyńdap, bilim nárinen sýsyndaý úlken baqyt ekenin sol kezde-aq ol sezetin. Azamattyq tulǵasy men kisilik kelbeti, minez-qulqy, bilim-biligi qaıratkerligimen ulas­­­­­qan, akademık Serik Qıra­baevtardyń tálimi tal boıyna sińip, kúlli ǵumyrynyń máni men mazmunyna aınalǵany jáne bar. Instıtýtty úzdik bitirgen soń ol Almaty oblysy Aqsý aýdanyna qarasty mektepke oqý isiniń meń­gerýshisi bolyp qyz­metke kirisedi. Aýyl-aımaǵy óziniki, óz je­riniń tumasynyń sýyn iship, káý­sar aýasymen demalyp, el-jur­tymen syılasyp, buıyrǵan dámi­nen tatyp, qanatyn qomdaǵan jas maman ustazdyq jolda óz bıigine erte shyqty. Qarapaıym muǵa­limnen, mektep dırektory qyz­metine ósip, aýdandyq partııa komıtetinde ár deńgeıdegi ja­ýapty qyzmetterdi urshyqsha úıi­rip, abyroıy artty. Qaı salada júrse de tájirıbeli maman kór­setilgen senimdi aqtap, eliniń eleý­lisi, qalaýlysy bola bildi. О́mir qazanynda biraz qaınap, turmys túıtkilderin de yńǵaıǵa keltirip alǵan Tursekeń qyrandaı qııaǵa kóz tige bastaıdy. Boıynda kúsh-jigeri býyrqanǵan jigitke professor S.Qırabaev «ǵylym­men aınalysýdyń shaǵy týǵanyn» eskertkende, júrek lúpili onsyz da ádebıet dep soqqan ol Almatyǵa jol tartady. Tıisti emtıhan­daryn oıdaǵydaı tapsyr­ǵan talapker Abaı atyndaǵy QazPI aspırantýrasynyń kún­dizgi bóli­mine qabyldanady. Qalamynyń jeli bar, eńbek­qor, tabandy jasqa Ábdijámil Nurpeıisovtiń «Qan men ter» trılogııasyn zertteý buıyrdy. Jazýshy ıgergen sheberlik órisin alǵyrlyqpen zerttep, kandıdat­tyq dıssertasııasyn ýaqytynan buryn qorǵaǵan jas ustazdy QazPI-dyń qazaq ádebıetiniń kafedrasy ózderine ustazdyq qyz­­­metke qaldyrdy. Abaı atyndaǵy qazirgi QazUPÝ Tursyn Sydyqovtyń ómirinde óshpes izin qaldyrǵan altyn uıa. О́ıtkeni, osy uıada aspırantýrany bitirip, kandıdat­tyq dıssertasııasyn da osynda qorǵady, doktorlyq dısserta­sııasy da osy qabyrǵada júrip jazyldy. Aldyǵa túsip ozýdy maqsat etpeı, bireýdiń tabysyn kúndemeı, boıyn, oıyn baǵyp, jaı assıstenttik qyzmetten pro­fessorlyq deńgeıdegi bıik belesterge jetti. Fakýltet dekany­nyń orynbasary, dekan, partııa uıymynyń hatshylyǵyna deıingi aralyqtaǵy jaýapty qyzmetterdi atqara júrip, kishiliginen, kisiliginen tanbady. Danyshpan Abaı: «Aqyryn júrip, anyq bas, eńbegiń ketpes dalaǵa, Ustazdyq etken jalyq­pas úıretýden balaǵa...» dese, Tursyn aǵamyz ómiriniń kóbin ustazdyqqa arnapty. 40 jyldan astam ýaqyt ishinde myńnan astam oqýshy, stýdent, aspırant, magıstrant, doktorant dáris alypty. Olar elimizdiń túpkir-túpkirinde jemisti eńbek etýde. Osy ýaqytta qanattandyryp ushyrǵan sol shákirtteriniń ishin­de, belgili aıtys óneriniń jas perisi, mar­qum Orazaly Dosbosynov, ta­lantty aqyn, baspa dırektory Kádirbek Qu­ny­pııaev, ondaǵan súbeli mono­grafııalardyń av­tory, ǵylym doktory, professor, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń fılologııa fakýl­tetiniń dekany Qan­seıit Áb­dezuly, “Qazaq tili men áde­bıeti” jýrnaly redak­to­rynyń orynbasary, ǵylym kandıdaty Amangeldi Ospanov, fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversı­tetiniń pro­rek­tory Dıhan Qam­zabekuly jáne t.b. bar. Iá, qaı mektepke kirseńiz de, onyń shákirtteri aldyńyzdan shyǵa­dy. Bul Tur­syn aǵanyń us­tazdyq etken eren eńbeginiń jemisi, árıne. Ǵylym jolynda da eńbegi eleýli. Professor T.Sydyqov 40-tan astam ǵylym kandıdattary men dok­tor­la­ryna opponent bolyp, olardyń ádebıettaný ǵyly­my­na qosqan úlesin, izdenisin ádil baǵalap, qazaq ǵalymdarynyń qataryn sony aǵyspen eselendirdi. «Týǵan jerge týyń tik» demeı me dana halqymyz. Almaty sulý shahar, bilim men ǵylym, óner men mádenıettiń ordasy, ony qıyp ketý qansha qıyn bolsa da Turekeń óz júreginiń qalaýymen 2002 jyly batyl sheshimge kelip, týǵan jeri Je­ti­sýyna oraldy. Búginde ol týǵan aımaǵynyń jastaryn tilge, ádebıetke, týǵan tarıhyna boılatyp, álemdik mádenıettiń asyl úlgilerimen sýsyndatyp júr. Sonymen qatar, ózi uzaq jyldar boıy qyzmet istegen joǵary oqý ornynda qalyp­tasqan dástúrdi, úrdisti kafedra músheleriniń boıyna darytý ústinde. Aıtýly aqyn Qadyr Myrza Áliniń «aýdıtorııany arbaı bilmegen, ustaz bolyp jaryt­­paıdy» degeni bar edi. Bul sóz Tursyn Sydyqovqa arnap aı­tylǵandaı. Ol kisiniń dárisine tamsanbaǵan stýdent kemde kem shyǵar desek, bul artyq aıt­qandyq bolmas. Muratbek IMANǴAZINOV, I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.