Tekti tulǵa

О́mirden ótti bir pende. Qarapaıym ǵana adam. О́ńirine taqqan keremet marapattary da joq. Qara eńbegi ǵana keýdesin kúm­birletip, eline syıly etken asa kishipeıil, azamattyǵy basym, ózin emes, ózgeniń qamyn oılaǵysh shynaıy adal jan edi. Sol sebepti de bolar, ortasyn oısyratyp, jetimsiretip tastady. Aldymen Tor­ǵaı óńiri joqtady, sosyn ózi zeınetkerlik kórkem jyldaryn ótker­gen elorda qaıǵyrdy... Bul kim edi, bátir-aý! Aqyryn júrip, anyq basqandyqtan halqyna qadiri asqan qandaı jaısań edi? Ol – Zeınolla Shaımuhan­betuly edi. Keńestik dáýirdegi qate jazylǵan tól­qujaty boıynsha Shaıahmetov. El ony esine osy tegimen jattap qalǵan. Degenmen jurt zerdesine Zekeńdi osylaısha túıgenimen, aqyrette óziniń anyq nyspysy atalyp ketti. Zekeń adal terimen týǵan eline qaltqysyz qyzmet etken jyly júrekti jaısań edi. Tor­ǵaı óńi­riniń Amankeldi aýda­nynda Abaı atyndaǵy keńshar­dyń qazyǵyn óz qolymen qaǵyp, jıyrma jyl bas­qardy. Eli ishinde ańyzǵa bergisiz áńgime bar. Álgi keńshardy Zeı­nol­lanyń onynshy balasyna te­ńep qoıypty. Toǵyz qursaq  kó­ter­gen zaıyby Oryntaıdyń onyn­shysyna «jerik» bolýyn el ishi qyzyq áńgime qylyp aıtady. Qumkóshý degen jerde alǵashqy qazyq qaǵylady. Kúndiz bir tóbe, túnde jel aıdaýymen bas­qasha jyl­jyp jal-jal bop jatatyn sı­qyrly qumdy aı­maq­ta qurylys­tyń irge tasyn qalaýdyń qııametin aıtpańyz. Áıtkenmen, Zekeńder oıǵa alǵanyn tııanaqtap tyndy. Sol qalashyq áli kúnge Torǵaı ob­lysy tarap, jalpy el syrdań tart­qanymen, qumda ósken gúl­deı kóz arbaıdy. Yqylas nury­men sýarylǵandyqtan bolar, ár júrek­ke jaqyn, etene bop ketken. Aza­mattyń arymen, jany­men turǵy­zylǵandy adamdar umyt­paıdy eken. Mine, Zekeń­niń sońyna qaldyrǵan eskirmeıtin eskertkishi. ...1990 jyldyń basy. Qumkó­shýdegi Abaı atyndaǵy keńshar­dyń ataǵy alysqa ketip, dúrildep tur­ǵan daýylpaz kezi edi. Ony bas­qaratyn Zeınolla Shaımuhan­bet­­ulynyń qo­ǵamdyq mal basyn arttyryp, egin túsimin eselep, zor abyroıǵa bóle­nip júrgen jelpinis shaǵy bolatyn. Aýyldy janaı uzyn jol ótetin bol­ǵandyqtan, Ze­keń­niń úıinen qonaq arylmaı­dy. Arnaıy sha­qy­­ryl­ǵan meıman emes, júrgin­shi jolaý­shylar. Soǵa ketedi, qystyń borandy túnde­rinde qonyp ta qalady. Tanıtyny bar, tany­maı­tyny ózinshe. Torǵaı jaq­tan jol azabyn tartyp kele jatyp, jeti túnniń ishinde Zekeń úıiniń esigin biz de qaq­qanbyz. Jyǵa júzdespegen kezimiz. Qudaı­daı kútip qarsy aldy. Keshikpeı aldymyzǵa serkeniń basy sánden­gen tabaq toly et kele qaldy. Tún­niń ortasy aýǵan shaq. Tańyrqap otyrmyz. Sóıtsek, Oryn­taı jeńgeı aldyn ala qoılardy soıǵyzyp, asyp qoıady eken de, kút­pegen qonaq kelgende jy­lytyp jiberip, jańa pisirgendeı etip, usynady eken. «Me­niń Oryntaıym qonaqta­ryn solaı myrzalyqpen kútýshi edi», dep Zekeń keıin de eske alyp otyratyn qadirli zaıybyn. Taǵdyr jeli ala quıyn ǵoı. Qaı tustan qalaı uıtqıtynyn kim bilgen? Mańaıyna óz qadirin asyrýmen birge Zekeńniń de abyroıyn aspan­datqan sol aıaýly jan Almatyda dúnıeden ótkende qaınysy Ábdi­saǵıt birneshe kólikpen qyraýly qystyń ishinde elge ákelip, arýlap qo­ıys­qan bolatyn. Bul qaraly kezeń jaıly keıin Ábekeń «Meniń de bar edi aıaýly jeńe­shem» dep júrek jylatatyn essesin jazǵany ońdy bolar ma. Árıne, keıingilerge úlgi-ónege úshin súıikti jeńeshesiniń beınesin ystyq saǵynyshpen somdaǵan ǵoı. Uzyn joldyń ótindegi osy aýyl­dyń ıesine qatysty taǵy bir qyzyq ta shyjyq oqıǵa esime túsip otyr­ǵany. Jańbyrly kúz. Shelektep quıyp tur. Qaıda tyǵylary­myzdy bilmeı taǵy da Zekeń úıin panalap qalyppyz. Kelsek, yńyranǵan óńkeı dókeıler tórde shaljıyp jatyr. Bizge eleń etisip, kút­kenderi bolma­ǵasyn, bir tóresi: «Zeınolla bizdeı qonaqtaryn ózi kútispeı mal qora­synda ne sandalyp júr», dep daýy­syn kótere dabyl qaqty. Zekeńe osy sóz jetken bolýy kerek, ile kelip, keshirim surap, álgilerdiń yǵyna jyǵyla qoımaı, qaıyra mal basyna jónelgen. El múddesi úshin zyr júgiretin Zekeńdi eshkim «jónge» sala almaıtyn edi-aý! Al bylaısha, sharýadan qoly sál bosaǵanda ózi urshyqsha zyryldap, magnıtteı tar­tylyp turatyn. Qara­paıymnyń qara­paıymy edi. Osy aıaýly azamatty eliniń qalt­qysyz syılaıtyn taǵy bir jóni, sebebi bar eken. Jasy­ratyn nesi bar, Zekeńdi Ábdi­saǵıt Tátiǵulovtyń tý­ǵan aǵasy bol­ǵandyqtan da el ishi qadir­leıdi, qurmet tutady. Ábdisa­ǵıtty búkil elimiz biledi ǵoı. Dań­ǵaıyr sáýletker. Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty. Kezinde Dıme­keń – Dinmuhammed Qonaevtyń senimine ıe bolǵan jas órken. «Kazgor» jobalaý akademııa­synyń basshysy, pro­fessor. Onyń sáýlet ónerindegi qol­tańbasy kez kelgen qazaq­stan­dyqqa ottaı ystyq bolyp kóri­nedi. Nebir tamsandyrar ǵıma­rat­tardy kórip turyp, «mine, mynaý naǵyz Tátiǵulov perzenti» dep maqtanysh­qa bóle­nedi dersiń. Sodan ne kerek, Zekeńdi, súı­singen jurt Ábdi­saǵıt­tyń aǵasy dep te kóter­melep júre­di. Odan alasaryp jatqan Zekeń joq. Qaıta, tóbesi kókke bir eli jetpeı qalyp jatady. Ámanda Ábdi­sa­ǵıtynyń amandyǵyn oı­lap, júıke-júı­kesi bosap júredi... Sol, bylaısha aıbyndy, salmaq­ty, tegeýrindi, qaıyspas minez ıesi sııaqty kórinetin, al ishki jan dú­nıe­sine úńile tús­seńiz asa názik júrekti jara­tylys kórki Ábdisaǵıt, aǵasynyń basyna qulpytas orna­typ, máńgige eskertkish qoıǵan kúni júregi qysylyp, sóılegeli tu­ryp, jantaıa jyǵylǵanda, ony Zekeńniń tuńǵyshy Ǵabdolla qulatpaı ustap qalǵanda, akademık Kenjeǵalı Saǵa­dıev ile qoltyqtan demesip, dári-dármek berip, kózin ashtyryp, jedel járdemmen Astana aýrýhanasyna túskende, bárimiz dúrligisip qalǵan edik. Densaýlyǵy kúrt syr bergeni nesi eken? Álde, sóılep, eske alýshylardyń jú­rekjardy lebizinen baýyry týraly tebirene tolǵa­nyp ketti me? Álde, Zekeńniń qul­py­tasqa oıyp jazylǵan: «Elime me­niń, elime meniń sálem aıtyńdar...» degen sońǵy demdi sóziniń kókirek aıyrǵan saǵynyshyn óz ińkárligine balady ma, áıteýir, kindiktes aǵanyń qaıǵysy ini júregin almastaı qaryp ótkeni aıan edi... Sodan Ábekeń Astanada apta emdelip, Almatysynda júregine operasııa jasatyp, ómirge qaıtyp oralǵandaı bolǵan edi. Qany bir, jany bólek qımastar-aı! Ábdisaǵıt inisiniń talaı oıǵa alǵan sharýalarynyń tabysty tá­mam­dalýyna qoldan kelgen kómegi men sóz demeýin ámanda jasap júre­tin edi Zekeń. Ata-babalarynyń ba­syn qaraıtýǵa qamdanys kezinde (14.06.2000 j.) Ábdisaǵıt alystaǵy aǵasyna hat jazyp, aqyldasyp, naqty is-qımyl josparyn aıqyn­dap, balalaryn elge attandyrypty. Sol hatynda bylaı depti: «Maǵan óz atalarymnyń qory­mynyń kórinisi kóńildi qatty qulazytyp, kókiregim­de óshpes­teı óksik pen ókinish qal­dyrdy. Osy biz ósip kele jatqan urpaq­pyz ba, álde árkim óziniń bú­gingi tirshiligin ǵana oılap, ótkendi eske almaı, keleshekke kóz salmaı óship bara jatqan urpaqpyz ba degen oılar sodan beri boıym­nan ketpeı júr...». Osyndaı ini oıymen aǵa aqyly qabysa ketip, keıin ata-babalarynyń basyna sáýletti kesene ornatylǵan edi. Qanattasqan qadirmendiler edi bular. Torǵaı óńirindegi Zekeń izderi búginde saırap jatqandaı. Er ólse de eńbegi elenip, eskerilip júredi eken. Jasamys isi kózden tasa qal­maıdy eken. Áregidik usynys, baılamdar estilip qalady. Zekeńdi ulyq­taý úshin ózi quryp, qalyp­tas­tyrǵan Qum­kóshý aýylyna onyń esimin berýdi qalaıdy jurt. Nemese Amankeldi selo­synyń bir kó­shesin atasa. Mektep te bu­ıyryp jatsa... Árıne, halyq aıtsa qalt aıtpaıdy. Kóp kóringendi eleı bermeıdi. Kóki­reginde alaý tutanyp, ot bop eline qyzýly eńbek sińir­genderdi umytpaıdy. Sondaı ystyq yqylas Zekeńniń rýhyn asqaqta­tatyndaı... Nátıjesin kútelik. Iá, ónegeli ǵumyrdyń berekeli bastaýlary qandaı edi? Ol 1953 jyly Amankeldi orta mektebiniń segizinshi synybyn bitirip, Qosta­naı aýylsha­rýa­shy­lyq tehnıký­myna túsedi. Bitirgen soń atamekenine kelip, Sarytorǵaı keńsharyn­da mal dárigeri, Sarybas bólimshe­siniń meńgerýshisi qyzmetterin atqa­rady. 1966 jyly Selınograd qalasynda «Aýylsharýashylyq bas­shy kadrlaryn daıarlaý» kýr­syn bitirgennen keıin, 1966-1970 jyldary Qazaqstannyń 40 jyl­dyǵy atyndaǵy keńsharda bas mal dárigeri, 1970-1973 jyldary Aman­keldi aýdany mal dárigerleri basqarmasynyń bastyǵy bolyp jumys istedi. Al ózi ashqan Abaı atyndaǵy keńshardy jıyrma jyl bas­qarǵan tusynda Almaty mal dárigerlik ınstıtýtyn syrttaı oqyp bitirgen. 1993-1995 jyl­dary Esir keńsharyn basqardy. 1995 jyly jergilikti halyqtyń qolda­ýymen Amankeldi aýyly­nyń ákimi bolyp saılanyp, tórt jyldan soń zeınetke shyǵyp, keıin Astanaǵa balalarynyń qasyna kóship keldi. Ol elordada da qarap otyr­mady. Qoǵamdyq jumystarǵa belsene ara­lasyp, jastarǵa aqyl-keńes berip, tájirıbe­simen bólisip júrdi. О́mir jo­lynda tek adaldyq pen shyn­shyldyqty tý etip, oıyn ashyq aı­typ, qınalǵandarǵa qol-ushyn berýdi óziniń azamattyq pa­ry­zy dep bildi. Eline, jerine yqy­lasy erekshe edi. Ata-qonys eldi mekeniniń, eńbek etken eliniń hal-ahýalyn, on­daǵy turǵyn­dar­dyń jaǵdaıyn surap oty­ratyn. Ozyq oıly, zaman aǵy­syna ilese bilgen, tula boıyna tektilik tunǵan azamat edi. Boıynda adamgershiligi mol, jany jaısań, má­de­nıetti, baı­saldy, oıy te­reń, bilimi jan-jaqty jáne óz kózqarasyn qorǵaı biletin abzal qasıetteri kópke úlgi. Qys­qa qaıyryp aıt­qanda, ba­balary meken etken qasıetti Torǵaıynyń tekti týmasy, tu­ǵyrly tulǵasy, halqyna qa­dirli el aǵasy boldy. Zekeńniń ákesi Shaımuhanbet saıası qýǵyn-súrginniń zardabyn shegip, «kámpeskelenip», túrme­ge jazyqsyz otyryp, keıin aqta­lyp shyqqan. Otan soǵy­syna qatysqan. Al onyń aǵasy Nurmuhanbet alash arystary Ahań, Jaqańmen birge «halyq jaýy» atanyp ustalyp, alty jyl qamaýda otyryp, 1936 jyly bosanyp kelipti. Atasy Tátiǵul men onyń inisi Toqsanbaı qajylardyń ónegesin el ishi áste jadynan shyǵarmaq emes. Olardan tara­ǵan tekti urpaq­tyń biri osy Zekeń bolatyn. Qaıran Zekeń, qarapaıymdylyǵy­men jan bitkenge shýaǵyn túsirgen abzal Zekeń, ony biletindermen áli kúnge qanattasyp, alǵy kún­derge qatar adymdap bara jat­qandaı... Ýaqyt rýhy myqty­larǵa eshbir bógesin bola almaıdy eken-aý! Qaısar ÁLIM.