Saqtandyrý qarjysynan bir tıyn shashaý shyqpaıdy

– Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi eki jyldan keıin engiziletin boldy. Osy ýaqyt ishinde qor qandaı jumystarmen aınalyspaq? 

– Negizinen qor tek mindetti áleý­met­tik medısınalyq saqtan­dyrý­dyń ǵana emes, Kepilden­dirilgen tegin medısınalyq kómek paketiniń de operatory bolyp tabylady. Buryn bul qyzmetti Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Medısınalyq qyzmetke aqy tóleý komıteti atqarǵan bolatyn. 2018 jyly komıtet jumysyn toqtatady. Sondyqtan biz qazir zańda kór­setilgen mindetimizdi atqarýǵa kiri­sip kettik. Osy maqsatta qyr­kúıek aıynda qor atalǵan baǵdar­lama sheńberinde qyzmet kór­setýden úmitker densaýlyq saqtaý sýbektileriniń derekqoryn jasa­ǵan bolatyn. Memlekettik tapsyrysty ornalastyrýǵa 1600-den astam densaýlyq saqtaý sýbektisi qatysyp jatyr. Onyń 45 paıyzdan astamy – jekemenshik klınıkalar. Bul 2017 jylǵy kórsetkishtermen salystyrǵanda, eki ese kóp jáne bul jekemenshik uıymdardyń qor bastamasyn qoldap, medısınalyq qyzmet kórsetýde belsendilik tanyt­qanyn kórsetse kerek. Sony­men qatar tuńǵysh ret bul proses­ke elimizdegi iri-iri jeke­menshik klınıkalar qatysyp otyr. Bul da halyq arasynda bilikti mamandarymen, zamanaýı tehnologııalarymen kózge túsken medısına ortalyqtarynyń qyzyǵýshylyǵy artyp otyrǵanyn bildiredi.

– Júıeni engizý merzimi keıin­ge shegerildi. Al jarna tóleý tár­tibi ózgerdi me? 

– Jurtshylyq tarapynan aıtyl­ǵan synı pikirler men Elbasy­nyń tapsyrmasynan keıin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi áleýmettik me­dı­sınalyq saqtandyrý júıesin en­gizýdi eki jylǵa shegerý týraly usynys jasaǵan bolatyn. Birer apta buryn depýtattar tarapynan tolyq maquldanǵan zań jobasyna Memleket basshysy qol qoıdy.

Álbette, jarna tóleý tártibin­de aıtarlyqtaı ózgerister bar. Qoldanystaǵy zań boıynsha, 2017 jyl­ǵy shildeden bastap jumys berýshiler men jeke kásipkerler, sondaı-aq azamattyq-quqyqtyq keli­sim­shart negizinde eńbek ete­tin tulǵalar saqtandyrý jarnasyn aýdaryp jatqany belgili. Zań­ǵa usynylǵan ózgerister bo­ıyn­sha, jumys berýshiler óz qara­ma­ǵyndaǵy jumyskerler úshin jarna tóleýdi toqtatpaıdy jáne olar aýdaratyn jarna mólsheri de ózgermeıdi. Bul sanat 2018-2019 jyldary jumysker tabysynyń 1,5%-y, 2020 jyldan bastap 2 paıyzy kóleminde jarna aýdarady. Osy jerde jarnanyń jumysker jalaqy­synan emes, jumys berý­shiniń óz esebinen tólenetinin de aıta ketken jón. Qaramaǵynda jal­da­maly jumyskerleri bar jeke kásipkerler men sharýa qojalyq­tarynyń ıeleri de jarnany osy tártip boıynsha aýdarady. Al jeke kásipkerler 2018-2019 jyldary ózi úshin jarna tólemeıdi (jeńil­detilgen tártip boıynsha jumys isteıtin kásipkerler bıyl­ǵy jartyjyldyqtyń jarnasyn aldaǵy aqpan aıynyń 25-ine de­ıin tólep bolýy tıis). Biraq olar ju­mys berýshi retinde jarna tóleý­di toqtatpaıdy.

Jańa ózgerister boıynsha jeke tulǵalar da eki jylǵa deıin jarna tóleý mindetinen bosatylyp otyr. Bul sanattaǵylar, ıaǵnı, jal­­da­nyp jumys isteıtin jeke tulǵa­lar ózi úshin jarnany 2020 jyl­­dan bastap tóleı bastamaq (2020 jyly – 1%, 2021 jyly – 2%). Ony jumys berýshi aı saıyn ustap, qorǵa aýdaryp otyrady. Esi­ńizde bolsa, saqtandyrý jú­ıesi engi­zil­gennen keıin daý tý­dyr­ǵan úlken má­seleniń biri aza­ma­ttyq-qu­qyq­t­yq kelisimshart ne­gi­zinde eńbek etetin tulǵalar bola­tyn. Qol­danys­taǵy zańda AQK negi­zinde eńbek etetinder taby­sy­nyń bes paıyzyn qorǵa aýda­rýǵa min­dettelgen edi. Al bul atal­ǵan sa­nat­taǵylar tarapynan synǵa ilik­ti. Sol sebepti zań jobasyn ázirleý barysynda mınıstrlik bul máselege de basa mán berdi. Nátı­jesinde, AQK negizinde eńbek ete­tin tulǵalar tóleıtin jarna mól­sheri tómendedi. Bul sanattaǵy aza­mat­tar 2020 jyly tabysynyń 1%-yn al 2021 jyldan bastap 2%-yn aýdarady. Al 2018-2019 jyldary bul top jarna tóleýden bosatylady.

– On mıllıonǵa jýyq adamdy saq­tan­dyratyn memleket jarnany qaı kezden bastap tóleıtin boldy?

– Jalpy, memleket halyqtyń áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan, turmysy tómen bóligin qoldaýdy toqtatpaq emes. Atap aıtqanda, eli­miz­de turatyn on mıllıonǵa jýyq adam memlekettiń qamqorly­ǵy­na alynbaq. Bul – Qazaqstan halqy­nyń jartysynan astamy. Iаǵnı 2020 jyldan bastap memleket áleýmettik álsiz toptarǵa jatatyn zeınetkerler, kóp balaly analar, júkti áıelder men bala kútimimen dekrettik demalysta otyrǵandar, stýdentter men 18 jasqa deıingi balalar, múgedekter, jumyssyz retinde resmı tirkelgen azamattar t.b. úshin jarna aýdarady. Jeńil­digi bar sanatqa jatatyn ár adam úshin aýdarylatyn jarna mól­sheri statıstıka organy tarapynan ótken eki jylǵa bekitilgen or­ta­­sha aılyq jalaqynyń 4%-yn qu­ra­maq. Endeshe, bul medısına­lyq saq­tan­dyrýdy engizý arqyly mem­leket ult saýlyǵy úshin jaýap­k­e­r­shi­likten jaltaryp otyr degen pikirlerdiń negizsiz ekenin dálel­dese kerek. 

– Júıe eki jyldan keıin iske qosylady dedińiz. Osy ýaqyt ishin­de jarna tóleýdi toqtat­paı­tyn jumys berýshige túsetin júk­tiń salmaǵy aýyrlap ketpeı me?

– Durys aıtasyz, júıe keıinge shegerilgenimen, jumys berýshiler qaramaǵyndaǵy jumyskerler úshin aýdarym jasaýdy toqtatpaıdy. Biraq saqtandyrý jumys berýshi úshin qıyndyq týdyrmaıdy deýge bolady. Sebebi, Úkimet 2018 jyldan bastap áleýmettik salyqty 1,5 paıyzǵa tómendetý týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn. Iаǵnı jumys berýshi úshin eshteńe ózgermeıdi. Jalpy, bizdiń elimizde saqtan­dyrý jarnasynyń mólsheri óte tómen. Saqtandyrý óziniń tıimdiligin dálel­degen álem elderinde jumys berý­­shiler men bıznes ókilderiniń tóleıtin jarnasy kem degende 5-7 paıyzdy qurasa, bizde jumys berýshiler tóleıtin jarnanyń eń joǵary mólsheri 3-aq paıyz. Bul ekonomıkalyq sektorǵa áser ete qoıatyndaı soma emes.

– Bul qarjy qaıda jumsalady jáne qalaı saqtalady?

– «Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý týraly» zańǵa sáıkes, qor aktıvteriniń tutastyǵyna memleket tarapynan kepildik beril­­gen. Túsken jarnalar Ulttyq bank­tegi shotta saqtalady. Ulttyq bank qar­­jy­ny saqtap qana qoı­maı, ak­­tıv­terdi saqtandyrý paketi sheń­­berinde kórsetiletin medısı­na­lyq qyzmetterdi satyp alý bas­tal­ǵanǵa deıin basqarady. Qar­jyny ınves­tısııalaý týraly sheshimdi Ult­tyq bank qabyldaıdy. Bul tús­ken qarjyny ınflıasııa saldary­nan qunsyzdanýdan saq­taıdy. Eki jyldan keıin qarjy medı­sınalyq qyzmetterdi satyp alýǵa jumsalady. Oǵan deıin bul rezervten bir tıyn da shashaý shyqpaıdy.

– Saqtandyrý júıesi engi­zilgeli beri jarty jylǵa jýyq­tady. Osy ýaqyt ishinde qor qansha qarjy jınady? 

– Jańa júıe iske qosylǵan shilde aıynan beri jumys berý­shi­ler men jeke kásipkerler saq­tan­dyrý jarnasyn belsendi túrde tólep jatyr. 2017 jylǵy shilde­niń 1-i men jeltoqsannyń 14-i ara­lyǵynda MSQ-nyń Ulttyq bank­tegi shotyna 27 mlrd teńgege jýyq qarjy tústi. Onyń 81 paıyzy nemese 21,8 mlrd teńgesi jumys berýshiler aýdarǵan jarna bolsa, qalǵan 19 paıyzy (4,9 mlrd teńge) jeke kásipkerler men AQK boıynsha eńbek etetin tulǵalarǵa tıesili.

– Jyl saıynǵy dástúrli tirkeý naýqanyn byltyr alǵash ret Medı­sınalyq saqtandyrý qory ótkizdi. Onyń nátıjesi qalaı boldy?

– Byltyrǵy qyrkúıek aıynda elimiz boıynsha emhanaǵa tirkeý naýqany bastalǵan bolatyn. Eki aıǵa sozylǵan jyl saıynǵy dás­túrli shara barysynda buryn-sońdy tirkeýge turmaǵan turǵyn­dar qalaǵan emhanasyna baryp tirkelýge múmkindik aldy. Sondaı-aq bul naýqan azamattardyń medısına mekemesin tańdaý quqyǵyn iske asyrýǵa múmkindik berdi. Qor ókilderiniń deregine súıensek, qazaqstandyqtar naýqanǵa úlken qyzyǵýshylyqpen qatysty. Naý­qanǵa bizdiń derekqorǵa engen emhanalar, sonyń ishinde kóptegen jekemenshik klınıkalar qatysty.

Bıylǵy tirkeý naýqany barysynda 300 myńnan astam qazaq­standyq emhana tańdaý quqy­ǵyn paıdalandy. Bul aldyńǵy jyl­dardaǵy kórsetkishpen salys­tyr­ǵanda eki ese kóp. Endeshe, bul jurt­­shylyq tarapynan tirkeý naý­qanyna degen qyzyǵýshylyqtyń artyp, aza­mat­tardyń emhana tań­daý quqyǵy jaıly kóbirek bile bas­taǵanyn rastasa kerek.

Áńgimelesken Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»

ALMATY