Ittiń qadiri bizdiń esimizge árbir ıt jyly aınalyp kelgende túsetin sııaqty kórinedi maǵan. Baıaǵy qazaqy ıttiń tuqymy – tazymyz, tóbetimiz qaıda dep sol kezde ǵana izdep jatamyz. Tazyny bilmeımin, naǵyz arlan tóbettiń tuqymy qoldan shyǵyp ketkeli qashan!
Oqta-tekte baspasóz betterinen áli de bar eken degen habardy oqyp qalyp jatamyn. Alaıda onyń bir kezdegi biz kórgen qazaqy tóbet ekenine senbeımin, qazirgi kezge júdep-jadap, suıylyp jetken túri bolar dep oılaımyn. Tirsegi jup-jýan, tabany aıýdyń tabanyndaı jap-jalpaq, turqy tóbedeı bolyp jatatyn, qarala, sarala, aq tós, tarǵyl, óńkeı dókeı tóbetter elýinshi jyldardyń ortasyna deıin maldy aýyldarda kezdesetin. Keıin qoı malynan aınalma aýrý shyqty. Mıyna qurt túsedi. Osy qurt ıtten juǵady desti. Alǵashqyda malshy ıtine qurttan tazartatyn dári berilip júrdi de, kóp uzamaı jappaı atty. Biz aıtyp otyrǵan asyl tuqymdy ıtter de sonyń ishinde ketkenge uqsaıdy. Áıteýir sol jyldardan soń qazaqy ıttiń bul tuqymy kózden bul-bul ushty.
Men alys saparǵa shyǵyp, aýyldardy aralaǵan kezde kózben eki nárseni izdeımin. Onyń biri – bizdiń bala kúnimizde kólikpen bara jatsań, tóbeńnen janap ketip, janap ketip, janyńnan qalmaı ushyp júretin, otyrǵan úıińniń qabyrǵasyna ásem uıa salatyn aıyr quıryq, aq tamaq qarlyǵashtar. Ekinshisi – moınynda qarǵy baýy bar, biraq baılanbaıtyn, áýpildep birer úrip, mańqıyp erine kóterilip, ornyna qaıta baryp tynysh jata qalatyn osy qazaqy aqyldy tóbet ıtter. Ekeýin de qansha ýaqyttan beri izdep kelemin, ókinishke qaraı, esh jerden kezdestirmedim. Joǵaryda aqyldy degen sózdi beker qosyp otyrǵanym joq, qazaqy tóbet ıttiń aqyldylyǵy týraly úlkenderden kóp estidim. Seksen jasty ortalap, toqsanynshy jyldary ómirden ótken sheshem marqum:
– Jaqsy ıt te bosaǵaǵa bitedi eken. Soǵys bitetin jyly О́gizmolaǵa sýarmaǵa kóship baryp, Atyraý jaǵynan ákelip bir kúshik asyradyq. Birer jylda taıynshadaı iri bolyp ósti. Qasqyr alatyn. Aqyldy ıt edi. Aıtqanyńdy túsinetin, til biletin ıt edi. Bergenińdi ishedi, bermeseń qazan-aıaqqa suqańdap jaqyndamaıdy, – dep otyratyn.
Sheshem aıtyp otyrǵan ómir maǵan tanys. О́ıtkeni men soǵys aıaqtalǵannan keıin eki jyldan soń ómirge kelgenmin. Shyǵanaq atanyń izbasary retinde Oıyl ózeniniń tómengi saǵasynda, Atyraýdyń Qyzylqoǵa aýdanynyń jerine arqa tirep, sýarmaly tary egip otyrǵan shaǵyn aýyl kúni búginge deıin esimde. Estııar bala bolǵansha turdyq ol jerde. «Maılyaıaq» dep shaqyratyn eńgezerdeı ala tóbet te emis-emis kóz aldyma keletindeı. Sodan da sheshem qutty ıti – Maılyaıaǵy týraly áńgime bastasa:
– О́zderińniń erteń ishetin tamaqtaryń joq. О́gizdeı ıtti qalaı toıyndyrasyńdar? – dep kolhozdyń taq-tuq tirshiligin kórip óskendikten de saýal tastaımyn.
– Qazan qyryp qaspaq, kóje-qatyq quıamyz ǵoı. Úıim, qojaıynym bar dep jatady ǵoı úıdiń aldynda. Bolmasa, ol tamaqqa zárý emes. Qysy-jazy óz tamaǵyn daladan ózi tabady. Uzap ketip ań aýlaıdy. Ol kezde qys qatty bolady. Qyzylshunaq aıaz, aqtútek boran, kúrtik qar. Aıazdyń kúshtiligi sondaı, ushyp bara jatqan qus jerge top etip qulaıtyn. Sondaı kezde úıge talaı ret qoıan aýlap ákelip, qyzylsyrap otyrǵan bizdi asyraǵany bar. Sonda tisin tıgizbeıdi ǵoı, jaryqtyq. Mundaı ıtti aqyldy emes dep qalaı aıtasyń, – dep sheshem básin arttyra túsedi.
Tipti ári-beriden soń, meniń kúmándanyp otyrǵanymdy sezip, shyndyqqa kózimdi jetkize túsý úshin:
– Kerek deseń, quıttaıyńda seni baqqan sol ıt. Stalın zamanynda jumysqa shyqpaı qalý degen joq. Ákeń ekeýmiz saryala tańnan tary egisin baptaýǵa ketemiz. Tek biz emes, bir qaýym eldiń tirligi sol. Kúni boıy egin sýaramyz, shópteımiz, tynym tappaı ińirletip oralamyz. Sonda álgi ıt úıdi baǵady. Buzaýdy basjibinen tistep, dalaǵa jaıyp keledi. Baılaǵany sol – basjibin qazyqqa orap qoıady. О́risten sıyrdy aıdap keledi. Bizdiń ıt te, mal da bir-birine úırengen. Búkil aýyl súısinetin edi ıtimizdiń qylyǵyna, –dep sheshem áńgimesin jalǵaı túsetin.
Árıne bizdiń úıde sondaı bir aqyldy tóbettiń bolǵanyn men tek sheshem emes, ákemnen de, kórshi-kólemnen de talaı estigenmin. Jekpe-jekte qasqyr alatyn, tipti úıirli qasqyrǵa taısalmaı shabatyn naǵyz tóbet edi desetin. Aýyldan shyǵyp ketip, úıirli qasqyrdyń qursaýyna túsip, qyzylala qan bop jaralanyp, aman sytylyp kelgen kezderi de az bolmaǵan.
Bizdiń shaǵyn aýyl ańyz qylyp aıtatyn qasqyr alatyn osy áldi ári aqyldy tóbet men esimdi bilgende joq. Aıdyń kúni amanynda ushty-kúıli joǵalǵan. Sheshem aýylǵa kelgen kerýen ertip ketti dese, ákem basqasha boljam aıtatyn.
– Sirá, aýyrǵan sııaqty. Dertine shıpa izdep, dárilik shóp qarap dala kezip, qańǵyp ketken bolar. Aıdalada ár shóptiń túbin ıskep, sergeldeń bolyp, buratylyp júrgen ıtter tegin júrmeıdi. «Jaqsy ıt ólimtigin kórsetpeıdi» degende sondaı syr jatyr, – dep qoıatyn.
At jalyn tartyp minip, adam bolyp, otaý quryp úı bolǵannan bastap, uzaq ýaqytym aýylda ótti. Osy jyldarda ıttiń de túr-túrin ustadyq. Biraq Maılyaıaq syndy qazaqy tóbet qolǵa túspedi. О́z basym qazaqtyń tóbetine jetetin ıt joq dep esepteımin. Nemistiń ovcharkasy, aǵylshyn dogy, kavkaz tóbetteri oǵan teń kele almaıdy. Tipti qansha uqsastyq izdegenmen túrikmenniń alabaıy da qazaqtyń arlan tóbetinen kem. Kemdigi sol, yzaqor, qabaǵan, shynjyrlap ustaýǵa týra keledi. Aldyndaǵy tamaǵyn qyzǵanyp ıesine shabady. Mundaı ıtti aqyldy deýge bola ma?! Al qazaqy tóbet kóringenge shabalańdap úrmeıdi, baılaýsyz turyp kisi qappaıdy. Iesiniń buıryǵyn baǵady.
Ár óńirde qazaqtyń tóbeti men tazysyn qaıta oraltýdy qolǵa alyp júrgen azamattar bar ekenin estımin. Alaıda olardyń qolyna ázir qazaqtyń taza qandy baıyrǵy tóbeti túse qoımaǵan syńaıly. Qazaqy tóbetti izdeıtin jer de jyldan-jylǵa tarylyp bara jatqandaı. Mamandar, zertteýshiler, bir bolsa, taza qandy qazaqy tóbettiń tuqymy Qazaqstannyń batysynda – Atyraý, Mańǵystaý jaǵynda, Jaıyq boıynda ushyrasyp qalýy múmkin dep syrttan ton pishedi. Men de osy pikirge qosylamyn.
Amanqos ORYNǴALIULY, jýrnalıst
AQTО́BE