Elbasynyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýy bolashaqty baǵdarlaǵan, tehnokratııalyq negizgi qujatymyz.
Árıne, jańa Joldaýdyń negizgi baǵyty – qoǵamdyq damýdyń barlyq salalaryna enetin ekonomıkanyń tolyq sıfrly deńgeıge ótýi bolyp tabylady. Onda sıfrly tehnologııalardy ındýstrııa salasynda qoldanýǵa basa nazar aýdarylǵan. Mysaly, qazaqstandyq óndiris oryndaryn sıfrlandyrý boıynsha mańyzdy jobany alýǵa bolady. Qazaqstandyq eko-júıeni qalyptastyrýǵa qatysýshy ınstıtýttar qatary AHQO jáne halyqaralyq IT-startaptar tehnoparkimen tolyqty.
Qazaqstanda júzege asqan Nazarbaev Ýnıversıteti jobasy qazirgi tańda medısına jáne ınjınırıngtik ázirlemelerdiń ortalyǵy, sondaı-aq halyqaralyq bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyq úshin mańyzdy hab bolyp otyr. Innovasııalyq tehnologııalar parki jastar bastamalaryn jınaqtaýdyń basty ortalyǵy bolý áleýetine ıe.
Qoǵamda sıfrly ǵasyrǵa aıaq basýymen qatar, kıberqaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń mańyzdylyǵy arta túsýde. «WannaCry» jáne «BadRabbit» vırýstyq baǵdarlamalarynyń taralý tájirıbesin eskersek, odan qorǵanýǵa eshkimniń ımmýnıteti joq dep aıtýǵa bolady. Sonymen birge olar kompanııalar men bankterge úlken shyǵyn ákeledi. Olardy aqparattyq qaýipsizdik jáne krıptografııa salasyndaǵy mamandar anyqtaıdy, osyǵan baılanysty aqparatty qorǵaý jáne tıisti mamandardy daıyndaý máseleleri ózekti bolyp tabylady. Sondyqtan Memleket basshysy Joldaýynda kıberqaýipsizdik salasyndaǵy sharalar Qazaqstannyń Ulttyq qaýipsizdik strategııasy deńgeıine kóterilýi tıis ekenin atap ótýi kezdeısoqtyq emes. Sıfrly ekonomıka basqarý júıelerin jáne modelderin túbegeıli ózgertedi. Eń aldymen, ol ózimizdiń elektrondy ónimderimiz ben óndiristik tehnologııamyzdy keńeıtý qajettiligi týraly oılaýǵa ıtermeleıdi.
Biz búgingi tańda shet memleketterdiń sıfrly tehnologııalary men ónimderin, onyń ishinde tanymal messendjerlerdi, poshtalyq serverlerdi, braýzerlerdi, áleýmettik jelilerdi tutynýshy ǵana bolyp kelemiz.
Qazaqstan óziniń matematıkalyq, ınjenerlik izdenister, ınformatıka, esepteý tehnıkalary salalarynda aıtarlyqtaı tarıhı bazaǵa ıe. Munyń bári jańa sapaǵa aınalýy múmkin jáne ózgerýi tıis. Eger nazar salar bolsańyz, bizdiń jastarymyz jasampazdyqtyń eń joǵary múmkindikterin kórsetýde. Mysaly, «Rýhanı jańǵyrý» jobasy aıasyndaǵy 100 jańa esim ulttyq baıqaýynyń jeńimpazdary arasynda bıonıkalyq qol protezin oılap tapqan jas ónertapqysh bar, onyń ónimi qazirdiń ózinde-aq adamdardyń ıgiligine aınalyp otyr.
Joldaý sapaly ózgeristerge ákeletin tapsyrmalar men mindetterge toly. Máselen, birinshi kezekte óskeleń urpaqty mektepke deıingi balalar mekemelerinen bastap damytýdy qamtamasyz etý isi mańyzdy. Adamdardyń qabiletteriniń 80%-y 5 jasqa deıin qalyptasady. Sondyqtan osy aralyq shyǵarmashylyq tulǵany qalyptastyrýdyń belsendi kezeńi. Osy oraıda ata-analardyń qatysýy, pedagogtardyń, bilim berý mekemeleriniń jáne otbasynyń ózara áriptestigi bolýy kerek. Ekinshiden, orta bilimdi «tehnologııalandyrý» boıynsha is-sharalar, onyń ishinde jaratylystaný ǵylymdary jáne matematıka pánderin oqytýdyń sapasyn arttyrý, janbasylyq qarjylandyrý, pedagogıkalyq fakýltetter men kafedralardy damytý jáne eń negizgisi óz ınfraqurylymy, kompıýterleri, zerthanasy jáne 3D prınterleri bar balalar saıabaqtary men bıznes-ınkýbatorlardyń jelisin damytý mańyzdy.
Úshinshiden, bul joǵary oqý oryndarynyń akademııalyq erkindikterin keńeıtý, sıfrly tehnologııalar men ozyq ǵylymı salalardaǵy sheteldik sarapshylar men oqytýshylardy tartý múmkindikteri bolyp tabylady. Sondyqtan qazirgi zamanǵy daǵdylar jáne bilimdi qoldanýdy kózdeıtin jańa kásibı standarttardy ázirleý qajet.
Tórtinshiden, elektrondy eńbek bırjasyn qalyptastyrý, úıden shyqpaı-aq jastardyń bilim alýyna, biliktiligin arttyrýǵa qajetti aqparatty alýǵa múmkindikter jasalýy tıis.
Besinshiden, qashyqtyq dıagnostıkany qoldaný arqyly sozylmaly aýrýlardy basqarý júıesin engizý mańyzdy. Taǵy bir mańyzdy másele – qaýipsiz jáne tabysty qoǵam úshin negiz retinde qoǵamdyq densaýlyq jáne salamatty ómir salty standarttary men krıterıılerin nasıhattaý mańyzdy. Altynshydan, áleýmettik jáne bilim berý saıasaty barynsha pragmatıkalyqqa aınalýda jáne barlyq adam resýrstaryn ekonomıkalyq aınalymǵa engizýge baǵyttaıdy. Osy oraıda Joldaýda aıtylǵan I toptaǵy eresek múgedek balalarǵa qamqorshy bolatyn ata-analarǵa áleýmettik járdemaqy tóleý týraly sheshim áleýmettik saıasattyń jetistigi men jeńisi boldy.
Jetinshiden, memlekettik salaǵa jańa basqarýshylardyń kelýine jaǵdaı jasaý qajet. Olardyń úlesi faktorlyq-ball júıesi arqyly baǵalanýy tıis. Sonymen qatar sıfrly ekonomıkany damytý boıynsha barlyq is-sharalar jas energııaǵa, jastar men óskeleń urpaqtyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik belsendiligine degen suranysty arttyrýǵa baǵyttalǵan. Qazaqstan daryndylar men talanttardy barynsha erte, mektepke deıingi jáne jalpy bilim berý mektepteri kezeńderinde anyqtaýy qajet.
Biz kadrlarǵa degen jahandyq básekelestik dáýirine kirdik. Osy oraıda sıfrly tehnologııalar salasynda bizge eki úrdisti damytý kerek. Bir jaǵynan, kadrlardy daıarlaý isin, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar salasynda mamandar daıyndaıtyn ýnıversıtetterimizdi nyǵaıtýǵa tıispiz. Ekinshi jaǵynan, bizdiń mamandar daǵdylaryn jetildirip, josparlaryn júzege asyrýǵa jol ashatyn ınfraqurylymdy damytý qajet. Innovasııalyq alańdar, hakatondar bolýy kerek. Tıisinshe, elektrondy ınfraqurylymdy damytý arqyly osy mamandarǵa degen suranysty qalyptastyrǵanymyz abzal.
Qazirgi tańda tek áleýmettik jelilerge baılanǵan jastardyń aýqymdy energııasyn ónertapqyshtyqqa baǵdarlap, áleýmettik jeliler men ınternette jaı saıahattaýdyń ornyna elektrondy saýda men ınnovasııalyq jańalyqtar arqyly paıda tabý daǵdylaryn damytý múmkindigi týyndap otyr. 2017 jylǵy Oksford sózdiginiń negizgi sózi «jastar silkinisi» bolýy kezdeısoqtyq emes. Bul mıllenıal urpaqtyń, ıaǵnı 2000-shy jyldardan keıin týǵan urpaqtyń oıanýyn bildiredi. Osy urpaq buǵan deıingi jastardan kóptegen parametrler boıynsha erekshelenedi.
2019 jyldan bastap 10-11-synyptarda jeke pánderdi aǵylshyn tilinde oqytýdy bastaý josparlanyp otyr. Aǵylshyn tiliniń sıfrly álemde ústem jaǵdaıǵa ıe ekendigin eskeretin bolsaq, ony úırený elimizdegi sıfrly tehnologııalardyń jyldam damýyna yqpal etedi.
Qoryta aıtqanda, jańa Joldaý Elbasynyń 2017 jyldyń qańtarynda jarııa etken Úshinshi jańǵyrtý basymdyqtarymen, sondaı-aq «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasymen sátti úndesedi. Prezıdenttiń jańa Joldaýy bizdi jigerlendiredi jáne bolashaq úshin jaýapkershilikti arttyrady.
Zarema ShÁÝKENOVA, Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory