Ulttyq mýzeıde Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasy aıasynda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń uıymdastyrýymen «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» II respýblıkalyq forýmy ótti.
Shara aıasynda «Rýxanı jańǵyrý» zaly ashyldy. «Rýxanı jańǵyrý» zalynda arxeologııalyq jádigerler, batyr-bılerimizdiń jeke zattary jáne taǵy basqa tarıxı-mádenı muramyzdyń qundy derekterin kórýge bolady. Kenesary xannyń qylyshy, Shoqan Ýálıxanovtyń belbeýi men tapanshasy, Tóle bı turǵan úıdiń mańdaıshasy, Qanaı bıdiń saptyaıaǵy, Bógenbaı batyrdyń qutysy, Appaq ıshannyń jaınamazy, Qunanbaıdyń Mekkege kıip barǵan taqııasy, Maxambettiń dombyrasy, Amangeldi Imanovtyń dombyrasy men týy, Ybyraı Altynsarınniń «Sharıatýl-Islam» kitaby, Máshhúr Júsiptiń Quran kitaby, M.Baıjanovtyń «Muńly-Seıil» qoljaz-basy, Axmet Baıtursynovtyń kitaptary, Mirjaqyp Dýlatovtyń ishigi men óz qolymen túrmede tikken taqııasy, Islam dini týraly arabsha kitaptar, Baýyrjan Momyshulynyń xattary, Qajymuqan Muńaıtpasov týraly materıaldar, Stalınniń Qajymuqanǵa jibergen telegrammasy da bar. Budan bólek, mýltımedııalyq ekrandar arqyly Qazaqstannyń kıeli jerleriniń kartasyna engen tarıxı nysandarmen tanysýǵa múmkindik bar. «Barlyq jádigerler mýzeıde alǵash ret qoıylyp otyr. «Qazaqstannyń kıeli jerleri geografııasy» aıasynda óńirlerge etno-mádenı ekpedısııalar jasaldy. Sonyń nátıjesinde biz qundy jádigerlerdi forýmǵa arnaıy aldyrtyp, «Rýxanı jańǵyrý» zalyn ashyp otyrmyz. Ol ýaqytsha jumys isteıdi. Sebebi barlyq jádigerler óńirlerlerge qaıtarylýy qajet», deıdi «Kıeli Qazaqstan» ólketanýdy damytý boıynsha ǵylymı-zertteý ortalyǵy basshysynyń orynbasary Batyrxan Jumabaev.
Forýmda «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy boıynsha 2017 jylǵy atqarylǵan jumystardyń nátıjeleri men aldaǵy jyldarǵa arnalǵan josparlary talqylandy. «Biz Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasyn baılanysty 2017 jyldyń mamyr aıynda ótken birinshi respýblıkalyq forýmda jobanyń maqsat-mindetin aıqyndap alǵan bolatynbyz. Qazaqstan kıeli jerleriniń geografııasy jobasyn tıimdi júzege asyrý úshin arnaıy jumys toby jáne jobalaý keńsesi, Ulttyq mýzeı janynan «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy qurylǵan edi. Bul jumysqa elimizge belgili ǵalymdar, tarıhshylar, arheologtar, qoǵam qaıratkerleri, ólketanýshylar tartyldy. Kıeli oryndardy anyqtaý jáne zertteý maqsatynda Qazaqstannyń barlyq óńirlerine ekspedısııa jasaldy. Osylaısha elimizdiń qasıetti jerlerin túgendep, júıeleý tuńǵysh ret qol-ǵa alyndy», dedi Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Qýatjan Ýálıev.
«Kıeli jerlerdiń kartasyn jasaý kezinde biz ólketanýshylardyń, qoǵamnyń, eldiń usynystaryna súıendik. Sizderdiń aqparattaryńyzdy barynsha eskerýge tyrystyq. Biz eń aldymen dástúrge súıendik. Ol negizgi ustanymymyz boldy. Biz úshin tarıxı nysannyń arxeologııalyq qundylyǵy men arxıtektýralyq ásemdiligi mańyzdy emes, eń bastysy – ańyzy. Soǵan negizgi basymdyq berdik», dedi B.Ábdiǵalıuly. Qazaq xalqynyń birtutas tarıxyn qamtýdy kózdegen joba óz maqstanynyń birinshi kezeńin aıaqtap otyr. Endigi kezekti osy karta boıynsha jasalǵan tizimdi halyqqa keńinen nasıhattap, tarıhı sanany jańǵyrtý. Jumys toby ejelgi kezeńnen bastap búginge deıingi árbir tarıxı kezeńdi eskerýge tyrysqan. Eldiń tutas tarıxy ulttyq sana-sezimdi qalyptastyrý úshin qajet ekeni anyq.
Forýmda jalpyulttyq jáne aımaqtyq mańyzy bar tarıxı nysandarǵa arnalǵan eki jınaqtyń tusaýy kesildi. Eki kitap qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde 1000 dana taralymmen jaryq kórse, Qazaqstannyń kıeli jerleri boıynsha arnaıy ensıklopedııa qazaq, orys tilderinde 2000 dana tarylymmen shyǵarylǵan. Aldaǵy ýaqytta barlyq nysandarǵa onlaın sapar jasaý qyzmeti qosylmaq. Jalpyulttyq jáne aımaqtyq kıeli jerlerdiń tizimi eki bólek kitap retinde tuńǵysh ret jaryqqa kórip otyr. «Bul – bizdiń ortaq eńbegimiz. Arnaıy saraptamalyq keńeske engen belgili ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleri árbir nysandy keńinen talqyǵa saldy. Aımaqtardan jiberilgen tizimniń 90 paıyzy endi. Osy jumystardy áli de jalǵastyrý qajet. Biz kıeli jerlerdi anyqtadyq. Endigi maqsat – sonyń barlyǵyn keńinen nasıxattaý», deıdi «Kıeli Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń basshysy Berik Ábdiǵalıuly.
Sondaı-aq, forýym asynda «Saqtar qazynasy» atty erekshe qoıma ashyldy. Jurtshylyqtyń nazaryna tuńǵysh ret saq, sarmat dáýirine jatatyn jádigerlerdiń túpnusqalary usynyldy.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy negizinde qurylǵan «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy men «Týǵan jer» qazaqstandyq ólketanýshylar qoǵamdyq birlestigi 2017 jyly aýqymdy jobalardy sátti aıaqtady.
2017 jyly jasalǵan negizgi jumystardyń biri – Qazaqstannyń qa-sıetti nysandary boıynsha respýblıkalyq etno-mádenı ekspedııasııalar. Osy ekspedısııa men basqa dja izdenisterdiń negizinde jasalǵan jumystar atalǵan forýmda jurtshylyqqa keńinen esep berdi.
Baǵashar TURSYNBAIULY,
Sýretti túsirgen Erlan OMAR,
«Egemen Qazaqstan»