Jol máselesine baılanysty Jýaly jurtynyń janaıqaıy

Jambyl oblysynyń Jýaly aýdany – kenen kórkemdigimen, tylsym tabıǵatymen erekshelengen jerdiń biri. Áıgili Asanqaıǵy babamyzdyń «О́ńgerip alyp keter em, at saýyryna syımaısyń» dep Jýaly ólkesine tamsanýy da beker emes sııaqty. Baýyrjan Momyshulynyń Kólbastaýy, Sherhan Murtazanyń Myńbulaǵy da osy jerde. Bul kúnde Jýaly jerinde elýge tarta eldi mekende elý bir myńǵa jýyq halyq turady. 

Jýaly aýdany «Almaty- Tashkent» halyqaralyq kólik dáli­ziniń boıynda ornalasqan. Osydan onshaqty jyl buryn, naq­ty aıtsaq 2009-2010 jyldary aýdan aýmaǵy arqyly ótetin «Batys Eýropa- Batys Qytaı» halyqaralyq joly salynǵan bolatyn. Atalǵan jol aýdan aýmaǵynyń 36 shaqyrymyn kesip ótip, Ońtústik Qazaqstan obly­sy­nyń Túlkibas aýdanymen jal­ǵasady.

Alaıda osy qashyq­tyq­taǵy úlken dańǵyl jol­dyń ne asty, ne ústinen ótetin kópir salynbaǵan eken. Búginde aýdan­da 14 aýyldyq okrýg bar bolsa, 6 okrýg joldyń ońtústik betinde, al 8 okrýg joldyń soltústik betinde ornalasqan. Jýalylyq jurttyń janaıqaıy osy jol máselesine baılanysty bolyp tur. Tipti aýyl aqsaqaldary Elba­syna, Premer-Mınıstrge, Kó­lik jáne kommýnıkasııalar mınıs­trligine jáne depýtattarǵa hat ta joldaǵan eken. Alaıda Kó­lik jáne kommý­nıkasııa mınıs­tr­liginen kelgen jaýap hat­ta bul aımaqta mal ótetin qo­symsha jol salý múmkin emestigi aıtylypty. 

«Aýyl tur­ǵyn­dary aýdan orta­ly­ǵyna, odan keıin jaıaý bolsa da, kólikpen bolsa da egistik jerge ótýi kerek. Munda bar bolǵany 3 mal ótetin jolasty ótkeli ǵana bar. Onyń ózi tar, iri qara mal keıde úrkip ótpeı, eldi ábigerge salady. Al aýdannyń qysy qatal, tipti qar, jańbyr jaýǵan kezderde bul kópirdiń asty­men mal ótkizý múmkin emes. Jam­b­yl oblysynyń T.Rysqulov, Merki aýdandarynda jol astynan jáne ústinen ótetin kópirler sa­lyn­ǵan. Bizde de osyndaı bolsa eken deımiz. Mysaly, aýdannyń Nurlykent, Teris, Baqaly, Kók­tóbe jáne Qosbóltek aýyldarynda 1230 turǵyn bar. Osy aýyldardyń Saryqaıqań degen mal jaıylymy «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik jolynyń soltústik betinde qalyp qoıǵan. Budan ózge jaıylym joq. Tipti Teris ózenin bógep, mundaǵy bar 158 mıllıon tekshe metr sý jaıy­lymdy basyp qalǵan», deı­di Baqaly aýylynyń turǵyny Bolat­bek Qaıypbekov.

Sonymen qatar Teris ózeni­nen Nurlykent aýylyna deıin úl­ken toǵan tartylypty. Endi tur­ǵyn­dar bul jerde múl­dem kó­pir­diń joqtyǵyn aıtyp otyr. Tip­t­i kók­tem men kúz mezgil­de­rinde bul jer­de sý arnasynan asyp, el tur­ǵyn­da­ryn ábigerge sa­lady eken. Mun­daı jaǵdaıda qo­zy-laq sııaqty ýaq maldardy sý aǵyzyp áketedi deıdi olar. Úl­ken dańǵyldyń teristik betinde egis­tigi men jaıylymy bar 30 myń gektar jer bar. Bul kúnde aýyl turǵyndary sol jerge ótý úshin 20-30 shaqyrymdy aı­nalyp, sý bógesini arqyly, mu­ny­­men qoımaı uzaq ýaqyt temir jol jaǵalap júrip Qarataý jotasy boıyndaǵy Kúıik asýynyń tusynan qaldyrylǵan japsar jolmen júrý kerektigin, alaıda munyń qıyndyq týdyryp otyrǵanyn aıtady. 

Aýdandy kezinde Ermek Úsen­­­baev, Baǵlan Qarasholaqov, Aıt­­­qazy Qarabalaev, Batyrbek Qule­keev jáne ózge de azamattar basqardy. Biraq jergilikti ha­lyqtyń aıtýynsha, bul másele áli sheshilmeı keledi eken. «Kók­teýde Alataýǵa, kúzeýde Qara­taz mal jaıylymyna mal aı­­dap ótýdegi ábigerlikti tilmen aıt­yp jetkizý múmkin emes. Al dań­ǵyl jolmen aryndap kele jat­qan kóliktiń kóptiginen joldy kesip óte almaı, úrkip súrinip-jyǵylǵan qulyn-taı, tana-torpaqtar da alasapyran kúı ke­shýde. Al malshylar amalynyń joq­tyǵynan kúnuzaq ári-beri ótken kólikterge kóılek-shapa­nyn, qalpaǵyn sermep, ótip alýǵa mursat surap turady», deı­di Baqaly aýylynyń turǵyny Rahym­­jan Myrzahmetov. 

Sony­men qatar Baqateı ózeni­niń arǵy-bergi tusynan da kópir qajet eken. Al aýdandyq turǵynúı-sha­rýashylyq, jolaý­shylar kó­ligi jáne avtomobıl joldary bó­liminiń basshysy Erbolat Seıit­be­kovpen sóıleskenimizde bul máse­le respýblıkalyq mándegi jolǵa qatysty bolǵandyqtan eshteńe isteı almaıtynyn, al aýdanǵa qatysty bolsa qoldan kelgenin jasap jatqanyn aıtty. 

Jýalylyq jurttyń ja­naı­qa­ıy bir bul ǵana emes. Tur­ǵyn­­dardyń aıtýynsha, «Aman­baev» janasý jolynyń 3,1 sha­qy­rymynyń tusy kúnbatysqa qaraı múldem bekitilipti. Endi mundaǵy halyq Nurlykent aýylyna barý úshin artqa qaraı júrip, 4-5 shaqyrym aınalma jasaýǵa májbúr eken. Tipti keıde asyǵys adamdar kóligimen jol aıryǵynan qarsy betke júrip, ózine de, ózgege de qaýip týdyratyn kórinedi. «Aýdan ortalyǵyndaǵy aýrýhanaǵa, ne bolmasa ózge de jerge barý úshin el qazir 3 shaqyrym jerdi kólik aǵynyna qarsy júredi. Sondyqtan da kólik apatyn týdyratyn jaǵdaılar bolyp turady. Osy kúrejol salyna bastaǵanda jol salýshylar Teris aýylyna burylar tustan myńdaǵan tonna topyraq alǵan. Sondyqtan sol qanatyndaǵy 1 shaqyrym jol múldem úgitilip quryǵan. Al «Jol bitken soń búlingen jerdi jón­dep beremiz» degen ýáde sol kúıi oryndalmady», deıdi Teris aýyly­nyń turǵyny Atashbek Aıtqulov.

Turǵyndardyń bul ýájine «Qazavtojol» UK» AQ Jambyl oblystyq fılıalynyń basshysy Dáýren Toqtarov jaýapty ma­mandardyń mal ótetin jolasty ót­kelderin tazalap turatynyn jet­kizdi. Al kópir men aınalma jol salý máselesinde ázirge múm­kindik joq ekenin aıtty. 

El turǵyndary Nurlykent eldi mekenine burylar tustan jáne Teris aýylyna qaraı kólik tosatyn aıaldama, sondaı-aq Nurlykent aýylyna burylatyn jerge 3 shaqyrym janama jol salyp be­rý­in surap otyr. En­di Almaty, Shym­kent, Taraz qala­la­rynan aý­dan ortalyǵyna bir sha­rýamen kel­­gen adamdar bol­syn, jergilikti tur­­ǵyndar sa­par­lap shyqqanda bol­syn, jol boıy­nan kólik tosý úshin ortadaǵy te­mir qorshaýdan óte almaıdy eken. Ásirese bul qart kisiler, áıel­der men balalar úshin qıyn. Taǵy da Teris pen Baqaly aýylynan aýdan ortalyǵy Baýyrjan Momyshuly aýylyna barý úshin turǵyndar qazir 6-7 shaqy­rym joldy aınalma jasaýǵa májbúr. Mundaı jaǵdaılar aýdan­nyń Dıqan, Shaqpaq ata, general Táttibaı aýyl­daryna da qatysty bolyp otyr.

Degenmen, jýalylyq jurt jaq­sylyqtan úmitti. Kún saıyn elimizdiń damyp, óńirlerdiń órken­dep, aýdandar men aýyl­dar­dyń jańasha túleýge bet al­ǵanyna kýá bolyp otyrǵan turǵyndar má­seleniń oń sheshim tabatynyna se­nimdi. Bul – aýdandaǵy eki-úsh azamattyń ǵana emes, sol jerdegi myńdaǵan halyq­tyń janaıqaıy. Jýaly aýdany «Batys Eýropa-Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dáliziniń boıynda turǵandyqtan, shynynda da jaıaý júrginshilerdiń, mal baǵýshylardyń ári-beri ótýi qıyndyq týdyrmaı qoımaıdy. Eger jolasty ótkelderi men kópirler, aınalma joldar salynsa qarapaıym halyq úshin qaýipsiz bolar edi...

Hamıt ESAMAN, «Egemen Qazaqstan»

Jambyl oblysy