Feızýllah Býdak, aqyn: Maǵjan – Altaıdaǵy júregim

– Araǵa 83 jyl salyp, Maǵjan Jumabaevtyń «Alys­­­taǵy baýyryma» óle­ńi­ne jaýap jazdyńyz. Tú­rik hal­qynyń taǵdyryna alań­daǵan Maǵjan jyrymen qa­shan tanysyp edińiz?

– 1995 jyldyń basynda Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq Qazaq-túrik ýnı­versıtetine Túrkııa ja­ǵy­nan prorektor bolyp ta­ǵa­ıyn­daldym. Túrkistanǵa kelip, ju­mysyma kirisken al­ǵashqy kúnderdiń birinde Esim han alańyndaǵy rektorattyń úlken zalynda bir jınalys boldy. Jumys­tyń qaýyrttyǵyna baılanysty, jıynǵa keshigip barǵan edim. Zalǵa kirgenimde Túrkııa­dan kelgen jas muǵalim bir keremet óleń oqyp tur eken. Qazaqstanǵa kelerdiń aldynda qazaqshany jaqsylap úırengenmin. Sondyqtan oqylǵan óleńniń ár sózin anyq túsindim jáne ol sózder meniń júregimdi qatty tolqytty. Bul óleńde meniń jas kúnim­nen senip kelgen ıdeıalarym, óz oılarym júrgendeı etene jaqyndyqty sezdim. 

Túrkistan – eki dúnıe esigi ǵoı,  Túrkistan – er túriktiń besigi ǵoı,  Tamasha Túrkistandaı jerde týǵan  Túriktiń Táńiri bergen nesibi ǵoı.

Ertede Túrkistandy Turan desken,  Turanda er túrigim týyp-ósken.  Turannyń tarıhy bar tolqymaly,  Basynan kóp tamasha kúnder keshken.

О́leńdi bastan-aıaq tebirenip, súıinishpen tyńdadym. О́leńniń ortasynan bastap tyńda­ǵandyqtan, avtoryn bile almaı otyrdym. Kesh sońynda óleń oqyǵan muǵalimniń janyna baryp, kimniń óleńi ekenin suradym. Maǵjan Jumabaevpen alǵash sol kezde tanysqan edim. Jas ustaz Maǵjan týraly magıstrlik dıssertasııa qorǵaǵan eken. Oqyp shyqtym. Sodan keıin Maǵjannyń ómir jolymen, óleńimen tereńirek tanysa bastadym.

– Maǵjannyń 120 jyldyq mereıtoıyna aqynǵa arnap fılm túsirdińizder. Maǵjan óleńderin aýdardyńyz. Túrki halyq­tarynyń bir-birine degen qurmeti bu­dan keıin de jal­ǵa­sa beredi. Túrik ba­ýyr­­larymyz Maǵ­jan jyryn qalaı qabyl­dady?

– Túrkııada jıyrma jyldan beri úzdiksiz Maǵjanǵa arnalǵan ǵylymı konferensııalar ótip keledi. Sonda aqynnyń ómirinen, óleńinen habardar bolǵan túrik jurty, aqyn­nyń «Alystaǵy baýyryma» óleńin estigende kózine jas almaǵandary sırek bolady. 83 jyldan keıin men Maǵjanǵa jaýap jazdym. Maǵjandy Túrkııada tanytý úshin úsh kitap jazdym. Ol óleńniń jazylý tarıhy bylaı edi.

Birde bir jıynda qazaq stýdenti «Maǵjannyń «Alystaǵy baýyryma» óleńine jaýap jazyldy ma?» dep surady. Ne joq, ne ıá dep aıtarymdy bilmeı, yńǵaısyzdanyp, jazylar degen edim kúmiljip. Sodan bastap Maǵjanǵa («Alystaǵy baýyryma») jaýap izdep, sharq urýda bolatynmyn. Aqyrynda tún jarymnan ótip, úıdegi bar jan uıqyǵa jatqannan keıin, kishkene jumys bólmesiniń ornyna úlken zaldy tańdap, bar jaryqty jaǵyp, úlken tamaq ústeliniń janyndaǵy oryndyqtardyń bireýine jaıǵastym. Sol sátte jan dúnıemdi nurǵa bólep turǵan uly sezimge saı jaryq ári keń ortada bolǵym kelgen edi. Sondyqtan da úlken zaldy laıyq kórip, bar jaryqty jaǵyp qoıdym.

Maǵjan Jumabaevtyń túrik ult-azattyq kú­resi úshin seksen jyl buryn jazǵan óle­ńi­n aldyma qoıyp, jaýap jaza bas­tadym. Jyr joldary adam senbes túrde, dál bir burynnan jazylyp-syzylyp, jadymda jattalǵan óleń sekildi qaǵaz betine tógilýde edi. Esh bógelmesten, tegis jazyq jerde aǵyp jatqan aǵyn sý sekildi júrekten quıylyp jatqan jaýaptyń sońǵy shýmaǵynyń aqyrǵy núktesine jetkende bir sát júregim toqtap qalǵandaı sezindim. 

Basymnan ótkerip jatqan bul qandaı hál, netken kúı edi? 17-18 jasymda (ıaǵnı 33-34 jyl buryn) jyr jazýdy oıǵa alyp, qalam tartqan birneshe óleńimnen basqa eshqandaı eńbegim joq bolatyn. Sonda bul qalaı boldy? Bir sát Maǵjannyń rýhy kelip, maǵan buıryq berip, bulardy jazdyrdy ma degen oıǵa kelip, irkilip qaldym. Sodan keıin jazǵandarymdy bastan-aıaq qaıta-qaıta oqyp shyqtym. Iá, bulardyń barlyǵy kóp jyldardan beri Maǵjan óleńin ár oqyǵan saıyn ishteı túıgen sezimderimniń qaǵaz betine túsken kórinisi edi. Bul – búgin kúni boıy barsha oı-sezimimdi, búkil jan dúnıemdi jaýlap alyp, sanamda birte-birte aıqyndala túsken móldir jyr tamshylary, júrekjardy izgi oılar edi. Jaýaby ár oqyǵan saıyn terezeni ashyp tas­tap nemese balkonǵa shyǵyp, búkil Ankara aspanyn zor daýyspen kúrkiretkim kelgen edi.

Biraq muny jasaı almaı, qaıta kelip, óleń men onyń jaýabyn qaıtalap oqı bastadym. Qyzyq bir kúıge túsken edim. Keıde kókiregim jarylyp, júregim syrtqa atylardaı týlap, keıde terezeden ózimdi bos keńistikke tastap jiberip, beınebir qus sekildi qalyqtap ushyp keterdeı kúı keshýde bolatynmyn. Biraq osy oı-sezimdermen ishteı alysyp jatqanda Maǵjannyń óleńi men jaýabymdy, ár oqyǵan saıyn týra bir alǵash ret oqyp jatqandaı tolqyp-tebirenip, bas almastan oqı berdim...

– О́zińizge Maǵjan nesimen qymbat, onyń aqyndyq qýatyn qalaı baǵalaısyz?

– Maǵjan óleńderindegi rýhanı kúsh tamyryn tereńge tartyp, túrkilerdiń Túrkistan aımaǵynda handyqtar men taıpalyq odaq­tarǵa bólinbeı turǵan dáýirlerinen bastaý alyp jatyr. Maǵjan otarlanǵan qazaq dalasynda dúnıege kelip, búkil ǵumyryn ezgi men qanaýǵa túsken qoǵamda ótkizýine qaramastan, onyń rýhy men armany táýelsiz Túrik qaǵanatynyń keń jazıra dalasynda qanat qaǵyp, óleńderi osyndaı qaınar kózden nár alǵan. Maǵjan Jumabaev – kóne túrki topyraǵynda jat jerlikter ustanǵan otarlaý saıasaty saldarynan uzaq jyldar boıy bólinip bólshektengen bir halyqtyń júıeli túrde qazaq, qyrǵyz, ózbek sekildi ulttarǵa toptas­tyrylýyna qarsy narazylyǵyn bildirip, jalyndy óleńderinde qaısarlyqpen ortaq túrki aty men ortaq túrki bolmysyn álemge tanytqan parasatty oıshyldardyń biri. Onyń óleńderindegi ulttyń aty – TÚRKI, Otannyń aty – TÚRKISTAN edi. Maǵjan –  meniń Altaıdaǵy júregim.

– Maǵjan men túrik ultshyldarynda ortaq qasıet bar ma?

– Maǵjan Jumabaev sóz etip otyrǵan túrki halqy onyń óz kóńilindeı keń-baıtaq terrıtorııa­da ómir súrýde, al aqyn júregi bolsa uly túrki áleminiń barlyq jerinde soǵyp tur. Maǵjan ózindik qyrymen sol jyldary Anadolyda: «Túrikterge Túrkııa da, Túrkistan da emes otan, Otan — uly jáne máń­gilik ólke Turan» dep jyrlaǵan aqyn Zııa Gókalppen bir joldy, bir maqsatty ustanǵanyn kórsetedi.

Maǵjannyń ult uǵymy týraly jazǵan óleń­derindegi qudiretti oı onyń tek ádebı kórkem kúshi­nen ǵana emes, sonymen qatar ózine jáne ultyna degen úlken seniminen, ultynyń boıyndaǵy uly kúshten nár alyp jatyr. «Men» dep ózin emes, túrki halqyn meńzegen «Men kim?» degen óleńinde Maǵ­jan hal­­qynyń ulttyq bolmysyn bylaı sıpattaıdy:

«Kókte kúnmin, kópke nurym shashamyn,  Kóńilge alsam, qazir ǵaryshqa ushamyn.  Sheti, túbi joq teńizbin qara-kók,  Erkemin – tolqyp, shalqyp, tasamyn».

Maǵjan óleńderindegi bul saryn sol jyldary Anadoly kóginde kúrkiregen dál osyndaı bir aıbyndy úndi eriksiz eske salady. Bul shýmaqtar ult­tyq másele turǵysynda Maǵjanmen bir kóz­qarasta bolǵan, Maǵjan sekildi darhan júrekten nár alǵan Mehmet Akıf Ersoıdyń:

«Men ejelden azatpyn,  erkin alǵa basarmyn,  Shynjyrlap qurǵan toryna dushpannyń  ózin asarmyn.  Býyrqanǵan seldeı bop,  bógetterden arqyrap,  Qorshaǵan taýdy qoparyp, baıtaqqa syımaı tasarmyn» degen óleń joldary bar.

– Alashorda qaıratkerleri týraly túrki halqy bile me?

– Árıne, Alashorda Úkimeti jáne Alash qaırat­kerleri haqynda túrki halqy, ásirese túrki zııalylary óte jaqsy biledi. Olar týraly bizdiń elde jarııa kórgen eńbekter óte kóp. 

– Qazirgi qazaq aqyndarynan kimderdi jaqsy kórip oqısyz?

– Oljas Súleımenov pen Muhtar Shaha­novty jaqsy bilemin, etene tanyspyn. О́tken jyly Ankarada Oljastyń 80 jyldyq mereıtoıynda júrek sózimdi aıtyp, óleńderin oqyp berdim. 

– Túrki jastary ádebıetke qyzyǵa ma? Túr­kııa­daǵy ádebıettiń háli qalaı?

– Bul máselede Qazaqstan jáne basqa da túrki mıletteriniń jaǵdaıy Túrkııadan bir dáreje joǵary dep aıtsam, eń ádil sóz bolady. 

– Ádebıet degen, óleń degen ne siz úshin?

– Ádebıet degen, óleń degen: pikirińdi jaqsy­lyqpen, estetıkamen aıtý óneri. Qarapaıym jurt aıtatyn sózdi qarabaıyr sózben emes, kórkem sózben aıtsa, ádebıet – sol.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Baǵashar TURSYNBAIULY, «Egemen Qazaqstan»