Ejelgi Uly Jibek joly eki myń jyldan astam ýaqyt boıy Eýrazııa qurlyǵynyń halyqtaryn bir-birimen baılanystyrǵan. Onyń Eýrazııa elderiniń damýyna, ásirese Ejelgi Qytaımen áleýmettik-ekonomıkalyq jáne mádenı almasýlaryn damytýǵa qosqan úlesi zor.
«Uly Jibek joly» degen termındi alǵash ret 1877 jyly nemis geografy Ferdınand fon Rıhtofen óziniń «Qytaı. О́zindik saıahattyń nátıjeleri» atty eńbeginiń birinshi tomynda paıdalanǵan. Bul joldy b.z.d. 114 jyldan bastap b.z. 127 jylyna deıin Qytaıdy Eki ózen aralyǵy elderimen (Ámýdarııa men Syrdarııa arasyndaǵy Ortalyq Azııadaǵy aýdandar), sondaı-aq Qytaı men Úndistandy Batys elderimen jibek saýdasy úshin jalǵastyratyn joldardyń júıesi retinde anyqtaǵan. Búginde bul uǵymnyń órisi keńeıdi, Uly Jibek Joly – ejelgi Qytaı, Ortalyq jáne Batys Azııa, sonymen qatar Eýropany Jerorta teńizi arqyly Afrıka qurlyǵymen baılanystyratyn joldar júıesin bildiredi.
Búginde ejelgi Jibek joly jobasy zamanaýı dáýirdiń talaptaryna sáıkes jańa mazmunmen júzege asyrylýda. Osylaısha, jańa Jibek joly ekonomıkalyq beldeýi týraly qytaı tujyrymdamasy alǵashqy ret 2013 jyldyń qyrkúıek aıynda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaqstan Respýblıkasyna sapary barysynda Astanadaǵy Nazarbaev ýnıversıtetiniń qabyrǵasynda jarııalandy. Bul tek eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń ǵana emes, jalpy álemdik yntymaqtastyqtyń jańa dáýirin aıqyndaǵan tarıhı sát boldy. Bıyl osy tarıhı sáttiń bes jyldyǵy. Desek te, búginde sol az ǵana ýaqyttyń ishinde kóptegen kelisimder men nátıjelerge qol jetkizilip otyr.
2015 jyldyń naýryz aıynda Sı Szınpın Qazaqstan Úkimet basshysy Kárim Másimovpen kezdesý barysynda Jibek joly ekonomıkalyq beldeýiniń qurylysyn salýdaǵy yntymaqtastyq jónindegi ózara túsinistik týraly memorandým, iri jobalardy júzege asyrýda yntymaqtastyqqa járdemdesý, jobanyń iske asyrýyn jeńildetý úshin ónerkásip jáne qarjy salasyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetýge, sonymen qatar Jibek joly beldeýi jobasyn Qazaqstannyń «Nurly jol» jańa ekonomıkalyq saıasatymen ushtastyrýdy júzege asyrýǵa ózara kómek kórsetýge úmit bildirdi. Shyntýaıtynda, «Jibek joly ekonomıkalyq beldeýi» jobasy men Elbasynyń «Nurly jol» jańa ekonomıkalyq saıasatynyń kóptegen ortaq tustary bar ekeni aıqyn kórinip, bul óz kezeginde eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqqa jańa múmkindikter ashty. Osyǵan baılanysty Azııalyq ınfraqurylymdyq ınvestısııalar banki, Qytaı-Eýrazııalyq ekonomıkalyq yntymaqtastyq Qory jáne Jibek Joly Qory sııaqty ekonomıkalyq alańdardy paıdalaný arqyly Qytaımen yntymaqtastyqty nyǵaıtý jolynda mańyzdy jumystar atqaryla bastady. Nátıjesinde, 2016 jyly qazaqstandyq «Nurly jol» strategııalyq baǵdarlamasy men QHR-dyń «Jibek joly ekonomıkalyq beldeýiniń» ushtasýy týraly kelisimge qol qoıyldy.
Bıylǵy Elbasynyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Qazaqstan halqyna arnalǵan Joldaýynda kólik-logıstıka ınfraqurylymynyń tıimdiligin arttyrý mindeti erekshe atalyp ótken bolatyn. Bul Qazaqstannyń tranzıttik hab bolý jolyndaǵy basty qaǵıdattyń sheńberinde jasalynyp jatqan is-áreket.
Máselen, Qazaqstan búgingi tańda Jibek joly ekonomıkalyq beldeýiniń Eýrazııalyq transqurlyqtyq dáliziniń úsh baǵytyna tikeleı qatysady: Qytaı-Qazaqstan-Reseı-Eýropa, Baltyq teńizine shyǵý úshin; Qytaı-Qazaqstan-Ázerbaıjan-Grýzııa-Túrkııa-Eýropa,TRASEKA halyqaralyq baǵdarlamasy aıasynda Qara jáne Jerorta teńizderine shyǵý úshin; Qytaı-Qazaqstan-Túrikmenstan-Iran-Pákistan, Parsy shyǵanaǵy men Úndi muhıtyna shyǵý úshin. Osy baǵytta qatynaý úshin 6 marshrýt belgilense, Qazaqstan sonyń beseýine tikeleı qatysady dep kútilýde. Bul baǵytta tranzıttik kólik dálizimen tikeleı avtokólik jáne temirjol qatynasy bolatyn óndiristik ınfraqurylymdy damytý úshin ári respýblıkalyq mańyzy bar magıstraldardy qosý maqsatynda «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq tranzıttik avtomobıl dálizin salýǵa arnalǵan aýqymdy joba úlken mańyzǵa ıe.
«Batys Eýropa – Batys Qytaı» dálizi Qytaıdan Eýropaǵa deıingi eń qysqa jol bolyp esepteledi jáne onyń búkil Eýrazııa qurlyǵynyń tranzıttik áleýetin arttyrýdaǵy mańyzy zor. Bul dáliz arqyly 2020 jylǵa deıin Qytaı men Eýropalyq Odaq arasyndaǵy taýar aınalymynyń shamamen 8%-y ótedi dep boljanýda (shamamen 50 mıllıard dollar). Sonymen qatar, dálizdiń mańyzdy artyqshylyǵy – ol búgingi kúni jalǵyz áreket etetin torap jáne de tranzıttik aǵynnyń kóp bóligi osy dáliz arqyly ótedi. Jobanyń sońynda júk tasymalynyń jalpy kólemi 2,5 esege artyp, jylyna 33 mln. tonnaǵa jetedi dep kútilýde. Salynǵan joldar avtokólikterdiń ótý múmkindigin 1,5 esege, kólik jáne tranzıttik qozǵalystyń kólemin eki ese arttyryp, jolǵa jumsalatyn ýaqyt 1,5 ese azaıatyn bolady. Qazirgi tańda atalmysh dálizdiń qurylysy elimizde tolyǵymen aıaqtaldy.
Buǵan qosa temir jol tasymalynyń mańyzy da artyp keledi. Máselen, QHR jetkizilimderdi ártaraptandyrý maqsatynda Ortalyq Azııa aýmaǵy arqyly ótetin baǵyttaryn damytýǵa nıetti ekenin kórsetti. Al atalmysh baǵyttaǵy temirjol marshrýtynyń basym bóligi Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynan ótedi. Bul Transazııa temirjolynyń soltústik jáne ortalyq baǵyty, Chýnsın-Dýısbýrg baǵyty jáne Transkaspıılik halyqaralyq kólik baǵyty. Budan basqa, 2017 jyly Qazaqstan men Irannyń temirjol tarıhynda birinshi bolyp Qytaılyq Ivýdan Tegeranǵa deıingi alǵashqy konteınerlik poıyz iske qosyldy (uzyndyǵy 9000 km-den astam jáne jetkizý merzimi 14 kún).
Qýatty saýda aǵyndarynyń ósý boljamdaryna kúmán týdyryp otyrǵan álemdik saýdanyń tómendeýine qaramastan, uzaq merzimdi perspektıvada EO elderine jiberiletin qytaı taýarlarynyń jartysynan kóbi Qazaqstan aýmaǵy arqyly tasymaldanatyn bolady jáne odan túsetin ósim el ekonomıkasyna oń serpin beretini sózsiz. Qazirdiń ózinde atalmysh temir jol toraptary arqyly jańa serpilis baıqalýda. Máselen, 2017 jyly Qytaı-Eýropa baǵyty boıynsha 3673 júk poıyzy jiberildi, bul 2016 jylǵa qaraǵanda 116 paıyzǵa joǵary. Al 2017 jyldyń aıaǵyna qaraı Eýropa elderiniń 36 qalasymen 38 qytaı qalasyn baılanystyratyn marshrýttar ashyldy. Nátıjesinde Qytaı men Eýropa arasyndaǵy poıyzdardyń ýaqyty 20 kúnnen 12-14 kúnge deıin tómendep, tasymaldaý quny 40 paıyzǵa azaıdy.
Osylaısha, is júzinde bul jańa eýrazııalyq qurlyqtyq kópir men «Qytaı – Ortalyq Azııa – Batys Eýropa» ekonomıkalyq dáliziniń qalyptasyp otyrǵandyǵyn kórsetedi jáne de mundaǵy basty kóshbasshylar Qytaı, Qazaqstan jáne Reseı bolyp otyr. Tutastaı alǵanda, Qazaqstannyń halyqaralyq kólik jáne kommýnıkasııalyq aǵyndarǵa yqpaldasýy aldaǵy ýaqytta tolyqqandy Eýrazııa transqurlyqtyq dálizin qurýǵa múmkindik beretin bolady.
Sóz sońynda qazaqtyń «Jol jolǵa jalǵasady, el elge jalǵasady» degen maqaly eske túsedi. Demek, kólik-logıstıka ınfraqurylymynyń tıimdiligin arttyrý úshin sıfrlyq tehnologııalar men zamanaýı sheshimderdi keńinen paıdalanyp, Elbasy qoıǵan talap-mindetterdi óz deńgeıinde qoldanatyn bolsaq, onda Qazaqstan shyn máninde tranzıttik habqa aınala otyryp, Eýrazııa qurlyǵynyń elderin baılanystyrady ári tabys ósimin arttyrý arqyly óz áleýetin joǵarylatatyn bolady.
Qazbek О́MIRZAQULY, Elbasy kitaphanasy Taldaý ortalyǵynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri