K.Stanıslavskııdiń áıgili júıesinde «keıipkerjandylyq óneri» jáne «keıipkersyndylyq óneri» degen termınder bar. Qazaq kınosyndaǵy jasalyp jatqan kóp dúnıeler osy anyqtamanyń sońǵysy ispettes. Qandaı ulttyq keıipker bolsyn obrazynyń ishine endep kire almaıdy, tek syrt beınesin keıipteıdi. Hany «han syndy», qarasy «qara syndy», balasy «bala syndy», danasy «dana syndy». Jan joq. Harakter joq. Túısiný joq. Sebebi, bul beıneler (ulttyq beıneler) avtorǵa (rejısserge) tanys emes. Syrt kelbeti ǵana eles beredi. Onda da birli-jarym orystildi avtorlardyń túsirilim, jazba kartınalary arqyly ǵana. Sol arqyly dolbarlap keıipteı beredi. Tarıhı fılm bolsa, alqa-qotan otyrǵyzyp, keńes qurǵyzady, atqa mingizedi, qymyz ishkizedi, qamshy ustap, saqaldaryn saýmalatyp, yńyrantyp keńes bastatqyzady. Qaıta-qaıta attaryn kisinetkizip, qyzdaryn jarqabaqqa otyrǵyzyp án saldyrady. Zamanaýı fılm jasasa, tipti soraqy, tipti memleketińdi, ultyńdy tanymaı dúdámal kúı keshesiz.
J.Aımaýytovtyń «Kúnekeıdiń jazyǵy» atty povesin eske túsireıikshi. Sondaǵy qazaq qoǵamy. Turmysy. Tanymy. Etińizge jaqyn kóılek, janyńyzǵa jaqyn keıipkerler mine, sonda. Sondaǵy jalǵyz qyzynyń uzatylý toıyna jalǵyz qoı taba almaǵanynda sharýasy joq, bar tirlikti eti tiri áıeline ıterip salyp, keshki astan keıin ot basynda omalyp qalǵan Kúnekeıdiń qamsyz ákesi men ynjyq aǵasynyń beıneleri men B.Soqpaqbaevtyń «Balalyq shaqqa saıahat» povesindegi jalqaý, shala saýatty ákeniń obrazynyń boıaýy qandaı qanyq!
M.Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasyndaǵy kesek-kesek obrazdardy bylaı qoıǵanda, qııampurys Qııasbaıdyń beınesi qandaı? Ulttyq tıpajdar ǵoı bular. Bul beıneler nege búgingi qazaq kınolarynda bederlenbegen? Bul minez ǵoı? Minezsiz shynaıy (ulttyq) beıne týa ma? Bolmasa, Júsipbektiń «Qartqoja» povesindegi «kón shalbary quıryǵyna qatqan, tań atpaı búrseńdep, kúzgi jabaǵy júni qalyp ketken toqtydaı sıraǵy sıdıǵan» bala molda beınesi she? Ǵalamat sýret emes pe? Bul sýretti qashan tanıtyn bolamyz? Bolmasa, murnynan sorasy aǵyp, otbasyna kúnshilik jerden boranǵa ushyp dán tasyǵan ákesiniń beınesi she? Bul ákeniń ǵana emes, zamannyń beınesi emes pe? Bulardy oqymaı, tanymaı qalaı qazaqty tanýǵa bolady? Qalaı halqymyzdyń qasiretin tanýǵa bolady? Osylardy aldymen óz kókiregimizge qotaryp almaı, kınomyzdaǵy ulttyq keıipkerlerimizdiń kókirekterine jan quıa alamyz ba?
Qazaq ádebıetindegi qattalǵan, suryptalǵan, joǵaryda biz betin qalqyp, shet jaǵasyn ǵana shalǵan tıptik beıneler galereıasyn joǵaltýymyz – ultymyzdy joǵaltýmen birdeı. Ol beıneler kınotýyndylarda boıaýyn kóshirmeı kórinis tabýǵa tıisti. Sebebi túsinikti, árıne, ulttyq kınoónimi beıneleriniń ulttyq boıaýy qanyq bolmaı, týyndy ulttyq dúnıe dep tanylmaıdy. Al jas urpaq óziniń tıptik beınelerin tanymaı, ultyn tanymaıdy! Keıipkerin súımeı, elin súımeıdi!
Álem kınosyndaǵy moıny ozyq, shyǵarmalardyń da deni ádebı negizge ıe, ulttyq kolorıtke baı. A.Tarkovskıı orystyń ǵana emes, sheberligimen, ózindik qoltańbasymen álemdi moıyndatqan rejısser ekendigine eshkimniń daýy joq bolar. Kıno san túrli ónerdiń sıntezi degendi moıyndaǵysy kelmeı, kınotýyndynyń ózindik tilin izdep, sharq urǵan ǵulama «Ýaqyttyń tańbalanýy» dep atalatyn kınonyń júıesine negizdelgen erkin eńbek jazdy. Bul eńbeginde avtor kıno ónerin ádebıetten de, teatrdan da, jıvopısten de, mýzykadan da azat, derbes óner retinde qarastyryp, sońynda múmkin kıno óneri – ýaqyttyń este qalýy – tańbalanýy bolar degen oı tastaıdy. A.Tarkovskıı ol oıynyń dáleli retinde osydan júz jyldan asa ýaqyt buryn túsirilgen aǵaıyndy Lıýmerlerdiń «Poıyzdyń kelýi» kartınasyn mysal qylady. Eshqandaı boıamasyz, oıynsyz, shyndyqqa negizdelý arqyly ǵana effekt berer kartına. Iаǵnı mundaǵy negiz – shynaıylyqta. Tarıhı boıaýda. Búgingi kún erteń tarıhqa aınalady. Al bizdiń boıaýymyzdyń túsi qandaı? Biz ýaqytty tańbalap júrmiz be, joq, álde arzan vodevıl qurap, tarıhtyń betin shımaılap júrmiz be?
Já, deıik. Sol ádebıetti kınodan bólýge laıyqty talpynys jasaǵan A.Tarkovskııdiń fılm jasaýdaǵy súıeneri – týǵan ultynyń órnegi jatqan ádebıet edi. Onyń eń alǵash 1962 jyly túsirilip, sol jyly Venesııa kınofestıvalinde «Altyn arystanmen» marapattalǵan «Ivannyń balalyq shaǵy» fılmi jazýshy V.Bogomolovtyń «Ivan» povesiniń jelisimen jasalǵan-tyn.
Keıingi jyldardyń ózinde azýyn aıǵa bilegen «A» klasyndaǵy kınofestıvalderiniń jeńimpaz fılmderi ádebıetten alys qonbaǵan. Mysaly, 2011 jyly Venesııa kınofestıvalinde «Altyn aıýdy» utyp alǵan reseılik A.Sokýrovtyń «Faýst» fılmi Geteniń osy attas poetıkalyq dramasynyń birinshi bólimi negizinde jasalsa, 2012 jyly Berlın kınofestıvalinde «Altyn aıýdy» qanjyǵasyna baılaǵan aǵaıyndy ıtalıandyq rejısserler Paolo men Vıttorn Tavıanılerdiń «Sezar ólýge tıis» fılminiń negizinde Ýılıam Shekspırdiń «Iýlıı Sezar» dramasy jatyr edi.
Meniń neshe kórsem de jalyqpaıtyn, shynshyldyǵymen jan baýraıtyn, kishkentaı sharýa adamdarynyń qatparly ómirin qarapaıym zerdeleı kórsetken bir fılmim bar. Ol – dańqty qytaı rejısseri Chjan Imoýdyń «Sıý Szıýı sotqa beredi» týyndysy. Bul fılm 1992 jyly Venesııa kınofestıvalinde «Altyn aıýdy» jeńip alǵan edi. Fılmdegi keıipkerlerdiń shynaıylyǵy olardyń tıptik erekshelikteriniń aıqyndyǵynda edi. О́ziń kúnde oqyp, kórip, kezdestirip júrgen qarapaıym aýyl turǵyndarynyń beıneleri bar munda. Bir qaraǵanda Dýlat Isabekov, Tynymbaı Nurmaǵanbetov, Sultanáli Balǵabaev pen Marhabat Baıǵut shyǵarmalary keıipkerleriniń qulyq-áreketteri de shań bergendeı bolady. Zertteı kele, janyma jaqyn osy týyndynyń da negizi ádebıet ekenin bildim. Qytaı jazýshysy Chen Iýanbınniń «Van otbasyndaǵy aýyrtpalyq» novellasy jobasymen jasalypty. Árıne, ádebıette keskindelgen tamyrly, anyq beıneler ekranda nanymdy kórinbek.
Tize berseń kóp endi. Bizdiń baı qazaq ádebıeti de álem nazaryn ózine aýdarar kınotýyndylarǵa negiz bolýǵa ábden laıyq. Sózim qýatty shyǵýy úshin bir dálel keltireıin. 2007 jyly Halyqaralyq Eýrazııa kınofestıvali aıasynda Berlın kınofestıvali júldegerleriniń kórsetilimi boldy. Onyń qatarynda sol jylǵy «Altyn aıýdyń» ıegeri, qytaı rejısseri Van Sıýanannyń «Týıdyń uzatylý toıy» atty dúnıejúzi kınosynshylarynyń yqylasyna bólengen shyǵarmasy bar eken. Sol fılmdi kórýge ańsarym aýdy. Qatty qyzyqtym. Oǵan bir sebep, jaqsyny kórmekke dep dańqty shyǵarmaǵa degen qyzyǵýshylyq bolsa, ekinshi sebep, aldynda ǵana festıval baǵdarlamasyn paraqtap otyryp, osy fılmniń qysqasha mazmunyn oqyǵan edim: Alys mońǵol jerinde bir otbasy qoı baǵady eken. Otaǵasy áldeqalaı jaǵdaıda mertigip jatyp qalady da, malǵa qaraý mashaqaty túgelimen Týı atty kelinsheginiń moınyna artylady. Oǵan úıdegi eki balany qosyńyz. Otaǵasy sharýaǵa jaramaı, aryp-ashyp, turmysy tarylǵan Týı kúıeýi men eki balasyn asyraý úshin kelisimmen basqa bir kúıeýge shyqpaqqa bel baılaıdy. Mine, osy tosyn sıýjet meni fılmdi kórmeı-aq baýrap alǵan edi.
Sol ýaqytta aqyry kóre almadym ol fılmdi. Bilmeımin nege ekenin, áıteýir yńǵaıy kelmedi. Biraq sıýjeti kókiregimde jattalyp qaldy. Arada bir-eki jyl ótken soń Beıimbet Maılınniń shyǵarmalaryn paraqtap otyryp, ózim «mektepte oqytty ǵoı» dep attap kete beretin «Kúlpash» atty áńgimesine nazarym tústi. Oqydym. Sosyn tańqaldym. Men ony mektepte oqydym dep maldanyp júrsem, oqýlyqqa arnalyp yqshamdaǵan ba, álde basqalaı oılary boldy ma, Kúlpashtyń tóngen asharshylyqtan kúıeýi men balasyn asyraý úshin kórshi aýyldaǵy áıeli ólgen aýqatty adamǵa kúıeýge shyǵatyn tusy kesilip alynyp tastalǵan eken ǵoı. Sosyn, árıne, shyǵarma qýatynan, janyńdy dúr silkindirer sıýjettik burylystan adalanyp, asharshylyqtyń qorqynyshty bir sýreti ǵana bolyp qalǵan.
Meni erekshe tańqaldyrǵany – «Kúlpash» pen «Týıdyń uzatý toıy» fılmi sıýjetiniń ǵajap uqsastyǵy edi.
Sosyn fılmniń ózin de kórýge týra keldi. Sol. Sol sıýjet. Sol oqıǵa. Tek dáýiri basqa. Keıipkerleri ózge.
Sosyn Beıimbettiń ulylyǵyna qýandym. Osyndaı álemdik deńgeıde úzdik shyqqan fılmniń jelisi bizdiń qazaq topyraǵynda baıaǵyda-aq «shımaılanyp» tastalǵanyna shattandym. Sosyn bizdiń ádebıettiń esh eldiń óner týyndylarynan artyq bolmasa, kem túspeıtinine kózim jetip masaıradym. Masaıdym.
Sosyn ókindim...
Danııar SALAMAT, dramatýrg, rejısser