Blokcheın: syı men syn

Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń negizin salýshy ári prezıdenti Klaýs Shvab ta óziniń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa» atty eńbeginde blokcheınniń jańa­shyl­dyq alyp keletin túbegeıli ózge­risterdiń biri ekenin aıtady. Davos­taǵy forýmǵa kelgen aqparat pen kommýnıkasııa salasynyń myńǵa jýyq jetekshileri men sarap­shylary qatysqan saýaldamada res­pondentterdiń 73 paıyzy 2025 jyl­ǵa qaraı blokcheınniń barlyq salada júzege asyrylatynyna shúbá kel­tirmeıdi. Boljam boıynsha, búkilálemdik ishki jalpy ónimniń 10 paıyzy blokcheın tehnologııasymen jınalmaq. Blokcheınniń negizi bol­ǵan Bitcoin valıýtasynyń jalpy qu­ny qazir 20 mıllıard dollarǵa ja­qyndady. Iаǵnı 80 trıllıon dollar bo­la­tyn búkilálemdik IJО́-niń 0,025 paı­yzyn quraıdy.

Sarapshylardyń aıtýynsha, blokcheın memleketterge múmkindiktermen birge túrli syn-qater de alyp kelýi yqtımal. Bul bir jaǵynan ortalyq bank arqyly rettelmeıtin hám baqylaýǵa baǵynbaıtyn bólek júıe. Sondyqtan monetarlyq saıasatty qadaǵalaý qıynǵa soǵýy múmkin. Ekinshiden, blokcheın salyq salýdyń jańa tetikterin engizýge múmkindik beredi. Máselen, banktiń aqparat júıesinde tirkeýdi talap etetin azdaǵan tranzaksııalar da salyq júıesine engiziledi. Dese de, blokcheınniń or­ta­lyq bank qyzmeti men monetarlyq saıa­­satta, jemqorlyqpen kúreste, sa­lyq júıesinde, úkimettiń rólinde qan­daı tıimdilik beretini týraly mamandar áli ashyp aıta qoıǵan joq.

Ataýynda turǵandaı, blokcheın – bloktardyń tizbegi dep túsindiriledi. Blok – krıptografııalyq formada usynylatyn júıeniń ishki kelisimderi men mámileleri, tranzaksııalar týraly málimetter. Blokcheınniń barlyq málimeti jınaqtalady jáne únemi qosymsha málimetter bazasyn qalyptastyrady. Bul bazadan eshteńeni aýystyrý nemese óshirý múmkin emes. Sondaı-aq sheksiz bolǵandyǵy sonshalyq, tranzaksııalar sany da ólsheýsiz jazyla beredi.

Árıne, elimizdiń naryǵynda jańa júıeni qoldanýdan buryn, jaı-japsaryna úńilý basym. Byltyr qarasha aıynda qurylǵan «Qazaqstan blokcheın jáne krıptovalıýta qaýymdastyǵy» ZTB tóraǵasy Eset Býtın jyl basynda elimizde krıptovalıýta men blokcheın týraly zań jobasyn qabyldaý kerektigin jetkizdi. Ol bul úderis sozyla berse elimizdegi qarjy júıesi aǵynyndaǵy máselelerdi retteýge keri áserin tıgizetinin aıtady. Qazaqstandyq azamattar qazirgi kezde keń aýqymda bolmasa da Reseı, AQSh, Ońtústi+k Koreıa elderiniń naryǵyna ketip jatyr. О́ıtkeni adamdar krıptovalıýta satyp almaı turmaıdy, soǵan sáıkes Qazaqstannyń qarjysy syrtqa shyǵarylady. Osy oraıda dollarǵa emes, teńgege satyp alý múmkindigin beretin aıyrbastaý oryndary, bırjalar, krıptovalıýtalyq alańdar qurýdy qadaǵalaýdy retteý boıynsha ereje túzý óte ózekti ekeni belgili. Munyń bári túptiń-túbinde adamdarǵa tabys tabýǵa múmkindik beredi. Árıne, soǵan sáıkes zań qabyldaý bir jyldyń sharýasy emes. Bul tarapta Ulttyq bank, Qarjy jáne Ulttyq ekonomıka mınıstrlikteri tarapynan biryńǵaı memlekettik saıasat júrgizilýi mańyzdy. Bıyl qarjy mamandary arasynda osy baǵyttaǵy talqylaýlar bolmaq. Al Reseı Federasııasy atalǵan baǵyttaǵy zań jobasyn ázirlep, jaz aılarynda qabyldaýdy josparlap otyr. Byltyr krıptovalıýtalyq naryqqa jasalǵan hakerlik shabýyldardyń kóptigi birqatar jobalardyń qupııalylyq deńgeıin tómendetti. Kasperskıı zerthanasynyń málimetinshe, alaıaqtyq isterden blokcheınniń 15 iri jobasy 300 mıllıon dollardan astam shyǵyn shekken. Haıppen baılanysty kóptegen qaýip naryqqa shyǵatyn qazaqstandyq jobalardy da aınalyp ótpeıdi...

Eń bastysy, blokcheın – qarjy­lyq ınstıtýttardy deldaldyq qyz­me­ti­nen aıyrady. Qarjy operasııa­lary saqtalǵan álemdik esep-qısap­ty aldymyzǵa tartýy múmkin. Qa­ty­sýshylar quqyn teńestirip, máli­met­terdi tikeleı almasýǵa jol ashady. Jańa tehnologııanyń áleýeti qar­jy sektorynan ózge zań men qu­qyq, basqarý, jyljymaıtyn múlik, qaıy­rym­dylyq, tipti shyǵarmashylyq sa­la­­synda da orasan. Qazir osy baǵyt­tar­da túrli startaptar qolǵa alyndy. Bul blokcheınniń bizdiń ómir súrý sal­tymyzǵa biraz ózgeristerimen kele jat­qanyn kórsetedi.