Jaǵymdy aımaqqa bet burý

Úrdisti aýystyrý

Bankterdiń 2016 jyly eko­nomıkaǵa kredıt berýiniń tó­men­detilgen úrdisi 2017 jyly ósý­men aýysty. Bul rette osy eki jyl­dyń úrdisteri arasyndaǵy erek­shelik 2016 jyldyń ortasynda baıqalǵan ósýdiń bankterdiń kre­dıt­tik belsendiliginiń nátıjesi emes, ulttyq valıýtanyń eki ese­ge jýyq qunsyzdanýynan keı­in valıýtalyq kredıtterdi aı­tarl­yq­taı qaıta baǵalaý nátıjesi bo­lyp tabylady. 2017 jyly ósý ba­rynsha sapaly boldy jáne ol bank­terdiń ekonomıkaǵa kredıt berý prosesin qaıta bastaýymen baılanysty oryn aldy.

Soǵan qaramastan, 2017 jyl­dyń sońynda kredıttik bel­sen­­dilik kórset­kishteri aıtar­lyq­taı baıaýlap, 2017 jyl­dyń qorytyndylary boıynsha kre­dıt­tik portfel 12,7 trln teńge deń­geıinde saqtalyp, nóldik ósý­di kórsetti. (1-sýret)

Bank sektorynyń qury­lym­dyq ózge­ri­s­­teri bank sektory lan­dshaftynyń óz­gerýin, sol sı­ıaqty bankterdiń kredıt­tik portfelderiniń jaı-kúıin aı­qyn­­dady. Kazkommersbankti qa­lypqa kel­tirý jónindegi is-sharalar ótkizildi, nátıjesinde banktiń BTA Bankke talaptary Problemaly kredıtter qoryna berildi. Bank RBK problemaly qaryzdary «Arnaıy qarjy kompanııasy DSFK» JShS-ǵa 600 mlrd teńge mólsherinde berildi. Deltabanktiń lısen­zııa­sy qaıtaryp alyndy, sonyń nátıjesinde onyń 271 mlrd teń­gege jýyq mólsherdegi kredıttik por­tfeli bank júıesiniń kór­set­kishterinde esepke alynýyn toqtatty. Kazkommersbank, Bank RBK jáne Delta banktiń kór­setkishterin eskermegende qal­ǵan bankter kredıtteriniń jı­yntyq ósýi 2017 jyly 10,8%-dy qurady.

Sonymen qatar birqatar basqa bankter birigý jáne qosylý jónindegi mámileler týraly jarııalady, is júzinde mámileler ótki­zilmese de, bul bankterdiń resýrstary kelissózderge, osyndaı mámilelerdiń bolashaǵyn baǵa­laýǵa kredıtteýge zııan kelti­re otyryp aýysty.

Bankterdiń kredıttik port­fel­deriniń sapalyq sıpattamalary tur­ǵysynan alǵanda, 2016 jyldyń sońynda valıýtalyq kre­dıtterdi qaıta baǵalaý áseri to­lyq aıaqtalǵannan keıin teń­ge­men kredıtteýdiń qaıta bas­talýy mańyzdy jaǵdaı bolyp ta­bylady. Bankterdiń kre­dıt­tik portfeliniń dál osyndaı ósýin «salamatty» dep ataýǵa bolady. 2017 jyly kredıtteý naryǵy damýynyń basqa ere­k­sheligi retinde jeke tulǵa­lar­dyń bankterdiń jalpy kre­dıttik portfeliniń ósýindegi aı­qyn­daýshy úlesin ataýǵa bolady. (2-sýret)

  Bólshek faktor

Jeke tulǵalarǵa kredıtter 2017 jylǵy naýryzdan bas­tap ósýde, jyl qory­tyn­dysy boı­ynsha halyqqa kredıtter port­feli­niń ósýi 12,4% nemese 501,2 mlrd teńge boldy. Tu­ty­nýshylyq kredıtterdiń úde­meli úlesi jeke tulǵalardyń kre­dıtteri ósýiniń negizgi faktory bolyp tabylady. Jeke tulǵalar kredıtteriniń 2/3 quraıtyn tu­tynýshylyq kredıtter portfeli bir jyl ishinde 15,3%-ǵa (378,3 mlrd teńgege) ul­ǵaı­dy. Ipotekalyq kredıtter portfeli (je­ke tulǵalar kre­dıtteriniń 1/4 bóligi) 11,7%-ǵa (nemese 127,6 mlrd teńgege) ul­ǵaıdy. (3-sýret)

Bólshek sektordyń kredıttik port­feliniń ósýi keıinge qaldy­rylǵan tutyný­shy­lyq suranysty iske asyrý aıasynda oryn alyp otyr, onyń tómendeýi 2015-2016 jyldary baıqaldy. Alaıda bankter­degi bólshek jaǵdaıdyń ósýiniń irgeli sebepteri úrdistiń qysqa merzimdi sıpatymen dáleldenedi. Nomınaldyq oń ósýge qaramastan, halyqtyń kiristeri naqty kóriniste (jyldyq ınflıasııany eseptemegende) sońǵy eki jyl boıy tómendeýde.

Ipotekalyq kredıtterdiń ósýi, negizinen teńge bóligi ese­binen ósýi Turǵyn úı qury­lys jınaq banki kredıttik port­fe­liniń ósýi esebinen oryn alýda, onyń úlesi 2017 jyldyń sońynda búkil ıpotekalyq naryqtyń 42%-na jetti. Jekelegen bankterde ıpotekalyq kredıtteýdiń jandanýy «Nurly jer» turǵyn úı qurylysy baǵdarlamasyn iske asyrý esebinen yntalandyrylady. Shetel valıýtasynda kirisi joq tulǵalarǵa valıýtada ıpoteka berýge tyıym salatyn retteýshi normanyń engizilýine baılanysty, shetel valıýtasymen ıpotekalyq qaryzdardyń kólemi aıtarlyqtaı tómendedi. Ipotekalyq naryqtyń ósýi onyń memleket tarapynan belsendi túrde yntalandyrylýyna oraı 2018 jyly da jalǵasýy yqtımal, alaıda ol halyqtyń shekteýli kiristerine baılanysty negizinen eleýli bolmaıdy.

  Korporatıvtik sektordy kredıtteý ósýde

Bıznestiń kredıttik portfeli 2017 jyly 5,8%-ǵa nemese 504,2 mlrd teńgege qysqardy. Ol negizinen kórsetilgen kezeńniń sońǵy 2 aıynda tómendedi. Bul Delta bankti 2017 jylǵy 3 qarashadan bastap banktik jáne ózge operasııalardy jáne baǵaly qaǵazdar naryǵynda qyzmetti júrgizýge berilgen lısenzııasynan aıyrý nátıjesinde onyń kredıtterin bankterdiń jalpy portfelinen alyp tastaýǵa baılanysty boldy. Delta bank kredıtteriniń 99,8%-y nemese 271 mlrd teńgesi banktik emes zańdy tulǵalarǵa tıesili bolǵan. Problemaly kredıtterdiń kóp­shi­ligi (3/4 bóliginen astamy) zańdy tulǵalarǵa tıesili Bank RBK problemaly kredıtterin arnaıy qarjy kompanııa- syna shyǵarý da bıznestiń kredıtik portfeliniń kórsetkishterine yqpal etti. Kazkommersbankte qaıta qurylymdaýmen qatar zańdy tulǵalardyń kredıttik port­feliniń tómendeýi (2017 jyly shamamen 200 mlrd teńge) baıqalady. Osyǵan ba­ılan­ys­ty budan ári zańdy tulǵalardyń kre­dıt­tik portfelin taldaý Bank RBK, Delta bank jáne Kazkommersbanksiz kórsetiledi.

Zańdy tulǵalar kredıtteriniń osy bankterdi eseptemegendegi kóleminiń ósýi 2017 jyly 8,4% nemese 558,8 mlrd teńge boldy. Saýda men baılanysty qospaǵanda barlyq basqa salalar ósýdiń jaǵymdy aımaǵynda. (4-sýret)

О́nerkásipti kredıtteý 20,7%-ǵa nemese 299 mlrd teńgege ósip, absolıýtti ósý (bıznestiń kredıttik portfeliniń ¼ bóligi) boıynsha kósh bastap tur. Bul rette onyń qurylymynda negizgi úlesi bir jylda 21,5%-ǵa nemese 282 mlrd teńgege ósken (búkil ónerkásiptiń ósýiniń 94,4%-y) munaı jáne gaz óndirý sala­syn­daǵy kásip­oryndarǵa kredıtter quraıdy. Bul munaı óndirý kóleminiń ulǵaıýy yqpal et­ken osy saladaǵy kásip­oryn­dar­dyń qarjylyq jaı-kúıiniń jaqsarǵanyn kórsetedi.

Saýdany kredıtteý 8,9%-ǵa nemese 167 mlrd teńgege tómendedi, al onyń úles salmaǵy bir jylda 5 p.t.-ǵa 24%-ǵa deıin tómendedi. Aýyl sharýashylyǵyn kredıtteý 27%-ǵa nemese 121 mlrd teńgege ulǵaıdy (bıznestiń búkil kredıttik portfeliniń 8%-y nemese 570 mlrd teńge).

Jeke qyzmetten (98,2% nemese 104,5 mlrd teńge), óndiristik emes saladan (8,5% nemese 78 mlrd. teńge) jáne jyljymaıtyn múlikpen operasııalardan (16% nemese 92,4 mlrd teńge) turatyn basqa salalar eleýli úles qosýda (17,2%-ǵa nemese 274,6 mlrd. teńgege ósý). Alynǵan kredıtterdi bıznes kóbine aınalym qarajatyn (zańdy tulǵa­lar kredıtteriniń 45,8%-y) jáne negizgi qorlardy (12,3%) satyp alýǵa jumsaǵan.

Jalpy alǵanda, ekono­mıkanyń naqty sektorynyń álem­dik jáne qarjy naryq­ta­ryndaǵy qolaıly ahýaldyń jaǵymdy áserinde bolýyna qaramastan, naqty sektor tarapynan kredıttik resýrstarǵa degen suranystyń baıaý qalpyna kelýin atap ótýge bolady.

Bank sektorynyń qarjylyq ornyq­tyly­ǵyn arttyrý baǵ­dar­lamasy sheń­berin­de is­ker­lik bel­sendiliktiń odan ári artýyna jáne bankter balanstarynyń tazar­ty­lýyna qaraı ekonomıkanyń qal­pyna kelý belgileri kredıt­teý naryǵyndaǵy ahýal­­dyń aıtarlyqtaı jaq­sa­rýyna ákep soǵýǵa tıis.

Qorytyndylaı kele, 2017 jyly kredıtteý naryǵy aıtar­lyq­taı uzaq mer­zimdi qul­dyraý kezeńinen keıin jaǵymdy jaqqa qaraı bet burǵanyn atap ótken jón. Kredıtteý naryǵynyń baıaý qalpyna kelýi bankterdiń de, qaryz alýshylardyń da jańa jaǵ­daı­larǵa beıimdelgenin kórsetip otyr. Alaıda, bank júıesindegi qurylym­dyq reformalar kredıt naryǵynyń kórset­kishterine áser etpeı (jaǵymsyz) qoımady. 2017 jyly bastalǵan ekonomıkanyń qaıta qalp­yna kelýi jáne bank­ter aktıvteri sapa­sy­nyń jaq­sarýy 2018 jyly kredıtteý na­ry­ǵynda jaǵymdy ózgerister ákelýge tıis.

 

Shalqar BAIQULAQOV,

QR Ulttyq Bankiniń Zertteýler jáne statıstıka departamentiniń bas maman-taldaýshysy