Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara nary – Erjuman Smaıyl

Qazaq jýrnalıstıkasy orny tolmas aýyr qazaǵa dýshar boldy. Ústimizdegi jyldyń 27 aqpanynda kásibı jýrnalıst, ám­bebap aýdarmashy, táýelsiz Qazaq eli baspasóziniń kórnekti uıymdas­tyrýshy­larynyń biri, abzal azamat Erjuman О́teshuly Smaıyl ómirden ozdy.

E.О́.Smaıyl 1948 jyly 5 qańtarda Almaty oblysynyń Talǵar aýdanyndaǵy Týǵanbaı aýylynda dúnıege keldi. 1965 jyly S.Seıfýllın atyndaǵy №2 Talǵar qazaq orta mektebin bitirgennen keıin Frýnze ujymsharynda klýb meńgerýshisi, shopan, qurylys brıgadasynda baltashy bolyp eńbek jolyn bastady. 1967-1970 jyldar aralyǵynda Keńes armııasy qataryndaǵy mindetti áskerı boryshyn óteýge attanyp, Qyzyl týly Soltústik teńiz flotyndaǵy súńgýir qaıyq ekıpajynda qyzmet etti. 1971-1976 jyldary S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde oqyp, jýrnalıstıka fakýltetin óte jaqsy degen baǵaǵa ıe qy­zyl dıplommen bitirdi.

1977-1978 jyldary KazGÝ-de assıs­tent, «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde tilshi boldy. 1979-1987 jyldar aralyǵynda respýblıkalyq «Lenınshil jas» basylymynda redaktordyń orynbasary qyzmetin atqardy. Sodan keıin aǵa gazet redaksııasyna qaıta oralyp, shırek ǵasyrǵa jýyq ǵumyryn osy basylymnyń ystyq-sýyǵyna arnady. Atap aıtqanda, ol 1987-1997 jyldary «Egemen Qazaqstanda» bólim meńgerýshisi, bas redaktordyń orynbasary, birinshi orynbasary qyzmetterin atqaryp, 1998-2003 jyldar aralyǵynda bas redaktor laýazymyn ıelendi. Al 2003-2004 jyldary «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵa­mynyń prezıdenti, 2011 jylǵa deıin vıse-prezıdenti boldy.

О́mir joly tek qana ónegeli isterden turatyn Erjuman О́teshuly Smaıyldyń qazaq baspasózi salasyndaǵy eren eńbegi bılik tarapynan ár jyldary laıyqty baǵalanyp otyryldy. Oǵan áriptesimizdiń óz kezinde Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen eki ret marapatta­lyp, Qazaqstan LKSM Ortalyq Komı­tetiniń Baýbek Bulqyshev atyndaǵy, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń buqaralyq aqparat quraldary salasyndaǵy syılyqtarynyń tuńǵysh laýreaty bolǵany, sondaı-aq Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri atanǵany anyq dálel. Al «О́mir degen jol ústi», «Týǵanbaı aýylynyń adamdary» atty derekti kitaptary bolsa, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń arnaıy syılyqtarymen atalyp ótildi.

Erjuman О́teshuly Smaıyl úlkenge izetti, kishige qamqor áriptesimiz edi. Sondaı-aq ol tabandy, talapshyl, belgili bir máselede ózindik berik ustanymǵa ıe basshy bolatyn. Oǵan ámanda adaldyq, ádilettilik qasıetter tán edi. Qazaq jýrnalıstıkasynyń keıingi býyny Erekeńniń shákirtteri desek esh qatelespeımiz. Osyndaı qadir-qasıetterimen bar ómirin, boıyndaǵy qajyr-qaıratyn kásibı biligi men uıymdas­tyrýshylyq qarym-qabiletin ol tól jýrnalıstıkamyzdyń ósip-damýyna arnady. Táýelsiz el baspasóziniń qalyptasýyna erekshe eńbek sińirip, aıtýly úles qosqan, ardaqty azamat, abzal jannyń, úlken júrekti adamnyń jarqyn beınesi bizdiń júregimizde uzaq saqtalady.

«Egemenqazaqstandyqtar»

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara nary

Aı, qaıran Erjuman-aı!

Qapelimde dál osylaı ózińdi biletin dostaryńdy, áriptes, qatarlas qurby-qurdastaryńdy qamyqtyryp ketedi dep biz oılap pa edik?.. Júrseń, júrisiń – myǵym, sóıleseń, sóziń – myǵym arys ediń. О́zińniń kásibińe, elińe, jurtyńa sonshama bir qadirli kezde ketip otyrsyń. Arqadan jetken sýyq habar Alataýdyń bókte­rindegi qalyń elińdi qaıystyryp ketti.

Erjuman!

Men senimen «Egemen Qazaq­stan» deıtin ult gazetiniń bir erekshe qıyn kúnderdi bastan keship otyrǵan dáýirinde qyz­mettes bolyp, tabysyp edim. 1993 jyldyń qańtary. Men alǵash bas redaktor bolyp kelgen kezde demalysta júr ekensiń. Shyqqanyńa úsh-tórt-aq kún bolypty. Sharýańdy jıysty­ryp qoıyp, keldiń. Birden ózińe tán qaıyspas qara nardaı qal­pyńmen:

– Nureke, men osy gazettiń bas redaktorynyń birinshi oryn­basarymyn ǵoı. Basqa oryn­basar alǵyńyz kelse, mine, qalam, qaǵaz. Aıtyńyz. Sol úshin keldim, – dep, jomart qal­­pyńmen qaraǵan jaısań mineziń kóz aldyma eles­tep otyr. Ekeýmiz uzaq bir-birimizge qa­rap otyrdyq ta:

– Erjuman-aý, men seni baıa­ǵydan bilemin. Sen gazet úshin jaralǵan qara narsyń ǵoı. Seniń qazaq jýrnalıstıkasynda oıyp alǵan ornyń bar. Eshkim kótere bermeıtin aýyr júkti kóteretin keskekti mineziń, kúshiń bar. Men seni eshqaıda jibermeımin. Birge bolamyz, – degende jymıyp kelip qolymdy aldyń. Mine, sodan úsh jarym jyl tabandatyp otyryp, birimizdiń qabaǵymyzǵa birimiz qarap, birimiz ashý sha­qyr­ǵanda, birimiz basý aıtyp, qara­maǵymyzdaǵy 160-qa tarta árip­tesimizge birge júrip ıe bolyp edik.

Sen ózińniń týǵan Alataýyńa tartqansyń, bireýdiń aldynda orynsyz kishireıýdi bilmeıtin ediń. Týra tartyp, týra sóılep, qarap otyrýshy ediń. Sol mine­ziń jýrnalıstıkadaǵy bar áripesterińe unaýshy edi. Birde qatty, birde jumsaq aıtyp jú­retin eń. Biraq eshqashan artyńa zil tastamaı, salmaq artpaı basalqy minezińmen «Egemenge» kelgen barlyq bas redaktorlarmen birge jumys istep, «Meniń Egemenim, meniń bas gazetim» dep jylap-egilip aıtqan sózińniń talaı kýási bolyp edim.

Arǵy-bergi zamanda qazaqtyń jýrnalıstıkasynda úndemeı júrip atpal júkti kótergen nebir narlarymyz boldy ǵoı. Solardyń biregeıi, qazaq jýrnalıstıkasynda óziniń qaqyratyp salǵan izi bar, órnek úlgisi bar, órisi keń, ónegesi bólek sıregimiz sen ediń. Búgin, mine, Saryarqadan jetken aýyr qaıǵyǵa qabyrǵam qaıysyp, qoshtasý sóz aıtqanyma qınalyp otyrmyn.

Sen tuıyq qana emes, janyń jaısań, júregiń jomart, dos dese alqymyńnan júregińdi sýy­ryp berýge ázir turatyn ǵa­jap minezdi adam ediń. Ǵajap jýr­nalıst bolyp óttiń. Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara nary bop óttiń. Seniń esimiń bizdiń ǵana emes, ondaǵan shákirtińniń, myń­daǵan oqyrmanyńnyń jú­reginde.

Imanyń salamat bolsyn, baýyrym!

Nurlan ORAZALIN

«Egemenniń» Eraǵasy...

Jýrnalıstıkada 40 jyldaı qatar qyzmet istedik.

Áli esimde, Almaty oblys­tyq «Jetisý» gazetinde qyzmet isteı­tin kezim edi. 1976 jyl bolatyn. Bólim meńgerýshisi Bekbolat Ádetov bizdiń «Partııa turmysy» bólimine saqadaı jigitti ertip kirdi. KazGÝ-diń sońǵy kýrsynyń stýdenti Erjuman Smaıylmen tanystyryp, «Jas túlek» jastar betine tapsyryspen maqala jazdyrýdy tapsyrdy.

Odan keıin «Lenınshil jas», «Egemen Qazaqstan» gazetinde birge qyzmet istedik.

«Lenınshil jasqa» bas redaktor bop kelgenimde, ol «Egemenge» bólim meńgerýshisi bolyp shaqy­ryldy. Qımaı qoshtastyq. Biraq keıin «Egemen­ge» bas redaktor bolyp kel­genimde, Erekeń birinshi orynbasar eken.

– Erjuman, men kelgen saıyn sen qyzmet aýystyrǵysh ediń. Endi eshqaıda ketpeısiń. Birge qyzmet isteımiz. Men muny Prezıdent Ákimshiliginde de aıttym, – dedim.

Ekeýmiz qol alystyq, qushaq­tastyq. Sheraǵańdy keńesshi etip shaqyrtyp aldyq. Sodan nebir qıyn da qyzyqty kúnderdi birge ótkizdik. Kamal men Sheraǵańnyń hattaryn bir jarym jyl júr­gizdik. Jýrnalıstıkanyń qara nary dese de bolady. Oǵan gazetten basqa ómir joqtaı kórinetin.

Keıin meniń qyzmetim aýysyp, «Egemenge» Erjuman Smaıyl bas redaktor bolyp ta­ǵaıyn­­­dalǵanda qatty qýan­dym. О́ıt­­keni gazet saıasaty ózger­meıdi. О́z bıiginde qalady.

Depýtattyq qyzmette júr­gende de «Egemennen» alystamaı, kólemdi-kólemdi materıaldar jiberetin edim. Keıin qyzmetine oraı keleńsizdik saıasat júrgizile bastaǵanda:

– Ýáke, men qarapaıym jýrnalıst bolsam da, «Ege­mennen» ketpeımin, – dep edi.

Zeınetke shyqsa da, «Egemen­nen» qol úzgen joq. «Oımaqtaı oı» toptamasy men dúnıeden ótken klastastary týraly keremet maqala jazdy. Telefon shalatyn edim. Sonda ol:

– Bizdi de keıin bireýler izdeıtin shyǵar, – dep edi.

Izdeıdi, «Egemenniń» Erjumany. Jýrnalıstıkadaǵy qoltańbań óshpeıdi, umytyl­maıdy. Baqul bol, dos! Aldyń jaryq bolsyn, baýyrym!

Ýálıhan QALIJANOV

Er aǵa

Qyryq jyl boıy kúndiz árip túzetip, túnde qarip kúzetip, gazettiń aýyr júgin qaıyspas qara nardaı kóterip, jumysqa janashyrlyqtyń, jaýapkershiliktiń, jýrnalıstik janpıdalyqtyń qaıran qalarlyqtaı qalybyn, úırenetindeı úzdik úlgisin kórsetýmen ótken azamat aramyzdan ketip barady. Erjuman Smaıyl esimi qazaq jýr­nalıstıkasynyń tarıhynda osy mamandyqtyń márte­besin kótergen adamdardyń qatarynda ardaq­tala atalatyn bolady dep senimmen aıta alamyz.

 Bizdiń býyn qolǵa qalam alǵan jetpisinshi jyldarda ádebıet pen jýrnalıstıka ábden qoıyndasyp ketken edi. Aqyn-jazýshy ataýlynyń bári áý bas­ta shyǵarmashylyq jolyn gazetten bastaıtyn, jýrnalıstik kásip jazýshylyqqa jeter joldaǵy beles sııaqty qara­latyn, ol belesten bireýler óte alady, bireýler óte almaı­dy dep sanalatyn, jýrnalıstiń bara-bara aqyn-jazýshy bolmaýyn jurt bola almaýdyń belgisi dep qana qaraıtyn.

Osy qasań qaǵıdany qaqyratyp bergen az adamnyń biri edi Erjuman Smaıyl. Ol gazettiń qara jumysyn atqara júrip-aq, maqalany aıynda-jylynda bir jazyp-aq, zeınet jasyna jetkenge deıin jalǵyz ǵana kitap shyǵaryp-aq jýrnalıstıka salasyndaǵy Prezıdent syılyǵynyń tuńǵysh laýreaty atana aldy. О́ıtkeni ol jýrnalıstıka tek óziń jazý emestigin, naǵyz jýrnalıstıkanyń máni uıymdastyrýshylyqta, aldymen ózgelerdiń jazýyna jaǵdaı jasaýda, redaksııa jumysyn josparlaýda, oıǵa oı qosýda, qolǵa tıgen dúnıeni jóndeýde, óńdeýde, qyrnaýda, syrlaýda, jumyrlaýda, qalam ıelerin qanattandyrýda, adamdardyń alańsyz eńbek etýine jaǵdaı jasaýda ekendigin ózgeshe ónegesimen dáleldeı bildi. Tup-týra qyryq jeti jyl boıy bilgende, sonyń jıyrma alty jylynda qyzmettes bolǵanda, onyń on tórt jylynda birimiz basshy, birimiz orynbasar kúıinde qatarlasa, qanattasa qyzmet etkende óz basym Erekeńniń jumysty japyryp jiberetin eren qaıratyna, el degende eshteńeden aıanbaıtyn júregine, tek jurtqa bolsynshy degennen basqany bilmeıtin janyna tánti bolýdan tanbaǵanymdy aıta alamyn.

Erekeńdi sońynan ergen shákirtteriniń, izin basqan ini-qaryndastarynyń bári Eraǵa deýshi edi. Endi sol ataýdy bólip-bólip aıtý qajet bolyp tur. Qosh, baqul bol, Eraǵa – jýrnalıstıkada talaı erlik jasaǵan Er aǵa!

Saýytbek ABDRAHMANOV

Qaıran, Erjuman!

Qapııada senen aıyrylyp qalamyz dep kim oılaǵan?!. Estigen kezde tóbemnen jaı túskendeı boldy. Sol kúıi áli essiz, tússiz otyrmyn, Erjuman!

Qanshama qaýyrt jumystyń ústinde otyrsaq ta, ekeýmizdiń ózara ázilimiz taýsylmas edi. Kóńilińniń kógi sap ashylyp jadyrap, shart buzylyp túnerer edi. Keıde ókpelep, keıde qyzyqtap otyrar edik. Endi ǵoı, tap óziń sııaqty ońaı ókpeletip, ońaı kúldire alatyn eshkim joq. Jasymyz qatar bolǵanymen, sen bizge ózimizden áldeqaıda eresek, áldeqaıda baısaldy kóriner ediń. Aıtqanyńnan qaıtpaıtyn, birbetkeı, turaqty mineziń alǵashynda bárimizge unamaǵan. Sol qaısar minezińmen bizdi otqa da, sýǵa da saldyń. Baýradyń! Keıin oılasam, qaramaǵyńdaǵy qyz-jigitterdiń bári jaraǵan attaı myqty jýrnalıst bolsa, sózsiz seniń tártibiń, tárbıeń edi. Seniń temirdeı talabyń jastardy órge súıremese, yldıǵa túsirgen joq.

Qaıteıin... Seni ólimge qııar júrek bar ma?!. Mańdaıyńa jazylǵan ól­sheýli ǵumyr osy eken. Ony qaıdan bileıin?!. Keıde qaljyńdasyp, qaǵy­typ otyrǵanda: «Senen buryn baryp, aldyńnan tosam» deýshi ediń. Sol sózińde turypsyń! Kelmestiń keme­sine buryn mindiń! Aldyńnan Qudaı jarylqasyn! Baqul bol, dosym! Qıma­sym!

Jumagúl SOLTIEVA

Baqul bol, dosym!

Kýrsymyzdyń quty edi. Bir qazanǵa basy syımaıtyn óńkeı qosh­qarlardyń basynan sıpap, órgizip, turǵyzyp, óriske jaıyp, órge órle­tetin. Bárimizge búkil kýrstyń adresi men telefonyn jazyp berip, «Áı, habarlasyp turyńdar!» deýshi edi. Qaraly habar jetkende, kóp qaǵazdyń ishinen sol Erjuman bergen tizimdi taba almaı qara basty. Qaıteıin, qý tirlik!

Respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine meni 1991 jyly mamyr aıynda Sheraǵań – Sherhan Murtaza aǵataıyma aıtyp, jumysqa aldyrǵan Erekeń. «Kýrstas» dep aıaǵan joq. Tabanymdy tilip, tasqa da, otqa da saldy. Sol durys bolypty. Árıne pende bolǵan soń, ishteı renjidim. Keıin bárin uqtym. Sabaq eken. Redaktor bolǵanymda kádeme jarady.

Erjumanmen sońǵy ret 26 aqpan kúni 18 saǵat 19 mınýtta sóılestim. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Qara­ǵandy oblysyndaǵy burynǵy men­shikti tilshisi, zeınetker Aıqyn Nesipbaıdy surady.

– Ereke, ne bolyp qaldy, sonsha? – dedim.

– Týǵan kúni eken. Quttyqtaıyn, – dedi.

Ol sondaı edi. Eshkimdi umyt­paıtyn. Sol kúıi ketti.

Baqul bol!

Erjumanym-aı!

Maǵaýııa SEMBAI