Erjan hazirettiń elge haty

Din, senim ataýlyǵa qyrǵıdaı tıgen keshegi kezge deıin baıtaq dalanyń tórt tarabyndaǵy qazaq qalaı sútteı uıyp, qalaı tutasa tirlik etti? Barlyǵyn bir baǵytqa qaratyp, bir arnaǵa toǵystyrǵan ulaǵatty ustanym, selkeý túspegen senim bolatyn. Ol – ıslam dininiń asyl qaǵıdattary men sharıǵat sharttarynyń qazaqtyń ulttyq bol­my­symen bite qabysyp, ult­qa, urpaqqa tárbıe quraly bola alýy edi. Bul tárbıeniń basynda ultqa ustaz bolyp, aq pen qarany, durys pen burysty aıyryp, tutas qazaqty shashaý shyǵarmaı ımandylyqtyń sara jolyna bastaǵan kórnekti din ókilderi júrdi. Eli solarǵa ılandy, aıtqan bir aýyz sózine ımandaı senip, ılikti, uıydy, uıysty. Mańǵystaý óńirindegi ıslam ilimin tereń meńgergen jáne ony bala oqytýǵa, halyqty tárbıeleýge qaltqysyz jumsaǵan rýhanı abyzdardyń biri Ermuhammed (Erjan) Tólegenuly bolatyn. Aýyldaǵy Aıdar ıshan­nyń dárisin alǵan shákirt Erjan Buqaradaǵy medreseni 1924 jyly ustazdyq mamandyǵy boıynsha bitiredi de, týǵan ólkesinde aǵartý­shy­lyq qyzmetti bastaıdy. «Erjan haziret degende áýeli adamnyń oıyna sopylyq keledi. Beıne bir kóńil saraılarynda jańǵyrǵan, júrekten-júrekke jol tapqan, kómilgen ıman-bulaqtarynyń kózin ashqan zikir estilgendeı bolady. Hám Erjan haziret degende áz Paıǵambar ǵalaıkim salamnyń «Kimde-kim, qaı úmbetim el basyna kún týyp, náýbet kelgen zamanda, búlikter seldeı aǵyp, el ishine quıyn turǵan kezeńde meniń súnnetimdi qaqqan qazyqtaı berik ustanatyn bolsa onda júz sheıittiń saýaby bar» degen asyl sózi oıymyzǵa oralady.

Erjan haziret degende kóz aldymyzǵa ústine áz Paıǵambardan qalǵan súnnet shapany men basyna aq sáldesin kıip, júzinen ıman nury úzilip turǵan áýlıe aqsaqal elesteıdi. Onyń dinine, Paıǵambarǵa degen opashyldyǵy men adaldyǵy sol, ómir baqı basynan aq sáldesin sheshpeı ótti. Ol basyna aq sáldesin orap, el ishine ıman nuryn taratyp júrgende qyzyldardyń qylyshy qynynan qan tamyp, talaı molda men ıshandar, ahýndar men molda qojalar ıtjekkenge aıdalyp ketip jatqan edi. Ol elimizdegi sopylyq ustanymda tek jergilikti jerde emes jalpy eldegi musylmannyń te­mirqazyǵy edi. Erjan haziretti ke­ńester bir emes úsh ret abaqtyǵa jaý­yp, masqaralamaq boldy. Dindi, ımandylyqty jáne sopylyqty el ishine jaıýyna kedergi keltirmekke bekindi. Áıtse de, bir Allanyń qalaýy boldy. Ol abaqtyda jatsa da hazireti Júsip paıǵambardyń jolyn ustanyp, zyndandy medresege aınaldyra bildi. Júsip paıǵambar Mysyr eliniń shartarabynan jáne túrli oryndardan, satylardan túsken tutqyndarǵa Alla taǵaladan kelgen dindi jet­kizip, olar da abaqtydan shyq­qanda eline ımandylyqty, kórkem minezdilikti jetkizgen edi. Mine, Erjan haziret te abaqtyda jatyp, qarań­ǵy qapastaǵy cheshen, túrik­men, tájik, t.b musylmandarǵa so­pylyqty dáriptep, ózine qol tap­syrta bildi», deıdi haziret týra­ly Islamtaný (Quran-tápsir) ǵy­lymdarynyń PhD doktory, Qazaqstan musylmandary dinı bas­qarmasy Ǵulamalar keńesiniń mú­shesi, Nur-Múbárak Egıpet ıs­lam mádenıeti ýnıversıteti rek­torynyń ǵylymı keńesshisi Muhıtdın Patteev.

Tereń bilimdi, qazaq, orys, arab, shaǵataı, ózbek, qaraqalpaq, tatar tilderinde erkin sóılep, matematıka, trıgonometrııa jáne astronomııa, jaratylystaný ǵylymdaryn meńgergen Erjan keńes ókimeti tarapynan qýǵynǵa ushyrap, 1932, 1936 jáne 1937 jyldary sottalady, tatar dámi taýsylmaı aıdaýdan aman oralǵanymen, ómiriniń sońyna deıin arnaýly uıymdardyń astyrtyn jáne jartylaı jarııa qadaǵalaýynda bolady. Sóıte jú­rip, eldiń temirqazyqtan kóz ja­zyp qalmaýy, aq joldan adaspaýy jolynda ımandylyq, ustazdyq baǵytyndaǵy jumystaryn toqtat­paı­dy. Ol týraly jergilikti halyq arasynda «qaza bolǵandardy mu­syl­man sharıǵatyna saı o dúnıege arý­lap attandyrý isimen aınalysty. О́mir boıyna óz bilimin ósirýmen boldy, kóp jerlerden ózi jetik biletin arab, parsy, ­shaǵataı tilderindegi dinı ki­tap­­tardy aldyrdy. Aınalasyna a­styrtyn túrde bilimge umtylǵan aza­mattardy jınady, olarmen kez­desý jaqyn-jýyqtyq syltaýy­men nemese +tasasynda uıym­das­tyryldy, kóbinese jasyryn jaǵdaıda, tún mezgilderinde ótti. Dinı ǵuryptardy atqarýǵa, bilimdi kó­terýge arnalǵan nusqaýlardy, kó­mekshi quraldardy únemi daıyndap, qoljazba kúıinde jasyryn taratty» delinedi.

Sózge sarań, esesine kókirek kóm­besi jaýharǵa baı, barynsha meıirimdi, kerisinshe ádiletsizdikke, qııanatqa jany qas haziret adam betine týra kóz salmaı, tike aıtyp jandy aýyrtpaı-aq óte sypaıy ári tuspalmen sóılep tepsingen men kisimsingenderdi táýbesine tú­si­retin sheshendik, kósemdik mi­nez­ge ıe bolǵan. Ol aıtqan bir aýyz sóz lezde el arasyna tarap, úlken-kishi, aýyl-aımaq sol sóz­ge toqtaǵan. Onyń el arasynyń ǵa­na emes, kórshi eldermen de tu­tas­tyqty, tatýlyqty basty oryn­ǵa qoıǵandyǵyn jurt naqty my­sal­­darmen dáleldeı jetkizedi. Bul qasıetter, adamgershilik máse­lesin bas­ty orynǵa qoıatyn kór­kem minez ha­zirettiń ómir boıǵy iz­de­ni­siniń, di­nı saýattylyǵynyń, taqýa­l­y­ǵynyń kórinisi.

Teli-tentekti, jaǵymsyz minez-qulyqty az sózge kóp maǵyna syı­ǵyzyp, salmaqty mysalmen-aq tártipke salatyn hazirettiń er­nine nasybaı salýyn «tisime tús­ken qurtty qashyrý úshin» dep tú­sin­dirgen zamandasyn «Qurt qa­sha­tyn jaman nárseden sen nege qash­paısyń?» dep toqtatýy, «Bal us­taǵan barmaǵyn jalaıdy» dep ara­synda azdap qoǵam múlkin paıdalanyp qoıatynymyz bar, buǵan ne deısiz?» degen kolhoz bastyǵyna «qatty shól qysyp kele jatqanda aldyńnan teńiz shyqty delik. Sonda bir urttaısyń, shóliń sál basylǵandaı bolady, taǵy ekinshi urttaısyń, sál jan shaqyrasyń, al úshinshi urttaǵanda bárin de qusasyń. Qoǵam múlki de sondaı, endi qalǵanyn óziń aqylǵa salyp kórshi» deýi sheshendiktiń, adaldyq pen aqylmandyqtyń aıǵaǵy.

Erjan hazirettiń din jolyna adal, qandaı qıyn kezge tap kel­se de Allaǵa bergen antynan aýytq­ymaǵandyǵy aıyptalyp otyr­ǵan sot otyrysyndaǵy jaýa­by­nan da ańǵarylady. Sot tár­­tibine saı sáldesin sheshýdi ta­lap etkenderge «Sizder bolshe­vık partııasyna múshesizder, janqaltalaryńyzda partııalyq bıletterińiz bar. Bastaryńyzǵa qıyn is túsip, tyǵyryqqa tirel­gen kezde partbıletterińizdi sýy­ryp berýge ýáde bermegen shyǵar­syz­dar. Men ıslam dinin ustanatyn janmyn, basymdaǵy sálde din­dar­lyǵymnyń kórinisi. men de bul sál­deni uly Jaratýshyǵa jáne ustaz­daryma ýáde berip, basyma oraǵan bolatynmyn, basyma qı­yn­dyq úıirilgende sheshemin degen joqpyn. Sol sebepti sáldeni basymnan ala almaımyn» dep jaýap bergendigi myzǵymas ımany men kámil adam dárejesine, ıaǵnı áýlıelik mártebesine jetkendiginiń belgisi der edik.

Kóziniń tirisinde Ortalyq Azııa elderiniń din ókilderimen tereń baı­lanysta bolǵan jáne olardyń zor qurmetine bólengen Erjan Tólegen­ulyn nebir bilimdi ahýn, ıshandardyń ózi ustaz sanap, О́zbek­stan, Túrikmenstan, Ázer­baı­jan, sheshenstan, Daǵys­tan elderinen arnaıy qol berip, pirlený úshin keletin bolǵan. Tipti kóz kórip kýá bolǵandar Erjan haziret ómirden ótken kúni aq sáldeli, aq shapandy, aq saqaldy adamdar jan-jaq­tan qaptap kelip, janazasyna qa­tys­qandyǵyn, olardyń qaıdan kel­genin, jamanat habardy qashan, qa­laı estip úlgergenin eshkim de anyq bile almaǵandyǵyn aıtady.

Haziret pen onyń shákirtteriniń ózara qarym-qatynasyna qarap otyrsaq, Erjan haziret ustanǵan sopylyqtyń naqshbandı tarıhatynda, haziret ustanǵan sılsılada ustaz retinde aldyn kórip, sabaǵyn alyp, saýatyn ashyp, dindi kúndelikti tutynǵan adamnyń bárin shákirti dep esepteı bermeı, ustazynyń ilimin, jolyn, sopylyq joldyń talaptaryn buljytpaı oryndaǵandardy ǵana shákirt dep eseptegendigi ańǵarylady. Molda­nyń, din ókiliniń dárejesine qaraı oralatyn sáldeniń de úsh kez, jeti kez, toǵyz kez degen ólshemderi bol­ǵan. Qazirgi tańda dintanýshylar «qol berý» jaǵdaıyn, «pirlený» uǵy­myn, sondaı-aq sáldege qatys­ty máselelerdi tereń zerttep, ha­lyq­­qa túsindirýi qajet. О́ıtkeni bul qarapaıym jaıttar emes, ár­qaı­sysynyń astarynda siz ben biz ańsap júrgen alyp syr, din má­selesinde san taraýdyń sózin só­ı­lep salǵylasqan búgingi urpaq úshin qajetti qundylyqtar jatqan bo­lar...

Ádebıettanýshy ǵalym, marqum Qabıbolla Sydıyqovtyń úıinen, artynda qalǵan baı muraǵatynyń ara­synan Erjan hazirettiń kóne qoljazbalary tabyldy. Bul Qabı­b­ollaǵa ǵalym retinde tir­nektep júrip derek jıǵanda kez­deı­soq tap kelgen dúnıe emes, áke­den qalǵan qymbat mura bolatyn. Ákesi Sydıyq molda Erjan ha­zi­rettiń tálimin kórip, onyń di­nı áńgimesin kóp tyńdaǵan, oǵan qol bergen syrlas jan bolǵan. Sol sebepti Erjekeń óziniń «О́sıet­nama» jáne «Imanshart» qol­jazbalaryn Sydıyq dosyna syı­l­aıdy. Bul eki qoljazba din ókil­derin qýdalap, halyqty dinı nanym-senimnen aıyryp, qudaısyz qoǵamǵa jeteleýdi maqsat etken kezeńniń syńaıyn baıqaǵan jáne urpaq úshin, el úshin ýaıym etken Erjan hazirettiń bolashaqqa haty deýge bolady. Qoljazbalardaǵy málimetter dástúrli dinniń ózine úrke qarap, ártúrli kózqaras pen pikirler toǵysynda toqyrap qalǵan búgingi urpaqqa aýadaı qajet. Iаǵnı haziret urpaǵynyń dinı máse­le­d­e áralýandylyqqa urynyp, sa­na­lyq-rýhanı daǵdarysqa ushy­­raıtynyn sezip, almaǵaıyp shaqta qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı járdemim tısin dep ádeıi jazyp qaldyrǵandaı áser­de bolasyń. Dintanýshylar, ǵa­lym­dar hazirettiń qazaq tilin jaq­sy bile tura, shaǵataı tilinde ja­zýyn keńestik qadaǵalaýdyń áse­ri dep túsindiredi. Professor D.Kenjetaı «О́sıetnamasynda» jer­­leý, duǵa, minájat, zikir, dáý­ir aınaldyrý, tasbıh, tahlıl, ke­bin­d­eý, kór qazý sharttary men erek­shelikterine deıin táp­tish­tep jazyp mura qaldyrǵan eken. Ond­aǵy na­qyshbandııa zikir erek­she­likterin de túsindirip ketken. «Dast bı kar, dıl bı Iar», ıaǵnı «Qol iste, kóńil Jarda» ustanymyna qosa, Allany eske alýdyń artyqshylyqtaryn taldap beripti. Áıgili sopylyq jol­daǵy tórt zarb, ıaǵnı «la ılaha ılla Alla» zikiriniń salý tártibin de ósıet etken.

Ol kisiniń sońynda qalǵan bir­shama kitaptaryna qaraı otyryp, ol kisi óz zamandastaryna qazaqtyń dás­túrli dini aıasynda nasıhat júr­gizgenin, dinı bilimniń alǵashqy satylaryn úıretkenin kórýge bolady. Erjan haziret halyqqa dinı bilim bergende «Imanshart» kitabyn paıdalanǵan. «Bul kitap – árbir musylmanǵa qajet, bilýi tıis qaǵıdalar jınaǵy. Odan ári tereńdep barýǵa múmkindigi bol­masa da, basqan ár qadamy ba­qy­laýda tursa da halyqtyń júre­gine ımandy óziniń is-áreke­ti­men uıalatýǵa kúsh salǵanyna kýá bolamyz» dese, ólketanýshy A.Edilhan «Erjekeń jaıly estip júrgenderimiz endi abyzymyzdyń óz qolymen jazylǵan eńbekteri arqy­ly rastalyp, ári qaraı te­reń­deı tústi. Dinbasymyz qa­sıetti Quran Kárimniń jalpy ba­ǵyttary men sharıǵattyń, sún­net­tiń naqty talaptaryna óte j­o­ǵary mán bergendigine, ol qa­ǵı­dattardy qasterleý dáre­je­sine kótergendigine kóz jetkizip otyr­myz. Namaz oqýdyń tártibine kóp kóńil bólipti. Janaza ádebin basynan sońyna deıin árbir joralǵysyna jeke-jeke toqtalyp, qaza bar jerde kezdesetin jaǵdaı­lar­dyń árqaısysyna bólek-bólek túsinikteme berip, árbirine arnaıy nusqaý kórsetipti. Osy ba­ǵyttardaǵy búginge deıin bir sheshimge kele almaı júrgen máse­lelerimiz endigi jerde óz oryn­daryna keletin sııaqty. «Iman­shart» – buryn-sońdy bizge kez­despegen, kórip júrgenimizden álde­qaıda tereń dúnıe. Munda suraqqa jaýap kezinde sılsılańdy da kórsetýdi mindettepti, ári ıslam ále­mindegi iri-iri sılsılalardy atap kórsetipti» dep baǵalaıdy.

Hazirettiń «О́sıetnamasy» men «Imanshartyn» asa qushtarlyqpen qolǵa alyp, qyzyǵýshylyqpen oqydyq. «О́sıetnamada» ólikti jerleýge daıyndaý, kebindeý, áıel adamdy jáne sábılerdi kebindeý, dáýir aınaldyrý máselelerin qolǵa ustatqandaı baıandaı kelip, «ólikke birinshi túnnen qatty tún bolmas» dep bul kúni jasalatyn sharýalar men oqylýy tıisti «Qorqynysh baıany» týraly túsindiredi. Sondaı-aq ólikti jerlep kelgen soń saýabyn marqumǵa baǵyshtap «Isqat» namazyn oqý jaıyn jetkizedi. Zikir salýdy «tildi tańdaıǵa qat­ty jabystyryp erindi baılap, jú­rek­ke nazar aýdarý kerek, sebebi jú­rek barlyqtyń uıasy, júrek Allanyń nazary túsetin jer» dep naqtylaıdy.

«Imanshartta» azan shaqyrý, oraza ustaý, aýyz bekitý jáne aýyzashar duǵa-nıeti, juma namazy, Qurban aıt nıeti, Qadyr namazy, janaza namazy týraly qolǵa ustatqandaı aıta kelip, sharıǵat sharttaryn baıandaıdy, suraq-jaýapqa keńirek oryn beredi. Sopylyq ilimge tereń boılaǵan haziret ımam Aǵzamnyń jolyna beriktigin tanytyp jáne onyń úlken tálim mektebi ekendigin meńzep, fılosofııalyq, ıslamı tujyrymdaryn tilge tıek etedi.

«Másele: Haziret Imam Aǵzam­nan rıýaıat etilgen. El (ózderine) ımam ustaǵanda (taǵaıyndaǵanda) ol ımamnan tórt máseleni surasyn. Eger ol máselelerin oryndasa, oǵan uıy­syn, al egerde oryndamasa aýlaq bolsyn, artyna uıymasyn. Ol máselelerdiń birinshisi mynaý: «áı ımam! Bul namazdy óziń úshin ótediń be, álde el úshin ótediń be?» degende, eger «namazdy ózim úshin, nıetim el úshin» dese, onda oryndaǵany bolady. Ekinshi másele mynaý: bir jamaǵat «biz saǵan uıydyq, sen kimge uıydyń» degende, eger ımam «men Muhammed mustapaǵa (oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn) uıydym» dese onda oryndaǵany bolady. Úshinshi másele mynaý: «biz jama­ǵat ımamǵa seni ustadyq, sen kimdi usta­dyń?» degende, eger ımam «men Qurandy ustadym» dese, onda oryn­daǵany bolady. Tórtinshi másele mynaý: «jamaǵattyń namazy senimen bitti» degende, eger ımam «ilimdikpen jáne haziret Paı­ǵambar (oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn) súnnetimen bitti» dese, onda oryndaǵany bolady, bitti». Bul – naqty aıtqanda, ımam taǵaıyndaýdaǵy talap. Jalpy alǵanda, dintanýshylar aldynda qos qoljazbany ǵylymı turǵyda taldap, halyqqa túsindirý jumystary tur.

«Imanshart» pen «О́sıet­na­ma­dan» basqa haziret paıdalanǵan «Sha­rıǵat» jáne «Namazdaǵy duǵa­lar» atty taza arab tilindegi eki ádebıet te tabyldy. Eshqandaı burmalaýsyz, qospasyz, ásiresiz aýdarýdy maqsat etken azamattar shaǵataı tilindegi «О́sıetnama» men «Imanshartty» aýdarǵanmen, arab tilindegi sońǵy eki muraǵa «qol tı­gizgen» joq. Sátti kúni bul ekeýi de qazaq tilinde «sóıleıdi» degen úmitti qýanysh bar. Olar arqyly bizdiń dinı tanymymyz keńeıip, joǵymyz túgendelip, taǵylymdy maǵlumatqa qanyǵa túsetinimizge senim mol.

О́zine deıin nebir din abyzdary jú­rip ótken, ábden qalyptasqan já­ne kúmánsiz, kirshiksiz dástúrli din­niń dańǵyl jolymen júrip, sol joldy urpaqqa jazyp qaldyr­ǵan Erjan Tólegenulynyń qol­jaz­balary urpaq úshin, ult úshin qa­jetti jazbalar. Tájirıbeli tár­­jimashy, dintanýshy azamat­tar­dyń aralasýymen qazaq tiline aý­da­rylǵan qoljazbalar kitap retin­de basylyp, halyqqa jol tar­týy úshin baspada jatyr. Shet­ten oqyp kelip, el ishin alataıdaı búl­dirgenderge emes, qazaq topy­ra­ǵynda týyp, ósip-ónip, boıyna baıyrǵy babalardyń ulaǵatyn, taǵylymyn sińirgen jáne ony urpaǵyna ulastyrǵan haziret baba­ǵa senip, ol siltegen jolmen júr­sek qoı deısiń. Osy oraıda qundy jazbany basshylyqqa alyp, buǵan deıin ketken qate men búginge deıin túsiniksiz bolyp kelgen jaılardy jolǵa tú­sirý úshin quziretti oryndardyń bel­sen­di qaraketi, sondaı-aq Erjan hazi­ret ustanymy, ıaǵnı sılsılasy, us­taz­dary men shákirtteri, jalpy ha­zi­ret­ke qatysty máselelerge, de­rekter­ge teologtar men ǵa­lym­dar­dyń jet­kilikti nazary, zertteý eń­bek­teri qajet-aq.

Erjan haziret taqyryby – shaǵyn maqalaǵa syımaıtyn, óz aldyna zertteý men zerdeleýdi qajet etetin taqyryp. 1966 jyly ómirden ótken ol ózine deıingi asyldardyń tuıaǵy, búginge deıin kóne men kesheni jalǵastyrýshy býynnyń kórnekti ókili dep kelsek, qoljazbalary arqyly kóneni keshege shendestirip qana qoımaı, keshe men búginniń arasyna altyn kópir bolǵandyǵyn moıyn­daýǵa týra keledi. Onyń boıynan ımandylyqtyń lebi esip, taqýalyqtyń tazalyǵy ań­qyp, jan-jaǵyn bilimdilikpen, parasat­ty­lyqpen baýrady jáne barshany soǵan baýlydy. Qorshaǵan ortamen qarym-qatynas, ózin-ózi ustaý, sóıleý, tárbıe, úlkendik qa­sıet pen kishilik izet, aqsaqaldyq danalyq, ózge de adamǵa, sonyń ishinde musylmanǵa tán mádenı asyl qasıetterdiń kómbesindeı bolǵan onyń ómiri, qasıet-qabileti, dinı ilimi men úlgi-ónegesi búgingi býynǵa, erteńgi urpaqqa týra joldy siltegen temirqazyq bola alary anyq.      

P.S. Bet qattalyp jatqanda Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi Din isteri komıtetiniń «Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý jáne taldaý ortalyǵy» respýblıkalyq memlekettik mekemesinen ortalyq dırektory, A.Ábdirásilqyzynan Erjan hazirettiń «Imanshart» jáne «О́sıetnama» qoljazbalaryna qatysty saraptamalyq pikir kelip jetti. «Rýhanı jańǵyrý úderisi jahandyq deńgeıde óristep otyrǵan, sonymen qatar dinı negizdegi shetin qubylystar men radıkaldaný úderisi beleń alǵan zamanaýı ahýal jaǵdaıynda ýaqyt synynan ótip, búgingi qoǵamnyń rýhanı tiregine aınalǵan dástúrli rýhanı-dinı qundylyqtardy qaıta bezbendeý, rýhanı muralardy jiti saraptaı otyryp, qazirgi qoǵam ıgiligine jaratý, ekstremıstik jáne radıkaldy ıdeologııanyń aldyn alý sharalaryna keńinen paıdalaný – kezek kúttirmeıtin mańyzdy máselelerdiń biri. Osy oraıda Erjan haziret Tólegenulynyń «Imanshart» jáne «О́sıetnama» atty eńbekteri qazirgi qoǵamnyń rýhanı suranystaryn qanaǵattandyrýda ózindik mańyzǵa ıe. Haziret týyndylary Qazaqstan musylmandary úshin dástúrli bolyp tabylatyn hanafı mazhaby, matýrıdı aqıdasy negizinde jazylǵan dástúrli dinı tanymymyzdyń tóltýma muralarynyń qatarynan oryn alady.

...Dástúrli rýhanı-dinı tanym men mádenı qundylyqtardy jańǵyrtýda eleýli mańyzǵa ıe Erjan haziret Tólegenulynyń «Imanshart» jáne «О́sıetnama» eńbekteriniń mazmuny Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna jáne ózge de zańnamalaryna, sonyń ishinde dinı qatynastar salasyn retteıtin zańnamalarǵa qaıshy kelmeıdi» delingen.

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

 Mańǵystaý oblysy