Qazirgi qoǵamdaǵy dushpanyńa da tilemeıtin aýrýdyń biri – adamnyń ımmýn tapshylyǵy vırýsy, ıaǵnı «VICh» juqpasy. Buryn bul syrqat kóbine esirtkiqumarlar men jezókshelerde kezdesse, qazir ol adam talǵamaıtyn bolǵan. Daýasy joq dertti juqtyrǵandardyń qatarynda jumysshylar da, balalar da, júkti áıelder de, tipti, sheneýnikter de bar.
Adamnyń ımmýnıteti kez kelgen aýrýǵa qarsy turyp, ony jeńýge qabiletti. Al ımmýnıtettiń ózin joıatyn syrqat adamzat úshin eń qaýipti dert bolyp sanalady. AITV (VICh) – dál sondaı qaýipti vırýs. Ol asqyna kele ımmýn tapshylyǵy sındromyna ákelip (JITS/SPID), onyń sońy ólimmen aıaqtalady.
«Ǵasyr derti» atanǵan bul vırýs adamzatqa qaıdan keldi? Keıbir zertteýshiler syrqat maımyldan taraldy dese, endi bireýler bul qoldan jasalǵan bıologııalyq qarý degen pikirdi alǵa tartady. AITV juqpasyna qarsy daýanyń áli kúnge deıin tabylmaı otyrǵany onyń shynymen de adamnyń qolynan jasalǵan qarý degen kúmándi qoıýlata túsedi. Olaı deıtinimiz, álemde talaı aýrýdyń shıpasyn aına-qatesiz tapqan nebir ǵalym-dárigerler bar. О́z salasynyń myqtylary sanalatyn olar áli kúnge deıin «VICh-ke» qarsy dári taba almaýy aqylǵa qonyńqyramaıdy. Soǵan qaraǵanda bul da bir dári-dármekti satýdan paıda tabatyn bıznestiń bir kóleńkeli tusy emes pe degen kúdik týyndaıdy. Ǵalamtordaǵy keıbir málimetterde bul juqpa bıologııalyq qarýdy tapsyryspen jasaıtyn ortalyqtardyń isi ekeni, ol aldymen nashaqorlarǵa jasyryn salynǵany týraly aıtylady...
Ne desek te, ázirshe adamnyń aǵzasyn ımmýn tapshylyǵyna ushyratatyn derttiń daýasy tabylmaı tur. Qazaqstanda AITV juqpasy alǵash ret 1987 jyly tirkelgen. 2016 jyly bul dertti juqtyrǵandardyń sany elimiz boıynsha 2723-ti quraǵan. Olardyń 62,7 paıyzy – 30-49 jas aralyǵyndaǵy azamattar bolsa, 1575-i – erkekter, 1148-i – áıelder. Mamandar sońǵy jyldary bul syrqattyń jynystyq jolmen berilý úlesi artyp otyrǵanyn aıtady.
Jalpy, AITV juqpasy nemese JITS sındromy týraly talaı aıtylyp, jazylyp júr. Soǵan qaramastan osy syrqatqa shaldyqqandardyń qatary jyl sanap artyp keledi. Basty sebebi, kópshilik bul vırýs týraly estigende, «onyń maǵan qatysy joq» degen kózqaraspen qaraıdy da, oǵan onsha mán bermeıdi eken. Shyntýaıtynda, jyl saıyn kóbeıip kele jatqan AITV juqpasynan eshkim de saqtandyrylmaǵan. Sondyqtan ár adam ózin jáne jaqyn týystaryn, dostaryn ǵasyr indetinen qorǵaǵysy kelse, AITV týraly bile júrgeni artyq bolmaıdy. Odan saqtaný joldary da qarapaıym. Salamatty ómir saltyn saqtap, beı-bereket jynystyq qatynastan boıdy aýlaq ustaǵan jón, deıdi Astana qalasy JITS-ke qarsy kúres ortalyǵynyń mamandary. Son- daı-aq bireýdiń qoldanǵan shprısin, qyrynýǵa arnalǵan zattaryn qoldanbaý kerek. Tatýırovka, pırsıng, manıkıýr, pedıkıýr jasatqan kezde ınelerdiń zalalsyzdandyrylýyna da aıryqsha mán bergen abzal. Tipti tis emdetýge barǵanda da qural-saımandardyń tazalyǵyn qadaǵalaǵan jón.
Jaqynda AITV juqpasynyń bızneske áseri týraly arnaıy jıyn ótkizgen Astana qalalyq JITS-ke qarsy kúres ortalyǵy vırýsty juqtyrǵan adamdar elimizde tegin emdeletinin ári olardyń quqy qaı jaǵynan da shektelmeıtinin aıtty.
Alaıda, «VICh» degen ataýdy estigen sátte adamnyń boıyn úreı bıleıtini anyq. Tipti bul ólimniń úkimindeı estiledi. Árıne, bul derttiń daýasy joq. Ol jazylmaıdy. Biraq AITV juqpasyn juqtyrǵan alǵashqy kezeńde, ıaǵnı aýrý JITS (SPID) sındromyna jetpeı turyp, ony asqyndyrmaı, turaqty ustap turýǵa múmkindik bar. Adam ózin-ózi kútse, ımmýnıtetin qorǵaı bilse, AITV juqpasymen uzaq ómir súrýge bolady. Ortalyqtyń bas dárigeri Sábıt Ábdiraıymovtyń aıtýynsha, aǵzadaǵy vırýstyń kóbeıýin báseńdetetin antıretrovırýstyq preparattardy ýaqtyly úzbeı qabyldaǵan naýqas bıologııalyq qarttyq jasyna deıin ómir súre alady eken. Olar da bilim alyp, qyzmet atqaryp, tipten ana atanyp, saý balalardy dúnıege ákele alady.
– Sońǵy on jyl ishinde AITV-men ómir súretin adamdardyń ólim-jitimi 2,6 esege azaıdy, al anadan balaǵa berilý jaǵdaıy 4 esege tómendedi, AITV-ǵa testileýmen qamtý 2,5 esege ósti, árbir altynshy turǵyn óziniń AITV-ahýaly týraly biledi. Jyl saıyn Astana qalasy turǵyndarynyń 30 paıyzy AITV-ǵa testileýden ótedi. Bul úrdister Úkimettiń AITV-nyń taralýyn boldyrmaý jónindegi is-áreketiniń tıimdiligin kórsetedi, – deıdi S.Ábdiraıymov.
Sondaı-aq jıynda AITV juqpasy bar adamdardy jumystan shyǵarýǵa, jumysqa qabyldaýdan bas tartýǵa jáne basqa da quqyqtaryn buzýǵa jol berilmeıtini aıtyldy. Degenmen de, jazylmaıtyn dertpen ómir súrý kez kelgen adamǵa ońaı emes. Sondyqtan árkim óz densaýlyǵyna uqyptylyqpen qarap, durys júrip, salamattylyqpen ómir súrgeni abzal.
Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»