Farıza apaıdyń esimin estigende, sonaý Atyraý óńirinde, Jaıyqtyń jaǵasynda qalǵan balalyq shaǵym árdaıym kóz aldyma keledi.
Shamamen 5-synypta oqıtyn kezim bolsa kerek, Farıza apaıdyń teledıdardaǵy bir baǵdarlamaǵa qatysyp, suhbat bergenin kórip, onyń aıtqan syrǵa toly áserli áńgimelerin qumarta tyńdap, men de osy kisi sekildi óleń jazsam, aqyn bolsam dep armandadym. Eń alǵash ónerge, shyǵarmashylyqqa degen qulshynysymnyń artýyna, qolyma qalam alyp, óleń jazýyma da osy apaıymyzǵa degen elikteýshiligim sebepker boldy. Ol kezde ózim armandap júrgen, pir tutqan Farıza apamyzben keleshekte jolyǵyp, etene aralasyp, jaqyn qarym-qatynasta bolamyn-aý degen oı, álbette, úsh uıyqtasam da túsime kirmegen edi...
Farıza apaımen alǵash ret júzbe-júz tanysqanym 1988 jyldyń naýryz aıy bolatyn. Kabınetine uıalyńqyrap kirgenimde: «Kel, kel, qysylma» dep apaı meni burynnan tanıtyn adamdaı qasyna shaqyrdy.
Sol alǵashqy júzbe-júz kezdesý barysynda apaı ekeýmiz jaqynyraq tanysyp, ol kisi maǵan poezııa týraly, jýrnalıstıka jaıynda biraz áńgimesin aıtty. «Qyzym, jýrnalıstıka mamandyǵyn tańdaǵan ekensiń. Qyz balaǵa negizi jýrnalıst bolý ońaı emes. Jurt meni kóbine aqyn dep qana biledi, biraq osy jýrnalıstıkanyń maıyn ishken adamnyń biri menmin. Jýrnalıst bolýdyń qyzyǵyn da, shyjyǵyn da, bárin kórip, osydan shyńdalyp ósip baryp, osyndaı dárejege jettim», degeni bar.
Apaımen bolǵan osy bir qysqa ǵana kezdesýde ol kisi maǵan ómirlik sabaq bolatyn talaı jaıttardy aıtty. Qyz balaǵa qalaı jýrnalıst bolý kerek, qandaı taqyryptarda qalam terbeý qajettigi jaıynda áńgimelep, úlgi alýǵa bolatyn, jýrnalıstıka salasyna eńbegi sińgen birqatar áıel jýrnalısterdiń esimderin atady.
Sol alǵashqy kezdesýden keıin biz talaı ret júzdesip, aralasyp júrdik. Almatydaǵy burynǵy Lenın dańǵyly boıyndaǵy apaıdyń úıine baryp, shaı iship, áńgime-dúken quratynbyz. Esimde qalǵany, osyndaı basqosýlar kezinde apaı: «Áı, eldiń bári meni aqyn deıdi de, jýrnalıst bolǵanymdy aıtpaıdy. Alǵashqy mamandyǵym muǵalim bolsa da, tuńǵysh eńbek jolym jýrnalıst bolýdan bastalǵan. Eń alǵash osy jýrnalıstıkanyń otymen kirip, kúlimen shyqqan, osy salada talmaı eńbek etkenderdiń biri men edim. Meni halyqqa tanymal qylǵan, eń birinshiden, aqyndyǵym emes, jýrnalıstik qyzmetim. Biraq qazirgi úlken jýrnalısterdiń biren-sarany ǵana bolmasa, jastar jaǵy múldem meniń jýrnalıstik qyzmetim jaıly bilmeıdi», dep jıi aıtyp otyratyn.
Sol kezde-aq mende: «Rasynda, apaıdyń jýrnalıstik qyryn eshkim zerttep kórmepti. Osyny bir qolǵa alyp, zerttep, el nazaryna usynsam», degen oı ushqyndary paıda bolǵan edi. Alaıda «Egemen Qazaqstan» gazetindegi qym-qýat tirlik, qarbalas jumys, odan keıin Syrtqy ister mınıstrligindegi qyzmetim barysyndaǵy kúndelikti kúıbeń tirshilikten ony qolǵa alýdyń sáti de bola qoımady. Sodan men Vengrııadaǵy elshilikte jumys istep kelgennen keıin ǵana osy oıym pisip-jetilip, óziniń shyrqaý shegine jetti.
Men ol kisiniń aqyndyq talantynan góri, janyna jaqyn, ózim zerttegen jýrnalıstik qyryna kóp mán berýge tyrystym. Farıza apaıdyń pýblısıstıkasyn zerttep, ǵylymı aınalymǵa túsirip, kandıdattyq dıssertasııa jazsam qaıtedi degen oımen apaıǵa barǵanymda, ol kisi birden qoldaı jóneldi. О́ziniń kabınetine kirip, úsh-tórt sarǵaıǵan papkany alyp shyqty. Solardyń ishinde apaıdyń jınaqtap júrgen biraz muraǵaty bar eken. Talaı gazetterde shyqqan maqalalary, ocherkteri, suhbattary bar gazet qıyndylaryn meniń qolyma ustatty.
Al jalpy jurt ony tek aqyn dep biledi. Al biraq men ony ǵylymı aınalymǵa engizip, Farıza Ońǵarsynovany jýrnalıst, pýblısıst retinde tanytýǵa tyrystym.
Keıin sol ǵylymı jumysymdy kishkene kitapsha qylyp jaryqqa shyǵaryp, apama aparyp kórsettim. Ol kisi máz bolyp balasha qýandy. «Birinshiden seniń dıssertasııa qorǵaǵanyńa qýanyp otyrmyn. Ekinshiden, sen meni elge jýrnalıst dep tanytatyn boldyń. Áıtpese keıbir jýrnalıster meni moıyndamaıdy. Mynadaı ǵylymı eńbek jazylǵannan keıin káne, endi moıyndamaı kórsin», dep qaljyńdap qoıady.
Farıza apaı birneshe ret tórimizde qonaq boldy. Bizdiń úıimizge kelgende nemerelerin de ala kelip, emin-erkin otyratyn. Sondaı bir oraıly kezdesýdiń sátinde kórshilerimiz ben ózge de tanys jora-joldastardyń basyn qosyp, dastarqan jaıdyq. Sol jıynda qazir Prezıdent Ákimshiliginde sektor meńgerýshisi bolyp qyzmet isteıtin kórshimiz Mútalap Ábsattarov deıtin aǵamyz da boldy. Ol ózi ádebıetke, ónerge qushtar jan.
Sol bizdiń úıdegi otyrysta Mútalap aǵa apaımen alǵash tanysyp otyrsa da irkilmeı, syr sýyrtpaqtap, apaıǵa bir saýalyn qoıdy. Sondaǵy suraǵy: «Sizdiń Muqaǵalımen syılastyǵyńyzdy árkim ár saqqa júgirtip, alyp-qashpa áńgimege aınaldyryp, ańyz qylyp alǵandaı. Oǵan Muqaǵalıdyń sizge arnap jazǵan «Farıza, Farızajan, Farıza qyz» atty óleńi sebepshi bolǵan sııaqty. Al shyn máninde, sizdiń ol kisimen qarym-qatynasyńyz qalaı edi? Osyny óz aýzyńyzdan estisek», dedi. (Keıin Mútalap aǵamyz osy sátti eske alyp: «Oıpyrmaı, batylym baryp suraqty qoıýyn qoıyp alǵanmen, apaıdyń minezin bilemiz ǵoı, maǵan ursyp, betimnen qaıtaryp tastap, dastarhan basynan qýyp jibere me dep qorqyp, ishim qylpyldap otyrdy» deıdi).
Farıza apaı sary maıdan qyl sýyrǵandaı sýyrtpaqtatyp ádemi qoıylǵan bul saýalǵa tánti bolyp, rıza keıipte: «Áı osy syrdy men eshkimge aıtpap edim. О́zderińe alǵash ret ashqaly otyrmyn», dep áńgime bastaǵany bar.
«Shynymen de, Muqaǵalı ekeýmizdi mekteptegi balalardy bir-birimen qosyp qoıatyny sııaqty jurt qosyp qoıady eken, – dep apaı bir ezý tartyp kúlip aldy da, – Al shynynda, men ómirde Muqaǵalımen eki-aq ret kezdesippin. Kóp kezdesip emen-jarqyn aralasqan adamym emes», dep áńgimesin ári jalǵady.
Birinshi kezdesýi Jazýshylar odaǵynda bolypty. Sol jerde odaqtyń bir otyrysy bolyp jatqan. Apaıdyń kishkentaı bir jyr jınaǵy shyǵyp, sony talqylap jatqan kez eken. Saǵı Jıenbaev, Ábý Sársenbaev, Syrbaı Máýlenov syndy sol kezdegi qazaqtyń qara óleńiniń maıtalmandary Farıza apaıdyń óleńderin bireýi bylaı synap, bireýi bylaı synap jatqan tusta Muqaǵalı keshigińkirep kelip, shet jaqqa otyrypty.
Farıza apa: «Men bir buryshta torǵaıdaı búrisip, ımenip otyrǵanymda Muqaǵalı ornynan atyp turyp: «Sender osy báriń bos sóılep otyrsyńdar. Myna quıttaı qyz túbinde bárińdi basyp ozady. Men anyq bilem sony», – dep aıqaılap ornynan turyp, qolyn silteı sóılep, maǵan bir qarady da, shyǵyp ketti. Men bolsam úndemeı otyra berdim. Ishimnen: «Muqaǵalı meni bilmeıdi, tanys, baýyr, jerles emespiz, ol Jetisýdaǵy taýdyń balasy, men Atyraý oıpatynyń qyzymyn, ol meniń janymdy qalaı túsinip tur? Bul neǵylǵan adam?» dep oılanyp qaldym. Árıne, Muqaǵalıdyń jyrlaryn men oqyp júrgem, alaıda ómirde betpe-bet birinshi kezdesýim osy bolatyn», dedi.
«Ekinshi ret ol aýrýhanada jatqan kezinde kezdestim, – dedi apaı, – Ol kezde de bir sáttik, jylt etpe kezdesý ǵana boldy. Al bálen dep aıtatyndaı qoıan-qoltyq aralasqan eshteńemiz joq. Áńgimeniń shyndyǵy osy», dedi.
Sóıtip otyryp tolqyp ketken apaı: «Ana dombyrany beri ákelshi» dep yńyldap bir án aıtty, kúı tartty. Apaıdyń osy kesh bir emen-jarqyn, jadyrap otyrǵan kezi edi.
Keıin «Bul bir ádemi kesh boldy. Osy suraqty maǵan eshkim batyly baryp qoıa almaı júrýshi edi. «Muqaǵalı men Farıza arasynda mahabbat bolypty» degen áńgimeni qulaǵym emis-emis shalyp qalatyny ras. Biz bir-birimizdiń tvorchestvomyzǵa syrttaı tánti bolyp, bir-birimizdi moıyndap júrgenimiz bolmasa, ómirde múldem aralaspaǵan adamdarmyz», dep shyndyqtyń tıegin aǵytqany bar.
Apaı týraly kóp nárse aıtýǵa bolady. Ol kisimen árbir kezdesken sátimniń árbir mınýtyna deıin kóz aldymda. Apaıdan kóp nárse úırenip, boıyma túıdim. Týma talant ekeni, belgili aqyn, úlken júrekti adam, jýrnalıst bolǵanyn bylaı qoıǵanda, onyń adam retindegi, áıel retindegi, ana retindegi, áje retindegi qadyr-qasıeti erekshe bolatyn.
Iá, apaı týraly áli de aıtar syr, jazylar jyr, zertteler eńbekter jeterlik. Endi tek osylaı apaı týraly estelik aıtyp, saǵynyp eske túsiretin boldyq. Jatqan jerińiz jaıly bolsyn,Farıza apa!
Gúlsim EŃSEPOVA, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty