Bizdiń Taraz elimizdegi eń ejelgi, tarıhy mol shahar ekenin maqtan etemiz. Qalanyń burynnan kele jatqan kóne tarıhy, erte zamannan qalyptasqan bet-beınesi, shyǵys sáýleti men arhıtektýrasy bar bolatyn.
Alataý men Qarataýdyń toǵysqan jerinen oryn tepken qala jasyl tal-daraqqa kómkerilip, kósheleriniń tazalyǵyna kóz qyzyǵarlyq edi. Keńes dáýirinde búkilodaqtyq jarystarda «Eń kórikti taza qala» degen ataqqa birneshe ret ıe bolǵany da esimizde. Jyldar kele zaman, ýaqyt aǵysyna beıimdelip qala birte-birte burynǵy beınesin, ásemdigin joǵaltyp, biraz ózgeristerge ushyrady. Burynǵy syrtqa shyqsań saraıyńdy ashatyn kórikti tal-daraqtar men jasyl-jelekter sırep, keń kósheler birte-birte qoldan, jaýapsyzdyqtan tarylyp qala burynǵy kórkinen, arhıtektýralyq ansamblinen aıyryldy. Qazir burynǵy keń tynysty kósheler yǵy-jyǵy soǵylǵan sandaǵan ǵımarattarmen tarylyp, jaýynnan keıin jarysa shyqqan sańyraýqulaqtaı qaptap barady. Bázbir málimetter boıynsha, qalada qazir 300-den asa kafe, toıhana, syrahana bar eken. Jyl saıyn olardyń sany kóbeımese azaıar emes. Meıli, bolsyn. «Qazaq – toıshyl halyq» dep ózimizdi qoldap, jarnamalap júrmiz ǵoı. Biraq, solardyń aınalasyna kólik qoıar alań joq. Toıǵa kelgender kóligin kóshe boıyna qoıýǵa májbúr. Ol bolsa kóshe qozǵalysyna, árıne, kedergi jasaıdy, yńǵaısyzdyq týdyrady.
Osydan biraz buryn «Tarazdyń dáýletine sáýleti saı ma?» dep oblystyq «Aq jol» gazetine (6 sáýir 2017) qala sáýleti týraly janaıqaıymyzdy jazyp edik. Biraq, ýaqyt óte kele odan eshbir ózgeris kelmegenine kózimiz jetti. Baıaǵy jartas – sol jartas. Álgi «It úredi, kerýen kóshedi» degendeı, del-sal boldyq ta qaldyq. Tıisti mekemelerdiń basshylaryna shybyn shaqqandaı áseri bolmady.
...Kezekti eńbek demalysymnan jumysqa shyǵyp, oblystyq aýrýhanaǵa keldim. Aýrýhana aýlasy azan-qazan shý, traktorlar men mashınalardan aıaq alyp júre almaısyń. Shań-tozań jaǵarmaı ıisimen qosylyp qolqańdy alady. «Bul ne boldy eken? Aýrýhanaǵa jańa ǵımarat turǵyzý bıylǵy josparda joq edi ǵoı?» dep ishke enip, ne bolyp jatqanyn surap bildim. Aýrýhana aýlasyndaǵy burynǵy jóndeýge kelmeıtin atam zamannan turǵan eski ǵımaratyn taıaýda buzyp, ornyn tegistep tastaǵan bolatynbyz. Onyń ornyna kir jýatyn bólimshe, mekememizdiń avtomashınalaryn qoıatyn garajdar, qyzmetkerlerdiń jeke kóligin qoıatyn kóleńkeli avtoturaq ornatamyz dep josparlap júrgenbiz.
Sodan «bárin aıt ta, birin aıt» degendeı, sol jerge bir dókeıdiń kózi túsipti de «bul jerge «muz saraıyn jasaımyz» dep aýrýhana aýmaǵyna qol salypty. Sóıtip aýrýhana qyzmetkerleriniń ýájine qulaq aspaı, tez arada apyl-ǵupyl qurylys jumysyn bastap ketipti.
– Eski ǵımaratty buzyp nemiz bar edi? Basymyzǵa bále bolyp jabysty. Jerden aıyryldyq. Bizdi adam dep júrgen, qulaq asatyn jan joq. Kimnen kómek surarymyzdy bilmeımiz, – dep qynjylady aýrýhana basshylyǵy.
Aýrýhanananyń tynyshtyǵyn buzyp jatqan iske janymyz túńilip, oblysymyzdyń bas arhıtektory Asqar Ryspaevqa telefon shaldyq:
– Solaı boldy... Qala ortalyǵyna muz saraıy óte qajet dep.., basshylyqtyń tańdaýy sol jerge tústi.., – dedi bas arhıtektor sóziniń artyn jutyp.
– Aseke-aý, qalada basqa ashyq jerler bar emes pe? Ortalyqta bolsyn dese anaý «Ardagerler» úıiniń janynda qorshalyp, qazir eshkimge kerek bolmaı, shóp ósip, bos turǵan tennıs alańy men saıabaqta biraz jyldardan beri qyzmet istemeı qańtarylyp turǵan jekemenshik kafeniń tóńiregi bolmas pa edi? Anaý TarMÝ-diń eski ǵımaratynyń batys jaǵyndaǵy bos jatqan alań, tipti bolmasa, ortalyq gastronomǵa qarsy, kóp jyldardan beri qorshaýly, qımylsyz turǵan qurylys alańy bar emes pe? Aınalaıyn-aý, anaý «Taraz-arena» sport saraıynyń mańy, ózderińiz jarysa jazyp jatqan qazirgi avtovokzal tóńiregindegi jańa shaǵyn aýdannan «Muz saraıyn» salýǵa kim qarsy bolady? El kózinshe «Barlyǵy adam úshin, halyq ıgiligi úshin» deımiz de, buryla bere adamǵa qarsy qyzmet isteımiz. Keleshekte onyń suraýy joq pa? Qalqam-aý, ana basshylar sony nege oılamaıdy?, – dep ýájimizdi, oı-pikirimizdi aıtyp, dáleldep baqtyq.
Bas arhıtektorymyz bul usynystarymyzdy tyńdap bolyp:
– Aıtqandaryńyz oryndy, kelisemin. Usynystaryńyz da durys. «Muz saraıynyń» orny aýrýhana terrıtorııasy emes edi. Biraq, bizde amal joq. Sheshim qabyldanyp qoıylǵan..., – dep qaýqarsyzdyǵyn bildirdi.
Mine, kúnbaǵystaı kúnge qarap bas ıgen qazirgi basshylardyń jaýaby. «Qazanshynyń óz erki, qaıdan qulaq shyǵarsa» demekshi, barlyǵy «qazanshynyń» qolynda eken. Al «qazanshy» kim?
Bázbireýler, «osy kisige ne kerek, ózine tıisti jumysymen aınalysyp júre bermeı me? Jazatyn adamdar onsyz da jetedi ǵoı» dep te oılar. Men ózimdi turyp jatqan shahardyń patrıotymyn dep esepteımin. Onyń turǵyndarymen ystyǵy men sýyǵyn 40 jyldan astam birge ótkerip, halyqqa barynsha, aıanbaı qyzmet etýdi paryzym dep esepteımin. Qalada bolyp jatqan jaǵymdy jańalyqqa júregim jylyp, mereıim tasyp júredi. Al jaǵymsyz, teris, zańǵa tompaq keletin is bolsa, oǵan shydamsyzdyqpen qaraımyn, ádiletsizdikke tózbeımin, tipti kózge uryp turǵan kemistikti kórsem júregim qysyp, janym aýyrady.
Qala basshylyǵy, tıisti sáýlet-qurylys qyzmetkerleri biz kótergen máselege kóńil aýdaryp, oı tarazysynan ótkizip, myna keleńsizdikti toqtatyp, taıaý arada tıisti sheshim qabyldar degen nıettemiz.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
Qazaqstan Respýblıkasy densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
TARAZ