Osydan 60 jyl buryn Qazaq televızııasy alǵash qurylǵan tusta biz túgili ákemiz de dúnıege kelmepti. Esesine ata-ájelerimiz kógildir ekrannyń betinde jarqyn kelbetimen jarq ete qalǵan Zulqııa Jumatova júrgizgen alǵashqy habardy tapjylmaı otyryp tamashalaǵany anyq. Ádemi únimen, kelisti kelbetimen kórermen kóńiliniń tórinen oryn alǵan ol qazaq teledıdaryndaǵy tuńǵysh dıktor retinde tarıhta qaldy. Ǵıbratty ǵumyry talaıǵa úlgi bolǵan aıaýly jan búginde toqsannyń segizine kelgen áje. Kórgeni men túıgeni kóp kósheli Zulqııa ájeımen az-kem áńgimelesýdiń oraıy kelgen edi.
– Zulqııa áje, siz qazaq teledıdarynyń tabaldyryǵyn alǵash attaǵanyńyzda qazaq óneriniń qara nary Sháken Aımanov qabyldap, zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov batasyn bergenin bilemiz. Osy týraly óz aýzyńyzdan estisek. Jalpy qazaq televızııasyna qalaı keldińiz?
– Meniń Qazaq televızııasyna kelýimniń ózi bir úlken áńgimege júk bolarlyq oqıǵa.1958 jyly elimizge bárimizdi erekshe qýanyshqa bólegen jaqsy habar keldi. Gazetten, radıodan «úılerińizde teledıdar bolady, jer-jahandaǵy barlyq jańalyqtardy kórip, tyńdaı alasyzdar, kınofılmder kóresizder, ádebıet pen mádenıet jaıly mol maǵlumatqa qanyǵasyzdar» degen habarlar taratyldy. Bastapqyda men bul jańalyqty asa elegen joqpyn. Birer kúnnen keıin televıdenıeniń ashylýyna baılanysty dıktor tańdaımyz, soǵan baıqaý jarııalanady degendi qulaǵym shaldy. Ol kezde meniń óleń jazyp, az-kem aýdarmamen aınalysatynym bar edi. Úıde jas balalarym boldy. Artynan oılanyp otyryp telearna bolǵan soń ol jerde shyǵarmashylyq redaksııa bolady. О́zim balalar týraly óleńder jazam, balalar baǵdarlamalarynyń birine habar daıyndaıtyn redaktor kerek shyǵar, bálkim, jumysqa turyp joldasyma qolǵabys bolarmyn dep sonda bardym. Alaıda dıktor bolam degen oı túsime de kirgen emes. Ol kezde jasym otyzdyń ústinde edi. Barsam, aýla toly baıqaýǵa baǵyn synaýǵa kelgen myńǵa tarta qyz-kelinshek. Bári ádemi, bári jas. Sol jerdiń tártibin qadaǵalap júrgen jas jigitti shaqyryp, «qalqam, men osynda jumysqa tursam» dep edim, «kimge jolyqsam bolady» dep suradym. «Oı apaı, myna dıktorlar baıqaýy bitpeı eshkimdi qabyldamaıdy, barlyǵy sonyń jumystarymen júr» dedi. Men qarap turyp televıdenıege qyzyǵyp kettim. Sodan bir buryshta teledıdar tur eken. Qarama-qarsy tursań ózińdi kórsetedi. Men qalaı kórinedi ekenmin dep teledıdar aldyna tura qaldym. Kenet ústińgi qabattaǵy pýlttan «Siz kim bolasyz, famılııańyz kim?» degen er adamnyń daýsy estildi. Men esh saspastan «Atym Zulqııa. Tegim Jumatova» dep jaýap qattym. Álgi kisi «Qaıda jumys isteısiz, nemen shuǵyldanasyz dep?» qaıyra suraq qoıdy. Men ózimniń aýdarmamen aınalysatynymdy, kóńildiń keıbir sátterinde óleń jazatynymdy, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen alǵashqy óleńime Baqytjan Baıqadamov án jazǵanyn, ony Jamal Omarova oryndaıtynyn, segiz balanyń anasy ekenimdi, joldasym Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda jumys isteıtinin aıttym. «Endeshe óz shyǵarmashylyǵyńyzdan bir óleń oqyp berińizshi» dedi. Men irkilmesten:
Anam meniń barǵanda bir kir jýa,
Burqap jatqan doly Ertistiń sýyna.
Men de bardym kópke deıin biraq ta,
Túsine almaı turdym tolqyn shýyna,
dep bastalatyn óleńimdi oqı jóneldim.
Kimniń sózi maqsat ne ol jyrdaǵy,
Túsinbep em jas edim ol jyldary.
Abaı atam Pýshkın bolyp jyrlaǵan,
Tatıananyń áni eken ol qyrdaǵy,
dep sońǵy shýmaǵyn oqyǵanymda satyrlaǵan shapalaq úni estildi. Rıza bolǵan únmen «sizdiń orysshańyz qalaı?» dep surady. Men bolsam jańaǵy óleńimniń ózim aýdarǵan oryssha nusqasyn jatqa oqyp berdim. Kenet sál únsizdik ornady da, Mádenıet mınıstrliginiń ókilderi bastaǵan komıssııa músheleri aqyldasqan bolýy kerek, «siz biraýyzdan qabyldandyńyz» dedi. Artynan bilgenimdeı baǵanadan beri menimen tildesip turǵan ataqty Sháken Aımanov eken. Qasyma kelip rızashylyǵyn bildirdi. Mine, dál osylaısha, qazaq teledıdaryndaǵy tuńǵysh dıktor bolý baqyty meniń mańdaıyma buıyrdy.
– Bar ómirińizdi televızııa salasyna arnadyńyz. Qazirgideı tehnıka damymaǵan kezdegi jumys barysy qalaı edi?
– Iá, ol kezeńdermen qazirgi kúndi salystyrýǵa kelmeıdi. Ondaǵy jaǵdaı múlde basqasha-tuǵyn. Efırde bizdi aýystyratyn adam bolǵan joq. Balalar baǵdarlamasynan bastap jańalyqtar, tanymdyq habarlar deısiz be, bárin-bárin Nellı ekeýmiz tańnan keshke deıin júrgize beretinbiz. Áriptesim Nellı Omarova orys tilinde, men qazaq tilinde habar júrgizem. Qazirgideı sýfler degen joq. Bárin bir paraq qaǵazǵa jazyp alyp shyǵamyz. Jáne ózimizdi ekrannan kóre de almaımyz. Barlyq habarlar tikeleı efırde ótetin. Jumysymyzǵa asqan jaýapkershilikpen qaraıtynbyz. Qaptaǵan aqparat arnalary, ǵalamtor jelileri atymen bolǵan joq. Sondyqtan jurttyń bári ár baǵdarlamany jibermeı kóretin. Asa joǵary talǵammen baqylaıtyn. Sózimizden kishkentaı qate ketse sógis alyp qalýymyz ábden múmkin. Sol qıyn kezeńderde júrip ysyldyq. Televızııa ujymdyq jumys. Úlken shyǵarmashylyq toptyń eńbegin qajet etedi. Tereń izdenister jasadyq, kóp eńbektendik. Muhtar Áýezov sııaqty zańǵar tulǵalardan suhbat alý baqyty buıyrdy. Ol kisimen dıdarlasqanym áli esimde. Habar aıaqtalǵannan keıin Muhań «Asylkesh» dep meniń qolymnan súıdi. Asylyńyzdy túsindim, kesh degenińizdi túsinbedim dep Muhańa qaradym. Ol kisi bolsa jaıdary únmen: «Asylkesh degenim, asyl jan degen sóz. Sender asyl jansyńdar» dep kúlimsireı qarady. Bizdiń qazaqshany qaımaqtap sóılegenimizge, qazaqsha habarlar ashylǵanyna jazýshynyń qatty qýanǵanyn baıqadym. Ol kúnderdiń barlyǵy meniń kóz aldymda áli kúnge deıin dál búgingideı jańǵyryp tur.
– Televızııada jasaǵan eńbekterińizdi halyq qalaı baǵalaıtyn edi? Bul salany arnaıy oqýyn bitirmeı-aq meńgerip kettińiz. Kimderden tálim aldyńyz?
– Bizge bárin ómirdiń ózi úıretti. Asharshylyq jyldary áke-sheshem dúnıeden ótip jastaıymnan jetimdikti kórdim. Bar men joqtyń, jaqsy men jamannyń parqyn bir kisideı bilip óstim. Kóp armandarym jelge ushty. Biraq moıyǵan joqpyn. Tehnıkýmda bilim alyp, ınstıtýt bitirdim. 1958 jyly sol kezdegi Mádenıet mınıstri Ámir Qanapınniń uıytqy bolýymen Máskeýde ótken «Qazaqstan ádebıeti men mádenıetiniń» onkúndigine barý sáti tústi. Sol kezde Máskeý televızııasynda on kúnnen asa jumys istedim. Sonda júrip Iýrıı Levıtan, Nına Kondratova sııaqty Odaqqa belgili dıktorlarmen tájirıbe almastym. Ol kezderi telearna dıktorlaryn halyq jaqsy tanıtyn. Qoǵamdyq oryndarda, jıyn-dýmandarda kóre qalsa iltıpatpen qarsy alyp, tór usynatyn.
– Qazirgi qazaq televızııasy týraly, dıktorlar jaıly ne aıtasyz? Izbasarlaryńyzdyń jumysyna kóńilińiz tola ma?
– Kezinde biz Máskeýdiń telearnasyna barǵanymyzda televızııanyń tehnıkalyq áleýetin, ásem stýdııalardy kórip, mynaý ne degen jumaq, shirkin, biz de osy jumaqqa jetemiz be, jetpeımiz be dep tańǵalyp kelgen edik. Búgingi qazaq televızııasy keńge qanat jaıyp, Táńirden táleıimizge buıyrǵan táýelsizdigimizdiń arqasynda úlken jetistikterge jetti. О́ńimiz túgili túsimizge kirmegen tehnıkalar bar. Oqımyn, izdenemin degen janǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Jýrnalıster daıarlaıtyn qanshama oqý oryndary ashyldy. Bilimdi de bilikti mamandar kóp. Jasym ulǵaıdy. Kúndelikti teledıdar kórem dep aıta almaımyn. Degenmen, osy salanyń mamany bolǵan soń kez kelgen jańalyqqa eleńdep, telearnalardan jaqsy habarlar berilip, basylymdarda otty maqalalar jaryq kórip jatsa súısinip otyram. Qazirgi otandyq arnalardaǵy telebaǵdarlamalardy tizgindep júrgen dıktorlarǵa kóńilim tolady. Olar tyń talpynystarǵa barady. Sóz saptaýlary nyq, daýys mánerleri yrǵaqty, eń bastysy ıdeıalary ushqyr. Degenmen, televızııa degen tunyq aıdyn. Halyqty, bútin bir urpaqty tárbıeleıtin uly qural. Sondyqtan ony kirletip alýǵa, arzandatyp jiberýge bolmaıdy. Telearna basshylyǵynda júrgen azamattar osyny qaperinde ustasa deımin.
– Jańa ózińiz aıtqandaı, ómirden jaqsyny da jamandy da kórdińiz. Qazaq televızııasynyń qarlyǵashy atanyp, eń qıyn kezderde elge eleýli eńbek ettińiz. Búginde, urpaǵymyzdyń rahatyn kórip, áje atanyp otyrsyz. Qarap otyrsaq sózińiz myǵym, ózińiz de ádemisiz. Ádemi qartaıýyńyzdyń syry nede?
– Eń aldymen adam balasynyń jany sulý bolýy kerek. Jannyń sulýlyǵy degen ishki tazalyq, jaqsy minez. Jan balasyn jatyrqamaı, jan dúnıesine úńilseń kez kelgen pendeniń jaqsy qasıeti bolady. Oıy taza adamnyń ózi taza. О́zi taza kisiniń sózi taza. Árbir adam jaıynda jaqsy pikirde bolyp, jaqsylyqty kóre bilý kerek. О́zi jaqsy janǵa jurt ta úıir keledi. Adal eńbek etip, óz isińe adal bol. Adamdyqtan bıik ataq joq. «Qudaısyz qýraı da synbaıdy» degen sóz bar emes pe. Árkimniń óz joly, óz taǵdyry bar. Eń bastysy, osy qaǵıdalardy jadyna berik toqyǵan janǵa esh ókinish joq. Osy jasqa jetkenim eń aldymen Allanyń qalaýy, odan keıin keshegi Muhańdardyń, úlken ata-ájelerimizdiń bergen aq batasynyń sharapaty dep bilem. «Bataly jan arymas» degen. Úlkenderdiń batasyn alyp júrgen jaqsy.
– Áńgimeńizge rahmet. Aman bolyńyz.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY