Qoǵamdaǵy demokratııa – ol erkindik, konstıtýsııa men zań sheńberindegi sana erkindigi. Sana erkindiginiń negizgi qozǵaýshy kúshteriniń biri – materıaldyq qundylyq pen bılik. Sodan keıin baryp dástúrli mentalıtet jáne basqa da negizder oryn alady. Kez kelgen sanaly adamnyń oı erkindiginiń demokratııalyq qoǵamnyń damýyna sáıkes ustanymdary bolýy shart.
Demokratııalyq qoǵamda sana erkindiginiń mólsheri bolýy kerek pe? Bul demokratııalyq qoǵamnyń damý deńgeıine baılanysty. Sana erkindiginiń mólsheri soǵan sáıkes bolady.
Sana erkindigi – turaqtylyq kepili, qoǵamnyń turaqtylyq etalony. Eger erkindik mólsheri qalypty deńgeıden asyp ketse nemese kemip ketse qoǵamnyń damýyna keri áser etedi. Demokratııalyq úderisterdiń, ıaǵnı sana erkindiginiń mólsheri qoǵamnyń damýyna, ıaǵnı sananyń tárbıelenýine sáıkes oń baǵytta ózgerip otyrýy tıis. Ony muqııat retteýshi tetik bolǵany abzal. Biz sııaqty naryqtyq-demokratııalyq damý jolyndaǵy jas memleket úshin bul – qajettilik.
Sana mentalıtetke táýeldi. Ol jyldar boıy qalyptasady. Bizge Amerıkanyń nemese Eýropa demokratııasynyń túpnusqasyn kóshirýge bolmaıdy. Olarda ǵasyrlar boıy demokratııalyq qoǵamnyń tezinen ótken amerıkalyq sana erkindigi, qalyptasqan ózindik mentalıteti bar. Ony bizge kóshirip alyp kelsek, qoǵamdaǵy turaqtylyqty, qalypty jaǵdaıdy buzýy múmkin. Bizdiń keıbir «demokrattarymyz» halyqtyń atynan «Halyq sheshýi kerek», «Halyqtyń tańdaýy bolsyn» degendeı áńgimelerdi kóp aıtady. Halyqty jalaý etedi. Bul sana erkindiginiń qalypty mólsherine áser etetinin oılamaıdy. Túptep kelgende, mundaı áreketter turaqsyzdyqqa ákelýi múmkin ekenin eskermeıdi.
Ol urandardyń da ýaqyty birte-birte keler. Al búgingi ýaqyttyń óz shyndyǵy bar. Ejelgi Uly dala demokratııasynyń negizgi qaǵıdalaryna keńestik saıasattyń yqpaly áli de baıqalady. Qazirshe regressıvti rýshyldyq, ultshyldyq sana basymdyqqa ıe ekeni anyq. Demokratııalyq úrdisterdiń qoǵamda durys qalyptasýy, sana erkindiginiń birte-birte artýy qoǵamnyń tárbıelený deńgeıine tikeleı baılanysty.
Joǵaryda atap ótkenimizdeı, sana erkindigi materıaldyq qundylyq pen bılikke táýeldi, ıaǵnı basqarý tetiginiń negizgi quraly bolyp otyr. Qoǵamǵa tıimdisi, árıne, bılik tetigi, al materıaldyq tetik qoǵamdy bólshektep jiberýi aıqyn jáne sonyń nátıjesinde materıaldyq qundylyq bılik tetigine ústemdik jasaý qaýpi ornaıdy da, memlekettiń qaýipsizdigine nuqsan kelýi ábden múmkin.
Sonymen qoǵamnyń turaqty damýynyń, ásirese jas memleketter úshin demokratııalyq úderisterdiń mindetti túrde basqarý tetigi bolýy shart jáne onyń bılik tarapynan basqarylýy asa mańyzdy. Al endi osy demokratııalyq jaǵdaılardyń Qazaqstandaǵy deńgeıi jáne qoǵamnyń osy úderisterge áseri nemese ony qalaı qabyldaýy týraly oı júgirtetin bolsaq, onyń oń sıpatyn ańǵaramyz.
Osy oraıda elimizde demokratııalyq úrdisterdi jetildirýdiń kelesi qadamy – aýyl ákimderiniń saılaýy. Bul quptarlyq úderis. Keleshekte aýdan jáne oblys ákimderin de saılap qoıýymyz kerek. Ákimderdi saılaý mandaty máslıhat depýtattaryna berilýi – quptarlyq jaǵdaı. Halyqtyń tikeleı daýys berýi arqyly saılanǵan máslıhat depýtattary kópshiliktiń erkin bildire alady.
Biz halyqtyń sanasy búgingi qoǵamdaǵy demokratııalyq jaǵdaıdaǵy saılaýǵa qanshalyqty daıyn ekendigine erekshe mán berýimiz kerek. Búgingi máslıhat depýtattarynyń quramyna nazar salaıyq. Kópshilik óńirlerge tán bir másele bar. Depýtattardyń basym kópshiligi shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi. Bul, joǵaryda atap ótkenimizdeı, sana erkindigine materıaldyq qundylyqtyń basymdyǵy áser etip otyrǵanyn kórsetedi. Depýtattardyń quramynda zııaly qaýym ókilderi múldem az, keı jerlerde joq dep aıtýǵa bolady. Bul qoǵamnyń durys baǵytta damýyna, sananyn demokratııalyq úderisterge sáıkes qalyptasýyna nuqsan keltiredi. Sondyqtan bolashaqta jergilikti máslıhattardyń depýtattaryn saılaýdy partııalyq tizimmen ótkizgenimiz durys bola ma, degen oı keledi. Zııaly qaýym ókilderin de kóbirek qamtýdy oılastyratyn kezeń jetti.
Qazirgi máslıhat depýtattarynyń basym bóligi shaǵyn bıznes ókilderi bolyp otyrǵandyǵy demokratııalyq ınstıtýttardyń damýyna kedergi keltirýde. Sana tárbıesinde tosqaýyldyq-kertartpalyq áreketterge ıtermeleýde. Sana regressıvti tárbıelenip jatyr deýge bolady. Máslıhat depýtattarynyń quramynda rýhanııat ókilderiniń, ıaǵnı ıntellektýaldy top – dáriger, muǵalim, óner-mádenıet qaıratkerleri, jazýshy-jýrnalıster, zańgerler, ǵalymdar, jastar, memlekettik emes uıymdardyń jáne t.b. ókilderi tym az bolǵandyǵynyń zııany shash-etekten. Bul top – bılik pen halyqtyń arasyn baılanystyratyn altyn kópir. Sonymen birge memlekettik qyzmetke shyńdalǵan kadrlardy daıarlaý máselesi de aqsaı bastaıdy degen oı beleń alýda.
Al partııalyq tizimdi jasaqtaýshylar bul iske úlken jaýapkershilikpen qaraýy tıis. Tańdaý barysynda úmitkerdiń tazalyǵyna, qoǵamdyq deńgeıdegi jumystarymen elge tanylýyna kóńil bólgen jón. Sol sııaqty, saýaldamalyq ustanymdardy alǵa tarta otyryp, saraptama jasaǵan durys. Ony obektıvti ótkizý algorıtmin jasaý da asa qıyn emes. Iаǵnı saılaý ınstıtýttary (Senat, Májilis, máslıhat) arqyly eldegi taza adamdardy bılikke jaqyndatý – búgingi tańdaǵy eń ózekti máselelerdiń biri.
Sondaı-aq saılaý júıesindegi máslıhattar ınstıtýtynyń búgingi tańdaǵy depýtattardyń quramdyq bolmysyna taldaý jasasaq, oılandyratyn jaǵdaılar barshylyq. Ol nede? Depýtattyq quramnyń basym bóligi, negizinen, qaltaly azamattar. Al endi sol azamattardyń birqatary qarapaıym el múddesiniń qorǵaýshysy nemese qoldaýshysy dep tolyqqandy aıtý qıyn. Bul máseleler kóp jaǵdaıda tek saılaýaldy baǵdarlamalar deńgeıinde ǵana qalyp otyr. Búgingi aqparat betterindegi halyqtyń áleýmettik máseleleriniń qaınaǵan ortasynda máslıhat depýtattarynyń kórinbeýi de biraz jaıttyń betin ashatyndaı. Búgingi tańda qarapaıym halyqtyń dili (mentalıteti) qoǵamdaǵy ózgeristerge daıyn bolmaı tur. О́kinishke qaraı materıaldyq qundylyqtarǵa táýeldilik sana qundylyǵynan basym. Rýlyq sananyń sýbektıvtiliktiń quraly bolýy qoǵamymyzdaǵy demokratııalyq ınstıtýttarymyzdyń damýyna úlken kedergi keltirýde. Sebebi biz aýyl ákimderin tańdaýdy máslıhattarǵa berýdiń qadamdaryn jasadyq. Erteń aýdan, oblys deńgeıine jetkende bul úderiske áser etý múmkindigimizdiń shektelý qaýpi de joq emes. Bul degenimiz – jergilikti aımaqtardaǵy uıymdasqan qylmystyq toptardyń yqpalynda ketip qalý qaýpin bildiredi. Sondyqtan bılikte demokratııalyq ınstıtýttardy nazarda ustaý tetikteriniń bolýy óte mańyzdy. Máslıhattarda qarapaıym halyqtan shyqqan zııaly qaýym ókilderiniń azdyǵy bolashaqta túıitkilder týyndatpasyna kim kepil?!
Biz – damýshy qoǵambyz. Olaı bolsa, ekstremaldy «daǵdarystyq» jaǵdaılarǵa tózimdiligimizdi qalyptastyrýymyz qajet. Ol úshin máslıhat ınstıtýttarynyń qoǵammen óte tyǵyz qarym-qatynasta bolýyn qamtamasyz etýimiz kerek. Al endi búgingi jaǵdaıda qarapaıym halyq ókilderiniń depýtattyqqa saılaný múmkindigi joqtyń qasynda. Olardyń joǵaryda aıtqan bıznesmender sekildi materıaldyq resýrsy joq. Ne isteý kerek?
Menińshe, mundaǵy máseleni sheshýdiń bir-aq joly bar, ol – máslıhat depýtattaryn saılaýdyń formatyn Májilis saılaýyndaǵydaı partııalyq tizim arqyly ótkizý. Partııalyq tizimge enetin azamattardy tańdaý barysynda obektıvti saraptaý arqyly týrashyldyq tanyta bilsek, buǵan partııalardyń, úkimettik emes uıymdardyń qatysýyn qamtamasyz etsek máseleni eńseremiz.
Demokratııalyq qoǵam qurýdyń basty qundylyǵynyń biri onda ómir súrip jatqan adamdardy zań talaptary sheńberindegi sana erkindigine tárbıeleýden bastalady. Sanamyzdyń erkindik mólsherin demokratııalyq ınstıtýttar arqyly tárbıeleıik. Máńgilik el ıdeıasymen jańa dáýirge qaryshtaı qadam basaıyq. Táýelsiz memleketimizdiń jahandyq demokratııalyq 30 eldiń qatarynda bolýyna atsalysaıyq.
Taljan RAIMBERDIEV, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ ǵylym jáne ınnovasııa jónindegi vıse-prezıdenti, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor
Túrkistan