Abaı men Yby­raıdyń músinin qashaǵan Be­­loý­sovtar

Ata­q­ty músinshi Hakimjan Naý­­ryzbaev jasaǵan músi­n­de aqyn basyna taqııa kıip, sol qolyna kitabyn ustap, sha­panyn jelbegeı jamylyp órleı júrip keledi. Tas tulǵadan aqyndyǵy da, danalyǵy da tolysqan oı­shyl Abaıdy kóremiz. Bi­týge ja­qyndaǵan mú­sin­­di sheber­hanada kór­gen Muhtar Áýezovtiń es­kertpelerimen ony músin­shi­niń qaıta jóndegeni bel­­gili. Qalaı degenmen mú­sinshi halqynyń kóńi­lin­degi hakim, kemeńger Abaı­dy beınelep ber­geni aıan. Munan keıin Abaı­dyń eskertkishi, músi­ni Qazaqstannyń qala­la­ryn­da, eldi mekenderinde or­natyldy. Astanada, Semeıde, Qaraǵandyda, О́s­kemende aqynnyń bıik es­kertkishteri bar. Elimiz táý­el­sizdik alǵannan keıin Abaı eskertkishteri shetel­der­de de ornatyla bas­tady. Qazir Máskeý men Tash­kentte eskertkishteri, Býda­pesht, Beıjiń, Tegeran qa­la­larynda músinderi tur. 

Hakimniń elimiz qalala­ry­n­­­daǵy eskertkishteri ne­­gizinen onyń turyp tur­ǵan, tutas tulǵasyn be­redi. Ja­syratyny joq, olar Abaıdyń Hakimjan Naý­ryz­baev músindegen beın­esi­ne arqandalǵandaı, alys ketpeıtin sekildi. Basynda taqııasy, ústinde keń shapany, shoqsha saqaly bar es­kertkishtiń barlyǵyn Abaı dep elestetemiz. Al aqyn­nyń shetelderde or­natylǵan eskertkishteri men músinderin jasaǵan keı­ingi tolqyn músinshiler da­na aqynnyń beınesin be­rý­de óz qııalyna erik ber­gen­deı. Tipti qytaıdyń mú­­sinshisi Iýan Sıkýn beı­nelegen Abaı músini bú­kil álem oıdan salǵan sý­ret­terden qabyldaıtyn Kon­fýsııdi elestete me, qa­laı?.. 

Bizdiń maqsatymyz, Abaı eskertkishterin túgen­deý emes, aqynnyń erekshe músini týraly aıtyp be­rý edi. Búginde Qostanaı obly­synyń Taran aýdany ortalyǵynda aqynnyń es­kertkishi tur. 1962 jyly osy aýdandaǵy «Abaı» ke­ńsharynyń ortalyǵyna or­natylǵan eken. 90-shy jyl­dary sharýashylyq taraı­dy, Abaı eldi mekeninen esh­kim qalmaı údere kó­shedi. Sol kezde jurtta qal­ǵan eskertkishti aýdan bas­­shylary ákelip, Taran aýdanynyń ortalyǵyna, áki­mdik ǵımaratynyń al­dy­na qaıta ornatypty. Av­torlary erli-zaıyp­ty Mýza men Leonıd Beloýsovtar qazir bul dú­nıede joq. Oblystyq ta­rıhı jáne ólketaný mý­zeıine tapsyrǵan olar­dyń je­ke arhıvindegi músinniń she­berhanada daıyn bolǵan ke­zinde túsirgen sýreti erik­siz nazar aýdartady. Ba­synda taqııa, ústinde tik jaǵa kóılek, ıyǵyna ja­ǵaly kıim jamylǵan, aıa­ǵy­na mási kıgen, tizesine ki­tabyn qoıyp, maldas qu­ryp, qalyń oıda otyrǵan aqyn tiliniń ushyna: «Qa­lyń elim, qazaǵym, qaıran jur­tym...» degen joldar oral­ǵandaı áser beredi. Tó­men qarap otyrǵan mú­sinnen kórermen hakim, fı­losof Abaıdy jazbaı ta­nıdy.

– Ákem Leonıd Proko­pevıch: «Abaıdyń músi­ni­ne ónertanýshylar «uly fı­losoftyń búkil qudi­re­tin ashyp kórsetken shy­ǵar­ma» degen baǵa bergen edi» dep aıtyp otyratyn edi, – deıdi qyzy Natalıa Leonıdovna. 

Endi músinniń avtorla­ry týraly birer sóz. Mý­za Aleksandrovna men Le­o­nıd Prokopevıch Re­seı­­diń Soltústik Ýral ja­ǵyn­da tý­yp-ósken. Lenın­grad­ta­ǵy V.Mýhına atyn­da­ǵy jo­ǵary kórkem-óner­ká­sip­tik ýchılıshesin 1958 jyly bitirgennen keıin, joldamamen eki jas qol ustasyp Qostanaıǵa keledi. 1979 jyly Mýza Aleksandrovna qaıtys bolǵanǵa deıin ekeýi kóptegen jumys ja­saıdy. Sonyń ishinde Abaı­dyń, Ybyraıdyń, Aman­geldiniń, Sultan Baı­maǵambetovtiń, soǵys sol­datynyń músinderi de bar. Olardyń jasaǵan mú­sinderi oblystyń aýdandary men eldi mekenderine or­natylady. Bir qyzyǵy, sol eskertkishter osy kúnge deı­in tursa da, olardyń av­torlary umytyla bas­tap­ty. Mysaly, Abaıdyń da, Torǵaı kentinde tur­ǵan Ybyraıdyń da esker­tkish­terin kim jasaǵanyn ek­i­­niń biri bile bermeıdi, tip­­­ti belgisiz bolyp kel­gen, tek mýzeıde, Beloý­sov­tar­­dyń qyzynyń qolyn­da qalǵan materıaldardan anyq­taldy. Mýza Alek­san­drovna KSRO Sýret­shi­ler odaǵynyń múshesi bolady. Leonıd Prokopevıch 2014 jyly 86 jasynda baqılyq boldy. 

Halqymyzdyń qos rýhanı báıteregi Abaı men Yby­raıdyń tulǵasyn qazaq­sha oılap, jasaǵan Be­­loý­sovtardyń eńbegi qa­zir de tańǵaldyrady. «Biz mú­sinderdi jasaǵanda ba­tyr­dyń da, aqynnyń da bet júzinen oı izdep, kóp ki­diretin edik» deıdi eken Le­onıd Prokopevıch qy­zy Natalıaǵa. Abaı es­ker­t- ­kish­ine qaraǵan jan mú­sin­shiniń bul sózine ılanary haq.

Názıra JÁRIMBET, «Egemen Qazaqstan»

QOSTANAI