Jumabaı Shashtaıuly. Jaqsyny ajyratý

Alýan-alýan qubylysqa laıyq beınelerdi etene ashý arqyly ómir bolmysyn tutas qamtı alǵan ult nazarynyń arshyn-aýmaǵyn dál ańǵartyp ótkendeı. Kirpııaz talǵamdy inilerdiń biri sol kezde: «júzdegen kórsetkish, orasan kóp san, qazaq romanyn shyndap iriktep qarasań onǵa jetkizýdiń ózi qıynǵa soǵady» dep óktem aıtqan kesimi kúni búginge deıin kókeıden óshken emes. 

Jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy qazaqtyń úzdik on áńgimesin óz betinshe anyqtap, jeke kitap etip bastyryp shyǵarǵan Qytaıdaǵy ádebıetshi qandasymyzdyń áre­ke­tine ne dep ún qatý kerektigin oı­lanbappyz da. Tóte jazý tań­basyn aıyryp oqı almaǵan soń oǵan kimderdi tańdap, qandaı ól­shem­di basshylyqqa alǵanynan múl­de habarsyzbyz. Áńgimeler men povesterdiń tańdaýlylaryn shy­ǵarý dástúri bizde kezinde nyq or­nyqqandaı kórinetin. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary po­vesterden toptastyrylǵan «Be­lasqan», áńgimelerden turatyn «Júz­desý» kitaptary shyqqanda ká­­dimgideı eleń qaǵyp, eleýli ja­ńalyqtaı qabyldaǵanymyz esi­mizde. Osynaý eki kitap shyn má­nin­­de qazir jádigerge aınalyp úl­ger­gennen saý emes.  Jıyrma birinshi ǵasyrdyń bir shıregin dóńgelekteýge taıaý qalǵan kezeń ústinde qazaq jazýshylarynyń qoltańbasyna eriksiz kóz júgirtip, búginginiń kádesine jaraıtynyn, jaramaıtynyn kesip-piship aı­týdyń qıyndyǵyn jeleý qy­lýdan ás­te tanǵan emespiz. Ýaqyttyń ymy­rasyz synyna tótep bere ala­tyn tájirıbege júginý arqyly qa­ra­ǵanda ótkennen búginge saýsaqpen sa­nar­lyqtaı ǵana dúnıeler jet­kenine amalsyz den qoıasyń. Bir kezderi aqsaqal mártebesin ıelenip, tór orny tıesili tulǵalar murasyna oralǵan saıyn óz ýaǵynyń talap údesiniń boıaýy buzylmaǵan qalpy saqtalǵanyna tap bolasyń. О́z isine qatty berilgen beınelerdiń adaldyǵy aınytady dep ekiushty ket­pesek te, kórkemdik taldaý ús­tem­dik almaǵan jerde qoldan jasaý­dyń qalyp úlgisiniń baryn ańǵarasyń. Tirisinde zor tutyp kelip, arýaqqa aınalǵan bette qor tutýdyń myń-san mysalynan aıaq alyp júre almaıtyn jaǵdaıǵa kezigetiniń haq. Kemshiligi kórine tura maqtaýdyń kesiri shyǵarmanyń órbý jelisindegi tin arqaýynyń selkeýligin eskertpesten jaýyr­dy jaba toqýdyń keseline uryn­dy­ryp tynǵan. Qaraqyldy qaq ja­ratyn ádilet seziminiń máde­nı­eti­nen jurdaı aıyrylǵan búgingi qal­pymyz pysaqaı pendeler yrqynyń quıyn ekpinine tótep bere almastan túbirimen julynyp áketilip jatqan tomarlardy eske salady. Izdenistegi ómirlik mate­rıal ıaǵnı shıkizat kórkemdik shyn­dyq­qa aınalý úderisiniń qısyn oraıyn tabý qıǵylyǵynda kúlli dúnıe moıyndaǵan týyndylar jaratylymynyń jarasym tapqan úlgilerine úńilý arqyly kóz jetkize túsetinimiz anyq. Shyǵarmashylyq laboratorııa atalatyn mundaı barlaý bizde joq desek – aýyzdy qý shóppen súrtkenmen birdeı. M. Áýezov jınaǵan materıaldarynyń bir bóligin ǵana «Abaı joly» epo­peıasyna iriktep engizgeninen qu­laqdarmyz. Bul ustanymnyń eń áýelgi artyqshylyǵy shyǵarmanyń ómirlik shyndyq kerneýiniń joǵa­ry­lyǵynda. Bul kádimgi magnıt órisi sekildi shetine jaqyndasań bit­ti ózine qaraı tartyp áketedi. Osynaý erekshelikterdiń túpki sy­ryna úńilip, qupııasyn aqtarý ju­myrbasty pendelerdiń báriniń bir­deı mańdaıyna jazyla bermeıtin bó­lekshe dúnıe. Máskeýlik jazýshy Aleksın be eken, Almatydaǵy minbeden sóılegen kezde qazaq balalar ádebıetiniń qystaýdan jaılaýǵa qaraı qoı aıdap kele jatqan shopandardyń arasynan min­detti túrde bala keıipker kezi­­getinine toqtalyp ótip edi. Min ǵyp taqqan osy ǵadet qazaq ultynyń kósh­pendi dástúrmen qosh­tasýynyń qıynǵa soqqanyn kór­setetin jaǵ­daıat. Basqalar mu­ny qaıdan bile qoısyn. Qoıshy taǵ­dyry qazaq oıy­nyń oryssha oram­men aıtqanda ortalyq taqy­ry­by. Boranda adasqan otar ıesi­men yqqan boıy bir qııannan shyq­qan­nan góri Oralhan Bókeıdiń «Qum minezi» hıkaıatynda qa­tar­daǵy qoıshynyń óz ýaǵynyń elı­ta­syna umtylǵan áreketi qazaq kór­kem oıynyń jańasha beınesi. Ýa­qyt synyna tótep bere ala­tyn kórkemdik ólshemniń shy­myr sheshimine qaıtyp oralǵan kezde bastapqy súısinis izim-ǵaıym joǵalǵanyna óz-ózińnen abdyrap tańyrqaıtynyń bar. Qaıtyp oqýǵa bet­tetkizbeıtin sebepterdiń bul bir parasy ǵana. Ǵalymdardyń soı­ynan sanalatyn taǵy óziniń ja­zýshylyǵy táp-táýir Beken Yby­raıym sońǵy kezde dúnıege keńi­nen málim týyndylardy qaıtyp oqyp shyqqandaǵy áserimen bólisýge úıirsektenip júr. Qansha degenmen ǵalym degen aty bar, qoltańba ıeleriniń kórkem taldaýyndaǵy sheberlikterin tap basyp tanyp turyp, keı sátterdiń dalııa jaıylyp ketken sebebin óz ýaqytynyń tala­bynan shyǵa almaǵannyń sal­daryna jatqyzady. Ataǵynan at úrketindeı arýaqtardyń naza­sy­nan qoryqpastan kórine tur-aý kem­shilikke uıǵarǵan mundaıdy bir jyl buryn dúnıeden ótken áde­bıetshi Rafat Ábdiǵulov ke­sek shyǵarmalardyń ón boıynan kez­desetin artyq-aýys baıandaýlardy esepke alýdy sýqany súımeıtin. 

Qalaı bolǵan kúnde de klassıka ókilderiniń kez kelgenin oqyp shyǵyp, ózińmen-óziń ońasha otyrǵan kezde jaman oılardan arylyp, aınala tóńiregińe meıirimiń oıanatyn qyzyq qubylysty bastan ótkeretiniń bar. Jazylý deńgeıi árqıly dúnıelerden kórkemdik izdeýden buryn fılosofııalyq túıin taýyp ala salyp, jalǵanǵa jarııa qylatyndardyń áreket qylyǵy syıymsyzdaý kórinetinin nesine jasyramyz. Keıde áýlıe dárejesinde sanalatyn jazýshynyń aıtqan sáýegeıligi men jasaǵan baılamyna sener-senbesińdi bilmeı daǵdaratynyń bar. Týrgenevtiń jazýshylyq ǵumyry segiz-aq jylǵa sozylyp, ári qaraı eshkim oqy­maı­dy degen Chehov boljamy shyn­dyq­qa janaspaq túgili «Ákeler men balalar» tujyrymyna adamzat balasy álsin-áli oralyp jatqan joq pa. Ábdijámil Nurpeıisovtiń kóńil hoshy soqqan ýaqytta áńgime dúkenin baıaý aǵyta bastaıtyn ádeti eken. Bozǵylt ajaryna qyz­ǵylt reń bolymsyz aralasyp, qo­ńyr saryndy daýys áýeni úı ishin tarsynǵandaı kernep bara jat­ty. «Qan men terdiń» birinshi kita­byn týǵan jerimde jazyp bi­tirip, Almatyǵa oralǵan betimiz sol edi, esik qońyraýy shyryl qaq­qany. Tahaýı Ahtanov pen Zeı­nolla Qabdolov ekeýi aman­das­paq meziretin jasamaqqa kirip kele jatty. Anany-mynany áńgime qylyp otyryp, Zekeń kenet: «Jazǵanyńdy oqysańshy, tyńdap kórelik te» degeni. Izde­genge suraǵan, qaraımyn ba, oqý­ǵa kiriskende ekeýi birneshe sa­ǵat boıy tapjylmaǵan kúıi otyr­dy. Aqyrynda Zekeń álsin-áli tam­sa­nyp, qoshtasyp syrtqa shyq­qan­ǵa deıin razylyq keıpin rııasyz baı­qatyp baqty. Kelesi kúni ta­ńerteńgisin esik qońyraýy taǵy da shyryldady. Qarasaq – Tahaýı. Jaı­ǵasqan bette: «Keshe úndemeı ketkenime renjip qalǵan joqsyń ba, sol Qálendi, sol Sýdyr Ahmetti, sol Elamandy bala jasymnan men de estigen joq pa edim. Eshteńe demeı ketkenimniń sebebi sol» dep aqtalǵandaı bolypty.

El ishinde kórkem beınege ózinen-ózi suranyp turǵan qaıran qor bolyp, umytqa aınalǵan áńgime demeske sharań qaısy. Solardy qunttap kádege jaratqan erdiń isin aıtý paryz eken bile-bilgen kisige. Birde-bir tiri beıne shyǵara almastan jazýshy atanyp júrgen aǵaıyndar aramyzda qanshama. Qamshynyń sabyndaı qyp-qysqa ǵumyrda tap osyndaı sózderge qazir attap basyp barǵyń kelmeıdi. Jas ulǵaıa bastaǵannan bólek – óne boıy qutyńdy qashyryp, kókeıińdi kıip-jara beretin oı baıaǵy keńı túsý kerektiginiń kebi. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinine taqa­ǵanda sol jazýshymyn dep júrgenderdiń Tolstoıdan qaısysy áýlıe. О́ler shaǵynyń qarsańynda qolyna túsken bir kitapty oqı jónelip, mynaý táýir jazylǵan dúnıe eken dep qarasa – óziniń «Anna Karenına» romany bolyp shyǵypty.

Dúnıede jaqsyny ajyratýdan ótken qıyn nárse joq pa deısiń.

Jumabaı ShAShTAIULY, «Egemen Qazaqstan»