Tekedegi tuńǵysh qoıylym

«Qazaq teatrynyń tarıhy» (jaýapty shyǵarýshy B.Qundaqbaev, Almaty, «Ǵylym», 1975) kitabynda 1890 jyldardan bastap Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qalalarda ashylǵan halyq úılerinde («narodnyı dom») jergilikti saýyqqoılar uıymdastyrǵan trýppalar jappaı paıda bola bastaǵany aıtylady. Bul qazaqtyń teatr óneriniń týýyna da sebep bolǵany ras.

Tekedegi talabalar aqshamy

HH ǵasyrdyń basynda Teke shaharynda (Oral qalasyn qa­zaq­tar Teke dep ataǵan) musyl­man tatar dıasporasynyń bel­sen­diligi óte kúshti edi. Qala­nyń «tatar slabodasy» atal­ǵan aýmaǵynda, «Qazan» qonaq­úıiniń akt zalynda apta saıyn stý­dent­tik keshter ótetin. 1906 jyl­dyń kókteminen júıeli qolǵa alyn­ǵan mundaı saýyq kesh­teri týra­ly habarlandyrý «Fı­ker» («Pi­kir»), «Ýralskıı dnev­nık», «Ýralskıı lıstok» gazet­terin­de turaqty jarııalanyp turǵan.

Bir qyzyǵy, «Fıker» gazeti men «Ál-ǵasyr ál-jádıt» jýrnaly Oralda shyqqanymen, kúl­li Reseı musylmandaryna, so­nyń ishinde qazaq arasyna da keń tarap, tanymal bolǵan. Bul basylymdardyń shyǵarýshysy – Kamıl Týhfatýllın. Alǵashqy nómiri 1905 jyly 27 qarashada shyqqan «Fıker» gazetin tatar zertteýshileriniń ózi «tatar-qazaq basylymy» dep ataıdy. Onyń sebebi de bar: gazet Qazaq konstıtýsııalyq-demokratııalyq partııasynyń organy qyzmetin atqarǵan. «Fıkerdiń» alǵashqy sany shyqqan soń arada 5 kún ótkende Oralda Qazaq konstı­tý­sııalyq-demokratııalyq par­tııa­synyń quryltaı sezi ótip, oǵan Á.Bókeıhan, M.Dý­­latov, B.Qarataev, A.Birim­janov, H.Dos­muhamedov, M.Tynysh­paev­tar qatysty delinedi. Gazet be­tinde Qazaq kadet partııa­synyń jetekshisi Baqytjan Qara­taevtyń qazaq, tatar halqyna úndeýleri, «Konstıtýsııalyq demo­kratııalyq partııanyń maqsa­ty neshik?» degen maqalasy ba­sylǵan. Sondaı-aq Ǵubaıdolla Ber­dıevtiń, Alasha qajy Nu­ǵy­mannyń, J.Arǵynovtyń, H.Dos­muhamedovtiń maqalalary jarııa­lanǵan. Osy gazettiń №2 sanynda jaryq kórgen Kúsepqalıevtiń sharýa bastyqtary (krestıanskıı nachalnık) týraly maqalasy senzýra tarapynan «qazaqtardy bılikke baǵynbaýǵa shaqyrǵan asa qaýipti úndeý» dep baǵalanǵan kezde, Baqytjan Qarataev «Fıker» gazetiniń qazaq bóliminiń meńgerýshisi retinde vıse-gýbernatordyń aldyna shaqyrylyp, jaýaptalǵan eken. Osynyń barlyǵy HH ǵasyrdyń basynda Tekedegi qazaq jurty da oıanyp, qoǵamdyq-saıası oqıǵalarǵa belsene aralasa bastaǵanyn kórsetedi. Bul oqıǵalardyń bel ortasynda sol kezde Oralda oqyp júrgen qazaq stýdentteri de júrgen edi.

Áńgimeden sál aýytqyp kettik, joǵaryda atalǵan jastar­dyń saýyq keshterinde tatar hal­qynyń belsendi jastary Kamıl Týh­fatýllın, áıgili aqyn Ǵab­dol­la Toqaılarmen birge, sol kezde Oralda bilim alyp júr­gen Nurǵalı Ipmaǵambetov, Esen­ǵalı Qasabolatov, Ǵubaı­dolla ­Berdıevter de júr­gen edi. Bul qazaq-tatar jas­tarynyń tuńǵysh ret resmı uıym­das­tyrǵan mádenı sharala­ry bolatyn.

Táı-táı qadamdar

Dál osy kezeńde tatar aǵa­ıyn­dar arasynda jyljymaly teatr trýppalary paıda bo­la bastaǵan eken. Tatar tilin­degi tuńǵysh spektakl «Ja­ryq pen túnek» 1907 jyly Oryn­bor qalasynda Ilııas-bek Ba­tyrǵarauly Kýdashev-Ashka­zarskıı uıymdastyrǵan saýyq­qoılar úıirmesiniń oryndaýyn­da qoıylǵan. Al bul úıirme 1907 jyldyń basynda Oral qala­synda qurylǵan bolatyn. Jyl boıy Máskeý, Rıazan, Qasy­mov qalalaryn aralap gastrol­de júrgen osy trýppanyń rejıs­serlik jumysyn 1908 jyldyń basynda taǵy bir oraldyq tatar Abdolla Karıev qolǵa alyp, topqa «Saııar» («Kóshpeli juldyz») degen ataý beripti. Búginde tatar ulttyq teatr tarıhy osy trýppadan bastalady.

1908 jyly 12 qańtarda Oral qalasynda Ǵalıasqar Kamaldyń «Baqytsyz bozbala» qoıylymyn erekshe tabyspen sahnalaǵan «Sa­ııar» trýppasy taǵy da uzaq gas­trolge shyǵyp, Qyrym men Kav­kazdy, ishki Reseıdi, tutas Túr­kistandy sharlaıdy. Tash­kent, Samarqan, Buqara, Qoqan, Na­­man­ǵan, Atbasar, Pavlodar, Qosta­naı, Or, Semeı, Edil men Ja­ıyq boıyn aralaıdy. Sóı­tip 1911 jyly Qazanǵa jetip orny­ǵady...

Bul kezde qazaq dalasy da sahna ónerinen tam-tum habar ala bastaǵan. «Qazaq tilinde birin­shi ret shyqqan teatr kitaby­nyń» avtory – bókeılik Ishan­ǵalı Meńdihanov boldy. 1872 jyly Ishki ordalyqtyń Qalmaq qısymynda dúnıege kelgen Ishanǵalı Meńdihanov Han ordasyndaǵy bastaýysh mek­tepti, eki basqyshty oqý ornyn, 1891 jyly Orynbor muǵa­limder mektebin bitirgen, óz za­manynyń saýatty, aldyńǵy qatar­ly adamy edi. «Durystyq joly» gazetiniń 1919 jylǵy 22 naý­ryzdaǵy №3 sanynda shyq­qan nekrolog maqalada I.Meń­dihanovtyń 1912 jyly «Mal­dybaı», 1913 jyly «Sor­lylar», «Úıshik-úıshik», 1917 jyly «Ǵylym ıeleri», 1918 jy­ly «Tamyrlar» atty teatr ki­tap­taryn jazǵanyn sanap aıtady.

«Qazaq ádebıetine etken qyz­meti arqyly bolsyn, jalpy halyqty týra jolǵa bastap, jón silteýi arqyly bolsyn, Ishan­ǵalı sırek ushyraıtyn kisi­lerdiń bireýi edi. Marqumnyń artynda shıetteı kóp jan úı-ishi qalyp otyr. Ishki ordalyq qazaq jastary jaqyn arada Ishan­ǵalıdyń barlyq teatr kitap­taryn tamashaǵa qoımaqshy hám osydan túsken aqshany Ishki or­dalyq zııalylar atynan marqum­nyń úı-ishine járdem retinde jibermekshi» delingen «Ardaq­ty azamat Ishanǵalı Meńdi­ha­novtyń basynan ozǵandary. 1872-1919 jyl» atty maqalada.

Árıne, pesanyń jazylýy men sahnaǵa qoıylýy – birimen- biri baılanysa júretin úrdis. Bul shyǵarmalardyń dál qaı jerde, qandaı jaǵdaıda sahnalanǵany týraly naqty derek qolymyzda joq. Seıitqalı Meńdeshevtiń jazbalarynda 1911-1913 jyldary Orda men Oralda shyqqan «Qazaqstan» gazetine baspahana alý úshin Bókeılikte saýyq keshteri arqyly el-jurttan, baı­lardan aqsha jınalǵany baıan­dalady. Bul jumystardy uıym­dastyrýshy astyrtyn uıym­nyń ataýy – «Jiger» nemese «Ult qaýymy» bolǵanyn zert­teýshi Maqsat Tájimurat «Ǵumar Qarash» eńbeginde jazǵan edi.

Afısha ashqan aqtańdaq

Qazaq ulttyq memlekettik teatrynyń alǵashqy qoıylymy 1926 jyldyń 13 qańtary kúni sol kezdegi el astanasy – Qy­zyl­orda qalasynda qoıylǵan dep ese­p­teledi. Sol kúni keshki saǵat 6-da Memlekettik ult teatry­nyń ashylý merekesi bolyp, teatr ártisteri Kemeńgerulynyń «Altyn saqınasyn» oınaǵan.

Al Oral qalasynda qazaq teatrynyń tarıhy 1934 jyldan bastalady. Qazaqstan ólkelik partııa komıtetiniń 1933 jylǵy 8 qyrkúıektegi «Ult ónerin da­mytý sharalary jaıynda» qaýlysyna sáıkes, 1934 jy­ly Shymkent, Semeı, Oral qala­larynda oblystyq qazaq drama teatrlary qurylǵan eken.

Biraq Oral qalasynda 1934 jyldan áldeqaıda buryn tolyqqandy teatr qoıylym­dary qoıylǵan bolyp shyqty. Ony kezdeısoq tabylǵan teatr afıshalarynan bir-aq bildik. Baspahanalyq málimetterine qaraǵanda 30-aq danamen shyq­qan bul afıshalardyń búginge deıin saqtalyp kelýi – shynynda da ǵajap nárse! 

Sonymen sarǵaıǵan plakat bylaı deıdi:

«Nebyvalaıa novost Dvo­res Trýda. Karevtiń nar úıi. 1923 jyl, dúısenbi, 15 ǵınýar­dyń keshine qazaqsha saýyq ke­shi bolady. Tamashaǵa qoıyla­dy: I. «Sylań qyz» bir perde­li kúl­dirgi. II. «Alym jııý» bir per­deli. Dıklomasııa, án hám basqa túrli tamasha bolmaqshy. Oıynǵa qaladaǵy qazaq jastarynyń bári qatysady. Oıyn bastalady keshki saǵat 8-de. Bılet bási ortasha. Bıletter oıyn bolatyn úıde satylady. Rejısser Ál­janov. Admınıstrator Isaev». V ponedelnık 15 ıanvarıa 1923 g. Stavıtsıa pervyı raz v Ýra­lske sılamı mestnyh kırgız Kır­gızskıı spektakl-konsert. Na­chalo v 8 chasov vechera. Rejısser B.Aljanov, Admınıstrator Ý.Isaev».

Kelesi afıshaǵa kóz salaıyq:

«Dvores trýda, Karevtiń nar úıinde. Teke qalasynda qa­zaq­­tyń jetimhanadaǵy balalar paıdasy úshin 14 hut, sár­senbi kúnniń keshine qazaq­sha sa­ýyq keshi bolady. Tama­shaǵa qoıy­latyn: I. «Bıdiń jaýyz­dyǵy». II. «Nadandyq jazasy». III. «Aı­laker shal». Oıynǵa qa­ladaǵy qazaq jastarynyń bári qosy­lady. Oıyn bastalady keshki saǵat 8-de. Bıletti oıyn­nan bu­ryn Aımaǵambetov jol­dastan alýǵa bolady. Oıyn kúni saǵat 2-den oıyn bitkenshe bılet oıyn úıinde satylady. Synshy Áljanov, basqarýshy Isaev».

1923 jyldyń qańtarynan bastalǵan qoıylymdar birte-birte kúrdelenip, ártisterdiń de sheberligi arta túskendeı.

«Shapaı baqshasy. Shildeniń 17-si, seısenbiniń keshine Teke qalasyndaǵy qazaq jigitteriniń qatynasymenen gazet paıdasyna qazaqsha saýyq keshi (spektakl) bolady. Tamashaǵa qoıylady M.Dýlatovtyń «Balqııa» atty 4 perdeli dramasy. Oıyn artynan úlgili taqpaq sózder sóılenip, qazaqsha ánder salynady. Bılet Shapaı baqshasynda seısenbi kúni saǵat 5-ten oıyn bitkenshe satylady. Haqy 4 somnan 20 somǵa deıin. Rejısser A.Baıdildın. Basqarýshy Á.Ipmaǵambetov». Kórip otyrǵanyńyzdaı, qazaq jastary 4 bólimdi, tolyqqandy qoıylymdy halyqqa usynyp otyr eken.

Bir ókinishtisi, bul qoıy­lym­darǵa naqty kimder qatysty, kim qandaı ról oınady degen derek ázirge qolymyzǵa túspeı otyr. Biraq afıshada aty-jóni aıtylǵan azamattar týraly aıta ketýge bolady.

Alǵashqy habarlandyrýdaǵy Batyrbek Áljanov – Oral gý­ber­nııalyq partııa komıtetiniń organy bolǵan «Qyzyl tý» gaze­tiniń redaktory. Ákimger Oraz Isaev ta bul kezde Oral gýber­nııalyq partııa komıtetinde qyz­met etip júrgen kezi. Keıin ekeýi de repressııaǵa ushy­­rady, B.Áljanov 10 jylǵa sot­ta­lyp, túrmede qaza tapsa, O.Isa­ev 1939 jyly atylyp ketti. Soń­ǵy afıshadaǵy Abdrah­man Baı­dildın de Oral gýber­nııasynda úgit-nasıhat bóliminiń meń­gerýshisi, «Qyzyl tý» gazetiniń redaktory edi. Saıası qýǵyn-súr­ginniń aldyńǵy legine ilinip, 1931 jyly Más­keýde atyldy. Aıtpaqshy, bul Ab­drahman Baıdildın – 1921-1922 jyldary Orynborda «Eń­bekshi qazaq», qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń de redaktory bolǵan edi.

P.S. Mine, Aq Jaıyq óńirinde ulttyq teatr óneriniń tereń tarıhy bar. Tek júıeli zertteý qajet-aq. Halyqaralyq teatr kúni qarsańynda osydan 95 jyl burynǵy jádiger – qoıylym afıshalaryn oqyrman nazaryna usynyp, qazaq ónerin qalyptastyrǵan arystardyń rýhyna taǵzym etkendi jón kórdik.

Qazbek QUTTYMURATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Oral

Sýretterdi túsirgen avtor