Saq hanzadasynyń súıegi qaıda saqtalǵan?

...О́tken jyldyń kúzinde Eńbekshiqazaq aýdanynda oblystyq máslıhat komıssııasynyń kóshpeli otyrysy boldy. Sonda osy másele qozǵaldy. Ony sóz etken – «Esik» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń dırektory Gúlmıra Muhtarova. Ol «Altyn adamnyń» súıegin jer qoınyna tapsyratyn ýaqyt jetti dedi. Sondaı-aq bul rásimdi úlken deńgeıde, eldik shara retinde saltanatpen ótkizý kerektigi týraly usynysyn aıtty. Máseleniń anyq-qanyǵyna jete úńilý maqsatynda tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlmıra Raıylqyzymen áńgimelestik.

– Gúlmıra hanym, kóter­gen máseleńiz bizdi qatty tań­ǵal­dyrdy. Sonyń mán-jaıyn tar­qatyp aıtsańyz. 

– О́zderińiz bilesizder, 2010 jyly osy aýmaqtaǵy tarıhı oryndardy, kóne qorymdardy odan ári zertteý úshin «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń aıasynda «Esik» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi salyndy. «Altyn adamnyń» súıegi týraly áńgime sol kúnnen bastaldy. О́ıtkeni mýzeıge kelýshilerdiń deni «Saq hanzadasynyń altyn kıimin aldyńyzdar. Al súıegi qaıda?» degen suraqty jıi qoıa bastady. О́kinishke qaraı onyń jaýabyn eshkim de anyq bil­meı­tin. Osydan keıin bárimiz shyn­dap oılana bastadyq. Dereý izdestirý jumystaryna kiristik.

Eń aldymen sol oqıǵany kóz­ben kórgen kýágerlerdiń áń­gimelerine den qoıdyq. «Altyn adamdy» alǵash tapqandardyń biri – arheolog Beken Nurmu­han­betov. Aǵamyzdyń aıtýyn­sha, ar­heologter ol jerden tabyl­ǵan jádigerdiń bárin – altyn buıymdardy, qańqa súıekti Al­ma­tydaǵy, qazirgi Á.Marǵulan aty­n­­daǵy arheologııalyq ıns­tı­týtqa tapsyrǵan eken. Endi sol jaqqa qaraı at basyn burdyq.

Mamandarynan surastyr­dyq, mu­­raǵattaryn aqtardyq. Bi­raq izdegen dúnıemiz joq bo­lyp shyqty. Endi ne isteı­miz? «Sheshingen sýdan taıyn­bas» degen bar, orta jolda toqtamadyq. Almatydaǵy sot-medısına saraptamalyq ınstıtýtyna kirdik. Myna qyzyqty qarańyz, keıde oılamaǵan jerden oljaǵa kezigesiń. Biz izdep júrgen «Altyn adamnyń» súıegi osynda eken. Qańqa súıek saqtalǵan sha­ǵyn qorapshanyń syrtynda «1970 g. Kýrgan Issyk» dep jazy­lyp tur. Al onyń ishindegi qa­ǵazda «Sohranıt do 1978 goda. Sdal Shaıahmetov» degen ja­zý bar. Bir ókinishtisi, qańqa súıek­tiń quramy tolyq emes. Bas súı­egi joq.

Árıne súıekti tabýyn tap­qan­men, naqty qorytyndyǵa kelý kóp jumysty qajet etti. Ne­ge deısiz be? Sebebi bul shyny­men «Altyn adamnyń» súıegi me, joq álde basqa adamnyń súıegi me degen suraq aldymyz­dy kes-kestedi. Osyǵan tolyq kóz jetkizý kerek. Kemal Aqy­shev­­­tyń tobyna qatysqan ózi­miz­­diń Beken aǵaǵa qaıtadan jú­­gin­dik. Qoraptan shyqqan súı­ek­­tiń fo­to­syn kórsettik. «Osy bolýy kerek. Shyramytyp tur­myn» dedi aǵamyz. Sodan keıin qo­rapty ashyp, qańqa súıek­tiń ózin kórsettik. Osy kezde qa­rt ar­heolog qatty tebirendi. Bi­raz ún­siz­dikten keıin «Iá, bul «Al­tyn adamnyń súıegi» dedi nyq se­nim­men. Kemal Aqyshevtyń uly Álisher Aqyshevty da shaqyrdyq. Ol da osy toqtamǵa keldi. Mine, áńgime osylaı bastalǵan.

– Sonymen arheolog-kýá­ger­lerdiń tujyrymdaryn es­ti­dińizder. Al antropolog ǵa­lymdardyń zertteýleri siz­derdi qandaı qorytyndyǵa jeteledi? 

– Árıne, ǵylymǵa negiz­del­me­gen sózge eshkim senbeıdi. Desek te, sol kezdegi zertteý eks­pe­dı­sııa­synyń quramynda bol­ǵan kýágerlerdiń aıtqandary da biz úshin óte mańyzdy boldy. Endi osynyń rastyǵyna kóz jetkizý úshin antropolog ǵalymdardyń sa­raptamalary­na den qoıdyq. Akademık Orazaq Smaǵulov aǵamyz jan-jaqty zerdeleı kele, «17-20 jas aralyǵyndaǵy jigit» degen qorytyndy ber­di. Sonymen qatar ǵalym bul súıek­ti qazba jumysy ke­zinde ta­bylǵan súıektiń fo­to­sýret­te­ri­men salyst­yryp qarap, mo­le­kýlıarlyq-ge­ne­tı­kalyq zertteý ju­mysyn jasaý kerek degen usynysyn da aıtty. 

Endigi kezekte sheteldik ma­man­­dardyń pikirlerin eske­r­gi­miz keldi. Al­matyda ju­mys sa­pa­ry­men júr­gen Ven­g­rııadan kel­­­gen ǵalym And­rash Bıromen ta­­ny­­sýdyń sáti tús­ti. Ol kisige osy másele jóninde aıtyp kórip edik, bizdi birden qoldady. Vengr ǵalymy Orazaq Smaǵulovtyń qo­ry­­tyndysyn qaı­talady. Reseılik antropolog Aleksandra Kıtova da áriptesterinen alys ketpedi. Ol eki fotosýrettiń nusqasyn muqııat salystyrdy. Birinshisi – «Altyn adam» tabylǵan kezde túsirilgen sýret. Ekinshisi – jańadan tabylǵan qańqa súıekterdiń rentgen sáýlesi arqyly shyǵarylǵan fotolary. Ǵalym olardy zertteı kele súıek «Altyn adamdiki» ekenin naqty dáleldedi.

– Meni tolǵandyryp otyr­ǵan jaı mynaý, sonda osynsha­ma jylǵa deıin ǵalym­dar «Altyn adamnyń» súıe­gin mu­raǵattardan izdep taýyp, zertteý júrgizbegen be? 

– Ol kezde zaman basqa boldy ǵoı. Kezdeısoq ta­byl­ǵan oljany zertteýdiń, anyq­taýdyń múmkindikteri shekteýli edi. Onyń ústine bir ǵalymnyń zerttegen obektilerine ekinshi bir ǵalymdar aralaspaýǵa tyrysatyn. Mine, osyndaı túsinikterdiń saldarynan biz sóz etken jádiger de nazardan tys qala bergen. Tek Táýelsizdiktiń arqasynda ǵana isti qaıtadan jań­ǵyrtyp otyrmyz.

– Sonymen «Altyn adam­nyń» súıegi qazir qo­ryq-mýzeıde tur deısizder. Ony kelýshilerge qalaı kór­se­tesizder? Osy jaıynda aıta ketseńiz.

– Qo­ryq-mý­­zeı alǵash ash­yl­­­ǵan jyly onyń aýmaǵy 6 gek­tardy qurady. Bes qorǵan ǵana resmı túrde mýzeıdiń qa­raýyna berildi. 14 já­digerimiz ǵana boldy. Al qazir qoryq-mýzeıdiń qorǵaý aýmaǵy úlkeıdi. 422,7 gektar. Oǵan 2 qalashyqtyń orny jáne 83 oba kiredi. Nátıjesinde, tarıhı jádigerlerdiń sany 3000-nan asty. Barlyǵyna tııanaqty zertteý jumystary qajet. 

Buryn Esik óńirinde 1500-deı oba bolǵan eken. О́kinishke qaraı, kezinde tarıhı oryndar qaraýsyz qalǵan. Birazynyń ústine qurylystar salynyp ketken. 

Endi «Altyn adamnyń» qańqa súıegine kelsek, ol qazir osynda. Qoryq-mýzeıdiń qorynda saq­taýly tur. Alaıda, biz ony kelýshilerdiń barlyǵyna ashyp kórsetpeımiz. О́ıtkeni baba­myzdyń súıegin jurt qyzyq­taı­tyn jádigerge aınaldyrý ulttyq mentalıtetimizge saı kelmeıdi. 

– Sizdiń oıyńyzsha, súıekti qaıtadan jer qoınyna tapsyrý qajet qoı. Bul pikirge zııaly qaýymnyń kózqarasy qalaı? Eger bári biraýyzdan qoldaǵan jaǵdaıda, «Altyn adamdy» jerleý rásimin qalaı ótkizý kerek dep oılaısyz?

– Árıne, súıektiń máńgilik mekeni – jer. Týǵan ólkeniń torqaly topyraǵynan artyq qasıetti ne bar?! Bul súıek «Altyn adamdiki» ekeni tolyq anyqtaldy. Oǵan eshkimniń daýy joq. Endeshe osynaý ózekti máseleni keshiktirmegenimiz durys dep oılaımyn. О́ıtkeni ýaqyt ótken saıyn súıek úgitilip, búlinip barady. Al oǵan durystap mán bermeý kúlli qazaqqa syn. Sonymen qatar adamgershilikke de jatpaıdy. Dinimiz de ony durys kórmeıdi. Sondyqtan babamyzdyń súıegin úkimettik deńgeıde, búkil el bolyp qurmettep, aq jaýyp arýlap qaıtadan jerlesek deımin. Ol rásimdi sol zamannyń talap­taryn eske túsire otyryp uıym­dastyrsaq tipten jaqsy. Saq­tardyń mádenıeti týraly tarıh bel­gili, qazirgi tańda bir kisideı zert­teldi. Biz osy máselege baı­lanysty jobalarymyzdy daı­yndadyq. Ony tıisti oryn­darǵa joldap ta qoıdyq. 

Men jumys saparymen Ońtústik Koreıada boldym. Ondaǵy Koındjoý qalasyn ara­lap kórdim. 1971 jyly Pek­che dınastııasynan shyqqan Mýrıong esimdi patshasyna ar­nal­ǵan bir ǵana qorǵannan 4000-ǵa jýyq zat tabylǵanyn es­tidim. Sonyń negizinde qu­ryl­ǵan Ulttyq mýzeı jáne mýzeılendirilgen qorǵandarǵa qarap qaıran qalǵanym bar. Koreıalyqtardyń óz tarıhyna degen qurmetine súıindim. Bolashaqta Esik óńiri de týra osyndaı bolyp, mıllıondaǵan týrıster aǵylatyn kıeli mekenge aınalatynyna kámil senemin. О́ıtkeni «Altyn adam» adamzat tarıhynda sırek kezdesetin qundy jádiger.

P.S. «Altyn adam» búkil­adamzatqa ortaq qundylyq. IýNESKO-nyń tiziminde tur. Kıeli jerler degende de eń aldymen bizdiń oıymyzǵa myńjyldyq tarıhy bar Esik óńiri, ultymyzdyń sımvolyna aınalǵan «Altyn adam» eske túsedi. Biz sol asyl babamyzdyń altyn kıimin kókke kóterdik. Áspettedik. Endi onyń súıegin artyndaǵy urpaqtary arýlap jerleýge tıis. Bul – bizdiń moınymyzdaǵy paryz ben qaryz. Qazaqta «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen ósıet bar. «Altyn adamnyń» kıesi de uly dalanyń rýhyn asqaqtata beredi!

Áńgimelesken  Bolat MÁJIT, jýrnalıst

Almaty oblysy