Jańa zaýyt salý – ómir talaby

Elbasymyz 2014 jylǵy 17 qań­tar­daǵy «Qazaqstan joly-2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda osylaı dedi. Kúni búgin de ózekti problema.

О́tken jyldyń sáýirinde Ázer­baıjan saparynan kele jatyp Aqtaýǵa soqqan Nursultan Ábishuly: «Mańyzdy tranzıt toraby retinde Mańǵystaý óńiri órkendeıdi. Munaı men gaz salasy damı beredi, degenmen óńdeý jaǵyna qaraı kóshýimiz qajet» degen edi. Elbasy bul jerde «óńdeý jaǵyna qaraı kóshýimiz qajet» sózin tegin aıtpaǵany túsinikti. Ol tórtinshi munaı óńdeý zaýyty (MО́Z) ıdeıasynyń alǵash osy óńirden shyq­qanyn jáne qurylysynyń da osy óńirde bastalǵanyn, óziniń kezinde sol ju­mys­tardyń basy-qasynda júrgenin jıyn­ǵa qatysqandarǵa meńzegenin mań­ǵystaýlyqtar aına-qatesiz túsingen edi.

Al Energetıka mınıstri Q.Bozym­baev janar-jaǵarmaı daýy ózine tıip, El­ba­synan sógis alǵan kezde ǵana tórtinshi zaýyt salý kerektigin áńgi­meleı bas­­tady. Jaqynda ótken Úki­mettiń keńeı­­tilgen otyrysynda El­basy osy máse­­lege kedergi keltirip júr­gen­derdiń attaryn atamasa da, syn tezine alyp ket­ti. Mınıstr endi bel sheship kirisken táriz­di. Iske sát!

Demek ómirdiń ózi jańa MО́Z-diń aýa­­daı qajettigin kún tártibine shyǵardy. Yńyrshaǵy kórinip turǵan aryq más­­tekteı úsh MО́Z qansha jańǵyrtsańyz da qazaqsha aıtqanda «mal bolmaıtyny» naqty dáleldendi. О́ıtkeni olarǵa ketken shyǵynǵa baıaǵyda zamanaýı úlgidegi jańa zaýyt turǵyzyp alýǵa ábden bolatynyn sarapshylar aıtyp ta júr, ony halyq ta uǵynyp boldy.

Bir aıta keter nárse, budan 34 jyl buryn, ıaǵnı, 1984 jyly Bozashy túbe­gine Elbasymyz (ol kezde Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy) ishinde KSRO Jos­parlaý komıtetiniń tóraǵasy N.Baı­ba­kov bar bir top odaqtyq jáne res­pýb­lı­kalyq mınıstrlerdi bastap keldi de, Bozashy munaıyn ıgerýdiń bolasha­ǵyn talqylady. Mine, osy jıyn­da qa­zaq­standyqtar tarapynan geo­logııa­lyq qory mıllıard tonnaǵa para-par Boza­shy túbeginde vanadıı metaly bar munaıdy óńdeıtin derbes zaýyt tur­­ǵy­zyla qalǵanda Mańǵystaýdyń ózge ken oryn­­daryndaǵy óndirilgen munaıdy basqa jaqqa tasyp shyǵyndanbaı, óz jerin­de óńdeýdiń tıimdiligi de aıtylǵan bola­tyn.

Elbasymyz elimizdiń ekonomıkasyn órkendetip, odan ári nyǵaıta túsýge ól­sheýsiz úles qosatyn bul bastamany táýelsizdigimizdiń eleń-alańy kezinde-aq júzege asyrmaq bolyp, Mańǵystaý munaı óńdeý zaýytynyń qurylysyn bastatqany belgili.

1991 jyldyń 14 aqpanynda Qazaq KSR Mınıstrler kabıneti men KSRO Munaı jáne gaz ónerkásibi mınıstrligi atalmysh zaýyt jóninde birlesken №101 qaýly qabyldady. Qujat qabyldanbaı tu­ryp Bozashy munaıyn tıimdi paı­dalanýdyń jáne óńdeýdiń, sóıtip eli­mizdi sapaly munaı ónimderimen qam­ta­masyz etýdiń ártúrli joldary tereń zerdelengen-di. Joba boıynsha Bozashy munaıyn tereń óńdeıtin zaýyttyń qýaty jylyna 6 mıllıon tonna ónim boldy. О́niminiń quramyna óte joǵary sapaly benzın, reaktıvti jáne dızel otyny, jol jáne qurylys bıtýmdary, sonymen birge óte baǵaly komponentter – vanadıı men nıkel kirdi.

Zaýyttyń jylyna 3 mıl­lıon tonna munaı ónimderin shyǵara alatyn birinshi kezegin 1995 jyly paıdalanýǵa berý josparlandy. Mınıstrler kabıne­tiniń 1991 jylǵy 14 qazandaǵy №605 qaýlysymen zaýyt qurylysyna qosym­sha sharalar bel­gi­lendi. Eksportqa shyǵa­rý kvotasy jasal­dy. Jyl saıyn Boza­shy­nyń 1 mıllıon ton­na munaıynan tús­ken qarjyny zaýyt qurylysyna maq­satty jumsaý úshin Álem­bankten munaı satýdan túsetin qarjyny jınaıtyn arnaıy valıýtalyq esepshot ashyldy.

Zaýyt qurylysyna tapsyrys berýshi de, bas merdiger de, bas jobalaýshy da bel­gi­li bol­dy. Zaýyt qurylysyn salý kon­kýr­syna AQSh-tan da, Germanııa­dan da, Japonııadan da álem­niń belgili fırmalary men kon­sor­sıýmdary qatysty. Konkýrs­ta japo­nııalyq «Mısýı-Mı­sý­bısı-Toıo» fırmasy jeńim­paz atanyp, qysqa mer­zimde zaýyttyń tehnıkalyq-eko­nomıkalyq negizdemesin (TEN) jasaqtap berdi. Japonııalyq jobada Bozashy munaıyn ǵy­lym men tehnıkanyń ozyq jetis­tikterin qoldana otyryp, álem­dik standartqa saı jáne álemdik naryqta suranysqa ıe 92,5% te­reń óńdeý, sonymen birge sırek metaldar vanadıı men nıkeldi bólekteý kózdelgen edi...

Zaýyttyń ornyn belgileý de ońaı bol­ǵan joq. Muqııat zert­telip, Aq­taý qalasynan 43 km jerden oryn tań­dal­dy. 1992 jyly eko­logııalyq qyz­met or­­gan­darymen birge qorsha­ǵan ortaǵa tıgi­ze­tin áseri anyq­tal­dy, maquldandy jáne be­ki­tildi.

Sóıtip 1992 jyldyń 12 ma­my­rynda óńir ta­rı­hynda este qa­lar oqıǵa boldy. Zaýyt­­tyń al­ǵashqy qadasy qaǵylyp, alyp eks­ka­vator ojaýymen bola­shaq zaýyttyń orny­nyń topy­ra­ǵy qoparyldy. 1992-1994 jyl­­dary jumys birshama qarqyn­dy júrdi. Zaýytqa ondaǵan kı­lometrlik asfalt jol, teńiz sýyn ákeletin 20 km tehnologııa­lyq qu­byr (dıametri 1220 mm), 15 km aýyz sý quby­ry, Tamaq te­mir jol stansasynan 47 km te­mir jol tóseldi, VL-6 kv elek­tr jelisi tar­tyldy. 1994 jyl­dyń mamyrynan bastap jumys qar­jy joqtyqtan baıaýlaı bas­tady da, keıingi jyldary toqtady.

1994-1997 jyldar jas táýel­siz Qazaq­stan úshin shyndyǵynda asa qıyn jyldar bol­dy. Asa úlken baǵdarlamalardy qarjy­lan­dyrýdy respýblıka bıýdjeti kótere ber­meıtinin, sondyqtan da japonııalyq ınvestorǵa Úkimet óz tarapynan kepildik bere almaǵanyn munaıshylar túsindi.

Sodan beri de jıyrma jyldan astam ýaqyt ótipti. «Joba eskirip qalǵan joq pa?» degen saýaldyń aldan shyǵary sóz­siz. Aımaqtaǵy osy istiń maman­darynyń pikirinshe ol joba áli eskirgen joq, eskirmeıdi de. Onda álem­dik mu­naı óńdeý óner­kásibine qatysty mol táji­rıbe­niń tańdaýly jıyntyǵy bar eken. Zaýyt jobasynyń oń sarap­tamalyq qorytyndysyn An­glııa­nyń ataqty táýelsiz fır­­ma­­lary (Alen end Overı, Kem Sıs­temz, Barklaız Bank) ja­sa­ǵan.

Qazaqstan ınvestorlar úshin eń senimdi ári eń tıimdi aımaq bolyp tabylady. Budan jıyrma jyl buryn munaı óńdeý zaýy­tyn salýda Mańǵystaý ólkesi­niń tańdalýy tegin emes edi. Mu­naıdy óndirý men óńdeýdiń bir óńirde bolý tıimdiligi eske­ril­gen-di.

MMО́Z qurylysyn qaıta jań­ǵyrtýdyń tıimdiligi eren. Bozashy munaıynyń joǵary tut­qyrlyǵy álemdik naryqta shıki­leı satqanda tómen baǵala­nady, bul da Úkimet tara­pynan eske­rilgen. О́lkeniń tabıǵı baı­ly­ǵyn óz jerinde óńdep satý­dyń tıimdiligi óte joǵary bol­maq. Ken oryndaryndaǵy («Qa­lam­qas», «Qarajanbas», «Soltústik Bo­za­shy», «Jalǵyztóbe», «Qa­lamqas-teńiz», «Qara­janbas-teńiz», «О́zen», «Jetibaı», ózge de teńizdegi ken oryndary ) mu­naıdyń úl­ken qory MMО́Z-diń qýatyn arttyryp, uzaq merzimge paıdalanýǵa qol jetkizedi. Shı­ki munaıdy tasymaldaǵannan góri, tu­tyný­shylarǵa daıyn munaı ónimderin tasy­mal­daǵan óte tıimdi ekenin túsindirýdiń qa­jeti joq. Munaı álemdik standartqa jáne álem­dik naryqta suranysqa ıe bolarlyqtaı 92,5% tereń óń­deledi, sonymen birge sırek me­taldar vanadıı men nıkel alynady.

«Altyn shyqqan jerdi bel­den qaz» deıdi qazaq. Zaýyt­ty Mańǵystaýdan salý jónin­degi óńirdiń bir top munaı arda­ger­leriniń, oblys­tan saılanǵan Par­lament depýtattarynyń Úki­­metke joldaǵan usynystary sonaý 2014 jyl­dan beri jatyr, oǵan tıisti oryndar túsi­nis­tik­pen qarasa deımiz.

Dúnıejúzilik mańyzǵa ıe, shı­kizat óń­deı­tin alyp kásip­oryndy mańynda munaı ken oryn­dary joq, tasymaldaýǵa mol shy­ǵyn ketetin (tehnolo­gııalyq bazasy joq) sur dalaǵa apa­ryp qondyra salýǵa bolmaıdy. Pavlodar men Shymkent mu­naı óńdeý zaýyttary solaı, ıaǵnı alystan tasymaldana­tyn Batys Sibirdegi Reseıdiń mu­naıyna ne­gizdelip salynǵan. Son­dyqtan ózgege táýeldi. «Kisi­de­giniń kilti aspanda». Onyń bel­gili dárejedegi ózindik qıyn­dyq­taryn qolmen ustap, kózben kó­rip júrgender ǵana biledi. Qa­zaq­standyq munaı óńdeý zaýyt­tarynyń bárin shıkizaty alys ken oryndarynan tasymaldaýǵa negizdelgen nusqaǵa baılap qoıýǵa bolmaıdy. Qazir bizge óń­delgen munaı ónimderiniń 35%-y Reseıden keledi.

О́z shıkizatymen jumys is­tep, munaıdy 92,5% tereń óń­deı­tin, sóıtip «Eýro-4», «Eýro-5» markaly joǵary sapaly ben­zın shyǵara alatyn, sırek ken bolyp tabylatyn vanadıı men nıkeldi de óńdeı alatyn, sóı­tip syrtqa ekonomıkalyq jáne strategııalyq turǵydan táýel­siz­digimizdi qamtamasyz etetin mu­naı óńdeý zaýytynyń qury­lysyn óz ornynda qaıta jań­ǵyr­týdy suraýǵa mańǵystaý­lyq­tardyń moraldyq quqy bar dep bilemiz.

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»,

Aıtýar О́TEGENOV, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi

Mańǵystaý oblysy