Birden aıtý kerek, Alashtyń aqtańger aqyny Rafael Nııazbek bizdiń jarnamaǵa zárý qalamger emes. Ol – azýyn aıǵa bilegen arqaly aqyndarymyzdyń biri. О́zgeshe esimdi aqynnyń ataq-dańqy da jeterlik. Cheshen Respýblıkasynyń eń joǵary «Koman sıı» (Ult namysy) ordeniniń ıegeri, Cheshenstan Memlekettik jáne Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń I.Jansúgirov atyndaǵy syılyqtarynyń laýreaty, el moıyndaǵan kórnekti aqyn.
Baspasóz betinde jıi jarııalanyp júrgen óleńderi men jaryq kórgen sońǵy on bes, jıyrma jyldyń bederindegi jyr jınaqtary arqyly Rafael Nııazbek óz oqyrmanynyń júregine jol taba bilgen aqyn.
Eń aldymen ol dáýir talabynyń aýqymynda bola bilip, óziniń aqyndyq jiti kózimen, jyly sezimimen Otany, eli, halqy tarıhyndaǵy kúrdeli oqıǵalarǵa óz kózqarasyn bildirip otyrdy, óz zamandastarynyń syrlaryn jyrlady. Osyndaı ómirmen berik baılanys aqyn únin eseıtip, ony zaman men adam jaıly oılaryn bar daýyspen aıtar belsendi kúıge kóterdi.
Boz kóılekti ómirim jyrymdalyp, Qaı jaý meni basynsyn qyryna alyp. Aýyzynda oqtalǵan myltyqtardyń Turǵan joq pa júregim tyǵyndalyp.
Ýaqyttyń kózimde oty órilip, Bolashaqqa kelemin tóte júrip. Rýhym asqaq bolmasyn nege meniń, Rýhym kókke turǵanda kóterilip, – dep bastalatyn Rafael Nııazbektiń jańa jyr jınaǵy oqyrmanyn salǵan betten baýrap ala jóneledi. Syrly sózdiń sıqyry, tulpar talanttyń tegeýrini degen de osy bolar, sirá!
Jańa kitabynda aqyn lırıkalyq keıipkeri arqyly ózi jáne ýaqyt týraly búkpesiz syr shertedi. Poezııanyń mahabbat, tabıǵat, ómir atty máńgilik taqyryptarymen búgingi kúnniń ar-namys, ekologııa, bolashaq aldyndaǵy jaýapkershilik sııaqty kókeıkesti máseleleri astasady. Eki bólimnen turatyn jyr kitaby adam men zaman, jahan men jahannam týraly oı-tolǵanystarǵa, qaısar minezdi qaırat-jiger poezııasyna toly.
О́mirin óleńmen órnektegen aqynnyń osynaý kitaby onyń júrekjardy jyry, sulý sózben tógilgen jan syry dep te aıtýǵa bolady. Aqynnyń qyran qanatynan kem emes qııal qanaty bar. Sol qııal qanatyn qomdana qaǵyp-qaǵyp jiberedi de, aqyn birde atamekeni Talasqa, birde gúl keshken jas dáýreniniń, muń keshken aǵalyq kezeńiniń kýágeri Almatyǵa, endi birde kúresker el – Qap taýyndaǵy Ichkerııa eline saparǵa shyǵady.
Kókiregi – sher, keýdesi – yza, ózegi – órt. Neden meniń kóńilim úrkektedi, Bálkim, nurly, shýaqty jyr jetpedi. Bult ketpese basynan Qarataýdyń, Aýylymnyń kózinen muń ketpedi...
Jaqsylardyń jolynda kim turmady, Aı tutylyp, kóginde kún týlady. Aýylymnyń jatyry tozdy bilem, Ultqa tutqa bolatyn ul týmady.
Qýanyshqa júrgesin óleń bólep, Baqytymdy aıta alman tómende dep. Aýylymdy teginde oıladym ba, Jyrtyq shekpen ishinen kórem be dep, – egiledi-aı kep kóshesinde qum sýyryp júgirgen týǵan aýylyn, ákesiniń kózin kórgen qarttardyń báriniń qulpytasqa aınalyp úlgergenin kórip.
Qudaı-aý, aqyn Alataý aspanynda samǵap ushyp, quthana-qujyrasyna kelse, «jaman qarǵa sekildi jaman neme» halqynyń aıbary bolǵan, barsha qazaq bıiginen shyrqaǵan asqar taýǵa til tıgizedi! Kerenaý basyp, kekirigi azyp, shekesinen qaraıdy. Buǵan aqyn júrek qalaı shydap tura alar? Qudaı qoldap, arýaq alqap, jyr joldarymen «jıi kúlgen jylymnyń» táýbesin keltiredi.
Daýyl bop ta keı-keıde burqana almaı, Bárin baǵyp quzyńda tur qaraǵaı. Kóz janarym nurlana túser deme, Alataýdyń basyna bir qaramaı.
Sum taǵdyrdyń shekeńe tasy tımeı, Tilektespin, kimnen de basym júrgeı. Alataýdaı azamat bolam deme, Alataýǵa tabynyp basyńdy ımeı.
Aqyn – halyqtyń elshisi. Halqynyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaı bilmegen, halyqtyń tabanyna kirgen shógir mańdaıyna qadalǵandaı bolmaǵan aqynnyń ózi – qunsyz, sózi – pulsyz! Dáldúrish aqyndardyń óti jarylyp ketse de osy sózimnen tanbasym haq! Al halyqtyń muńyn Rafael aǵa qalaı jyrlaıdy? Myna óleń joldaryna kóz salyp kórińizder:
Dúnıeniń turǵanda sáni kirmeı, Adamdardyń tomsarǵan jany kúlmeı. Ultqa tutqa bolatyn azamat pa, At ústinde júrgenniń bári birdeı.
Zulymdyqtyń kózine san atylǵan, Aqıqattan jan bar ma jaratylǵan. Bári birdeı aq júrek azamat pa, Sóılegenniń bári de Ar atynan.
Eldiń nege tirlikte baǵy tómen, Tizgin ustar joq pa áli jalyndy óren. – Halqym! – dep sóılegenniń bári birdeı, Azamat pa halyqtyń qamyn jegen... Rafael Nııazbek – poezııanyń máńgilik taqyryptaryn (ómir, mahabbat, tabıǵat) molynan qamtı alatyn ónimdi aqyn. Oǵan osy kitapqa engen «Bolashaqtyń tórinen kórem seni» poemasy men «Aqtaýdan bir bult kórseń, men dep oıla», «Mahabbattyń attandym joryǵyna», «Dúrııa-jyr, dúnıe-syr» dep atalatyn óleńder toptamalaryn mysal retinde keltirýge bolady.
Lırıkany barlyq poezııanyń ómiri men janyna teńep, poezııanyń poezııasyna balaǵan Belınskıı: «... aqyn – rýhtyń qasıetti shólmegi, jaratylystyń tańdaýly súıiktisi, tabıǵat syryn saqtaýshy, sezim kúıshisi, álemdik ómirdiń altyn dombyrasy. Ol sábı shaǵynan-aq ózin basqalardan góri álemmen týys, qandas kóredi; balaýsa jigit shaǵynda-aq sol álemniń tilsiz sózderin, qupııa syrlaryn uǵymdy tilge aýdara bastaıdy», dep tujyrymdasa, óleńnen órnek, sózden sýret salý aýyrdyń aýyry ekeni aqıqat. Mine, osy aýyr joldan árdaıym abyroımen ótken Rafael Nııazbekti eldiń lırık ári epık aqyn (Elbasy týraly «Aıbozym meniń» óleń-romany men kúresker taý halqynyń tragedııasy týraly «sheshender» poemasyn aıtsaq ta jetkilikti) dep bilýi de daý-dabyrasyz shyndyq. Ol qaı taqyrypqa qalam terbese de, ózinshe kórinýdi, ózinshe baılam jasap, tyńnan teńeý tabýdy, oı qorytyndylaýdy aqyndyq murat dep bilgen.
Aqyn óleńderinen qazirgi ýaqyttyń, ómirdiń tynysyn, júrek dúrsilin, arshyndy qadamy men údemeli ekpinin naqty sezinesiń, kóz aldyńa elestete alasyń, sol aqynnyń ózimen birge bastan keshiresiń.
Týǵan jerdi qorǵaý jolynda ata jaýlarymen arpalysyp ótken batyrlarǵa («Han Keneniń basy», «Sańyryq batyr»), Bóltirik sheshen sııaqty aýzy dýaly bılerdiń, Dinmuhamed Qonaev, Asanbaı Asqarov, Zamanbek Nurqadilov sııaqty ataqty memleket qaıratkerleriniń rýhyna arnalǵan týyndylardyń barlyǵy da jas urpaqty Otandy súıýge, halyqtyń ardaqty azamattaryn baǵalaı bilýge úndeıdi.
Aqynnyń ár jınaq saıyn ózine-ózi qoıǵan talaby qatańdanyp, bıiktep keledi. Rafael oıshyl, biraq onyń jaqsy qasıeti oılylyǵyn paıdalanyp, aqyl aıta bastamaıdy. Oıdy jalańash dirdektegen kúıinde taqpaqtap aıta da salmaıdy. Onyń lırıkalyq keıipkeri maqsatsyz emes. Aqyn aınalasynan ádemi ómir izdeıdi, tátti syr tartady. Oıǵa sezim sulýlyǵy kosylady, ardyń tazalyǵyndaı taza boıaý aralasady. Sonyń jemisinde parasatty poezııa paıda bolady.
Máselen, aqynnyń «Taǵdyrmen jaǵalasyp kún keshkende» toptamasyn alaıyq. Osy jyr shoǵyryn oqyǵanda ańǵaratynymyz, aqyn tynymsyz. Bos qol qýsyryp otyrys joq. Birdeńeni túrtinip, izdep otyrady. Zaman men adam degen eki sózdiń mańaıynda, kim mynandaı sezimmen oı dúnıesin dirildetken, móldiregen óleń jaza salady. Mýzyka men lırıkanyń múmkindigin paıdalanyp, jyrdaǵy sezim logıkasynyń ańǵarynda adasyp qalmaı, óz maqsatyn múltiksiz oryndap shyqqan. Aqyn az nárseden kóp mán, usaq nárseden iri qasıet izdep tabady. Ol sýretkerlik kredosy. Árbir óleńi naqtylyǵymen, dáldigimen, shynshyldyǵymen qundy.
R.Nııazbek – óleńderin ár qyrynan jarqyratyp kórsete alatyn aqyn. Soǵan qaraǵanda, árbir sýretker ǵasyrmen, zyrlaǵan ýaqytpen qatar otyrýdy maqsat etetin bolýy kerek. Tipti ozyp ta ketkisi keler. Biraq sonyń bárine talant sezimi arqyly qazylyq etedi. «Otyz jetinshi jyl» degen óleńinde aqyn oıly fılosof bolyp kórinedi:
Julymyrdaı jaý sanaǵan jaqynyn, Nege jurtqa jamandaısyń aqynyn? Qaraqshy Otyz jetinshi jyl senbisiń, Abaqtyǵa japqan eldiń aqylyn?!
Kórmegen em ańǵa shyǵyp, qus ta atyp, Júregimdi qarydyń-aý muzdatyp. Otyz jeti qaıta aınalyp kelse eger, Jiberetin syńaıyń bar ustatyp.
О́lim seýip baıtaq ólke, qalaǵa, Zulymdyqty kóp sińirgen sanaǵa Ýly Stalın – Paıda bolǵan shyǵarsyń – Kóz alartyp túshkirgende dalaǵa. Osy tamasha shýmaqtarmen aqyn oqyrman júregine kópti kórgen fılosof retinde ústemdik júrgizedi. О́leńde sergek, oıly aǵys bar. Ishki sezim dramasy bar. Al dramanyń ózi lırıkaǵa qosymsha daýys qosady, qasıet beredi.
Adam janynyń qudirettiligi tylsym dúnıeniń qupııasyn qunyǵa zerttep, betke soqqan bógetterden qaımyqpaı ótip, jasymaǵan jigermen tirshilik oshaǵyn jalyndata jarqyn da jasampaz ǵumyr keshýinde emes pe? Osy oıdy aqyn bylaı órnekteıdi:
Kúmisten quıǵan taı tuıaqtanyp, Naızaǵaı ottarynan Júrek-akkýmýlıator zarıadtalyp Shabyttansa Áp-sátte úlgeredi, Jyrdan telegeı darııa aqtaryp... Qandaı qushtarlyq! Sizdi de elittirip alady. Aqyn qolyna qylqalam ustap, úlken polotnonyń aldynda turǵan óziniń adasy – Rafael Santı sııaqty bir mezet ózin-ózi umytqan. О́leńniń aty «Shabyt». Jyrda shabyt shaqyrǵan shamyrqanys qana emes, sonymen birge tyń teńeý, bederli metafora arqyly salynǵan jandy sýret te bar.
Kózimdi meniń shel basty – Qıly-qıly joıqynmen qaryqqanda. Kókiregimdi sher basty – El kúızelip ashyǵyp, taryqqanda.
Bútindelip som tuıaq ketilgende, Jetilmeı me tirlikte jetim pende. Kózimdegi sheldi Sylyp tastaıdy pisip jetilgende.
Munaradaı moryǵan qyr basynda, Elim azyp joǵaltqan tulǵasyn da. Kókirektegi sherimdi kim jazady? Dııý, peri, jyn-oınaq bul ǵasyrda. Biz «Sher men sheldi» oqyp, ómir, ýaqyt, dáýir tolǵaýyn sezgendeı boldyq. Adamdar tolǵaýyn, ótken men búgin, bolashaq, baqyt, beıbitshilik, tynyshtyq tolǵaýyn tyńdadyq. Jyr júregimizge jetti, kókeıimizge oı saldy. Eger Baıron «Poezııa degenimiz – ótkendi túısiný, bolashaqty seziný» dese, R.Nııazbek sony seze bilgen sekildi.
Azamattyq pafosta jazylǵan, óz mindetin barshaǵa ádemi jetkizip, jan saraıyńyzdy teris oılardan tazartýǵa kómektesetin osy bir shabytty, taza óleńge ystyq yqylasymyzdy bildirmeýge bolmaıdy. Kókiregińiz jańbyrdan sońǵy aýany jutyp tazarǵandaı áserde qalasyz. Jyrda dınamıkalyk qozǵalys bar. Árbir sóz óz mindetin atqaryp tur. Bos turǵany joq, syna qaǵa almaısyz.
Qaı aqynnyń bolmasyn áleýmettik kúshin, ıdeıalyq ósý dárejesin tanytatyn lırıkanyń bir salasy – azamattyq nemese saıası lırıka bolyp tabylady. Aqynnyń kóptegen óleńderinen Otanǵa, elge, jerge degen ystyq mahabbaty, keleshekke artar úmiti, halqyn qadirleýi, zulymdyq ataýlyǵa qarsy kúreske ázirligi anyq ańǵarylady. Máselen, «Bolashaqqa úńilem» degen óleńnen onyń aqyndyq qýatyn birden tanýǵa bolady:
Qanatymdy jaıǵanda órge kerip, Týǵan elim jaıǵasqan tórge kelip. Ushyp bara jatady bolashaqqa Janarymda dúnıe dóńgelenip.
Naızaǵaılar oınasa tóbemde kóp, Qajyǵanda júginem óleńge kep. Bolashaqtyń kózine úńilemin Týǵan eldi tórinen kórem be dep. Iá, naǵyz aqynnyń qyzyǵy da, qymbaty da – jyry. Naǵyz aqynnyń baqyty da, ýaqyty da – jyry. Naǵyz aqynnyń ańsary da, mansaby da – jyry. Naǵyz aqynnyń mingen aty da, mahabbaty da – jyry. Naǵyz aqynnyń kórigi de, kóligi de – jyry. Naǵyz aqynnyń anasy da, balasy da – jyry. Aqyn jyrdy ólimge ǵana qımaıdy.
Shubatylyp sońynda shańy qalǵan, Júırikter kóp desek te baǵy janǵan. Qulagerdiń qulyny – óleń edi, Taǵdyrymnyń qursaǵyn jaryp alǵan.
Kóńilimniń kóline tunǵan araı, Kóktem bolyp esedi qyrǵa qaraı. Qulagerdiń qulyny óse kele Aınalmasyn qulager jyrǵa qalaı. Bul – aqynnyń shyǵarmashylyq baǵdarlamasy tárizdi sóz.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtar bolsaq, buǵan deıin otyz shaqty kitaby jaryq kórgen R.Nııazbektiń «Qulagerdiń qulyny» dep atalatyn jańa jyr jınaǵy onyń kezekti shyǵarmashylyq bir jetistigi dep baǵalaýǵa laıyq, oqyrman qaýymnyń kózaıymy bolarlyq shyraıly shyǵarma bolyp shyqqan.
Dúnıeni bar janymen súıetin, sál nársege qýanyp, sál nárseden sekem alatyn Rafael aqyn týraly kóp aıtýǵa bolady, kósilip aıtýǵa bolady. Onyń óleń, poemalary qazirgi dáýirdegi qazaq poezııasynyń ózindik orny bar bóligi. Aqynnyń bul saladaǵy tabystary daý týdyrmaıdy. Onyń aqyndyq joly áli de mol jemis ákeletini kúmánsiz.
Sábıt BEKSEIIT, aqyn