«Breksıt», ıaǵnı Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaqtan bólinýi bastalǵaly birqatar túıtkilderdiń sheti shyqty. Solardyń biri – Soltústik Irlandııa men Irlandııa respýblıkasy arasyndaǵy shekara máselesi. Dini men memleketi bólek bir halyq «Breksıttiń» zardabyn tartýy ábden múmkin.
Ulybrıtanııany Eýropadaǵy kóptegen túıtkilder mazalaǵan emes. Máselen, Taıaý Shyǵystan aǵylǵan ımmıgranttar qart qurlyqty abdyratqan tusta, aǵylshyn ledıleri men mısterleri shaıyn jaıbaraqat iship otyrǵan-dy. Vıza berý, valıýta máselelerinde de Brıtanııa koroldigi jeke derbestigin saqtap qalǵan-tuǵyn. «Breksıt» osy tynyshtyqty buzyp, Irlandııa shekarasyndaǵy ahýaldy kúrdelendire tústi.
Qazirge deıin Soltústik Irlandııa men Irlandııa arasyndaǵy shekarany qyzýqandy ırlandtar emin-erkin kesip ótip júrdi. Sonyń nátıjesinde saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynas jeńildep, áleýmettik jáne mádenı máselelerde halyqtyń jaqyndaýyna zor múmkindik týdy. Máselen, kúnine 30 myńnan astam adam shekarany arly-berli kesip ótedi eken. Endi, munyń bárine kedergi keltiretin «Tumandy Albıon» men Eýropalyq odaqty bóletin kedendik baqylaý ornatylýy yqtımal.
«Breksıttiń» áseri, ásirese shekaralyq aýdandardaǵy halyqqa aıqyn seziledi. Buǵan deıin baqylaý dep bas qatyryp, eshqandaı kedergi kórmegen turǵyndar birqatar máselelerge tap bolǵaly otyr. Soltústik Irlandııa men Irlandııa respýblıkasy arasynda mundaı mysaldar jeterlik. Máselen, qos ırlandııalyq memlekettiń túıisken tusynda ornalasqan bir eldi mekenniń brıtanııalyq jaǵy Belký, al ırlandııalyq jaǵy Bleklaıon aýyly dep atalady. Eki ortany Belký ózeni bólip jatyr. Aýyldyń turǵyndary da kóp emes. Belkýde bes júzge jýyq, Bleklaıonda úsh júzge jýyq adam bar. Eki memleketke tıesili ekenine qaramastan, halyq arly-berli aǵylady. Eldi mekendegi jalǵyz et dúkeni ırlandııalyq tarapta ornalasqan. Al shashtaraz, sharýashylyq dúkeni Ulybrıtanııa aýmaǵynda tur.
Pettıgo aýylyndaǵy jaǵdaı da týra osyndaı. Eki memlekettiń arasyn shaǵyn arna bólip jatyr. Dál shekarada ornalasqan eldi mekendi kópir baılanystyryp tur. Eń qyzyǵy, A3 tas joly aınaldyrǵan on shaqyrym qashyqtyqta shekarany tórt ret kesip ótedi eken. Eger shekaraǵa kedendik baqylaý ornatylsa, osy bir qashyqtyqty júrip ótý bas aýyrtar máselege aınalatyny aıtpasa da túsinikti. Jaǵdaıdyń bulaı órshýi kelesi bir qaýiptiń qulaǵyn qyltıtady. Eki eldiń turǵyndary bir memleket bolýǵa talpynýy múmkin. Bul óz kezeginde kelesi bir túıtkildi týyndatady. Qos Irlandııa halqy protestanttar men katolıkter bolyp ekige jarylǵan. Osy bólinýdiń nátıjesinde aral turǵyndary talaı qyrǵyndy bastan ótkerdi.
XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Irlandııa aralynda qaqtyǵys órti órshigeni belgili. Tarazynyń bir basynda Irland respýblıkalyq armııa- sy (IRA) Irlandııanyń birigýi jáne brıtanııalyq basqarýdy toqtatý úshin kúresse, kelesi jaǵynda Ulybrıtanııa qarýly kúshteri men loıalıster turdy. Adam urlaý, partızandyq soǵys, kek qaıtarý kúndelikti jaǵdaıǵa aınalyp ketken-di. IRA sarbazdary jer-jerde jarylys jasap, halyqty úreıde ustady. Tipti olardyń daqpyrty el astanasy Londonǵa da jetip jatty. Talaı márte terrorıstik aktiler jasaldy.
Shıelenisti retteý úshin 1998 jyly Belfast kelisimi jasaldy. Soǵan sáıkes eki tarap ta qarýly qaqtyǵystardy toqtatyp, 30 jylǵa sozylǵan teketireske núkte qoıdy. Alaıda katolıkter men protestanttar arasyndaǵy alshaqtyq áli kúnge deıin jalǵasyp keledi. Soltústik Irlandııa astanasy Belfast qalasynda áli kúnge deıin eki aǵymnyń ókilderi bólek-bólek qonys tepken. Qarapaıym halyq arasynda dinaralyq baılanys joq. Tipti shahardaǵy orta mektepterdiń 90 paıyzǵa jýyǵy bir aǵym ókilderine ǵana arnalǵan. Onyń ústine, keıingi jyldary elde katolıkterdiń sany artyp keledi.
Sondyqtan túrli qıyndyqqa tap bolǵan turǵyndar arasynda protestant-katolık daý-janjaly qaıta órshýi qıyn emes. «Breksıttiń» sońy Belfast kelisimine zııanyn tıgizýi múmkin ekenin el basshylary da joqqa shyǵarmaıdy. Irlandııa premer-mınıstri Leo Varadkardyń aıtýynsha, Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaqtan shyǵýy aǵylshyndar men ırland halqy arasynda dúrdarazdyq týǵyzýy múmkin. Alaıda L.Varadkar osy sátti paıdalanyp, Irlandııany biriktirý týraly jasyryn jospardyń joq ekenin de atap ótti. Budan shyǵatyn jalǵyz jol bar. Shekarada kedergisiz halyqaralyq taýar aınalymyna múmkindik jasaý. Qazirgi tańda Ulybrıtanııada osy másele kún tártibinde tur. Soǵan saı, Soltústik Irlandııa kedendik odaq quramynda qala beredi. Ázirge bul bastamanyń qalaı jumys isteıtini belgisiz. Muny tolyq sheshý áli de talqylaýdy qajet etedi.
Onyń ústine Irlandııa Shengen vızasy aımaǵyna kirmeıdi. Alda-jalda Dýblın bıligi osy kelisimge qosylýdy sheshse, qart qurlyqtan aǵylǵandarǵa Ulybrıtanııa esigi aıqara ashylady. Sondyqtan London tarapy kedendik baqylaýdy kúsheıtýge májbúr bolady. Mundaı tekserýdiń qanshalyqty qıyn ekenin joǵaryda keltirdik. BBC arnasynyń habarlaýynsha, Dýblın bıligi osy máseleni tikeleı Londonmen sheshýge múddeli. Alaıda Eýropalyq odaqtyń quramyndaǵy kez kelgen eldiń sheshimi uıymǵa múshe basqa memleketterdiń maquldaýynan ótýi tıis. Iаǵnı Irlandııa men Ulybrıtanııa arasyndaǵy shekara máselesi Dýblın men Londonda emes, Sofııa men Býhareste sheshiledi.
Endigi jaǵdaı qalaı bolmaq? Ulybrıtanııa baspasózinde jarııalanǵan pikirlerge súıensek, halyqtyń pikiri ekige jarylǵan. Buǵan qosa, ázirge Dýblın men London bıligi Irlandııa shekarasyna qatysty ortaq kelisimge kele alar emes. Ulybrıtanııa men Eýropalyq odaq arasyndaǵy 2017 jylǵy jeltoqsandaǵy kelisim boıynsha «Breksıt» aıaqtalǵan soń, qos ırland memleketindegi halyqtyń qarym-qatynasy burynǵy qalpynda qala bermek. Biraq ımmıgrasııa, kólik qatynasy sekildi birqatar máselelerde shekteýler bar.
Aıtpaqshy, taıaýda Dýblınge kelgen Eýropalyq keńes tóraǵasy Donald Týsk Irlandııa shekarasy máselesi sheshilmeıinshe «Breksıt» kelissózderi júrgizilmeıtinin málimdedi. Jeltoqsandaǵy kelissózderdiń áli de talqylaıtyn tustary jeterlik ekenin de aıtyp ótti. Endeshe shekara máselesi tolyqqandy sheshildi deýge áli erte.
Abaı ASANKELDIULY, «Egemen Qazaqstan»