Uly Otan soǵysynda qaza tapqan, habarsyz ketken jaýyngerler týraly derekterdi jınaǵan «Memorıal» qoǵamy 2015 jyly batysqazaqstandyq Kalın Kınjıgalıev týraly habar taratqan bolatyn. Nemis tutqynynda qaıtys bolǵan aǵa leıtenant Stalıngrad túbinde 1942 jylǵy 7 tamyzda qolǵa túsken eken. Bul habardy estigen jergilikti ákimshilik, jýrnalıster, áleýmettik jeli belsendileri sarbazdyń týystaryn izdep dabyl qaqty.
Osy aqparatty Facebook paraǵymyzda bólisip, marqumnyń aǵaıyndaryna izdeý salǵandardyń biri biz edik. Arada úsh jylǵa taıaý ýaqyt ótkende alystaǵy Amerıkadan Vıara Smaılova esimdi qoldanýshy habarlasyp, «Biz atamyzdy taptyq, aqparatty bóliskenińizge rahmet!» dep jazypty. Mine, qyzyq!
«OBD Memorıal» saıtyndaǵy derekterge qaraǵanda, Kalın Kınjıgalıev 1903 jyly Batys Qazaqstan oblysy, Kamen aýdany, Panık aýylynda týǵan, 884 atqyshtar polkinde qyzmet etken aǵa leıtenant. Stalıngrad túbinde qolǵa túsken, áýeli Stalag, keıin Oflag lagerinde bolǵan. Tutqyn nómiri – 27 730 jazylǵan fotosýreti de saqtalǵan. Ol 1943 jyldyń 21 mamyrynda osy lagerde qaıtys bolypty.
«Habarsyz ketti» degen tildeı qaǵazdan basqa derek bilmeı, maıdanǵa ketken aǵalaryn ómir boıy joqtap ketken jannyń biri – óz ákemiz edi. Soǵysqa ketken aǵalary týraly áli kúnge esh málimet tappaımyz. Al mynaý – naqty derek qoı! Ári marqumnyń sońǵy sýreti qolǵa tıip otyr. Aqylǵa syımasa da «qaza tapty» degen aýyr habardyń ózi súıinshideı bolyp estiletin jaǵdaı.
– Qalen Kenjeǵalıev (durysy osylaı eken – Q.Q.) týraly derekti úsh kún buryn alǵash kórip, «aty-jóni ájemizdiń maıdanǵa ketken kúıeýine uqsaıdy eken» degen oı keldi. Sóıtip basqa da málimetterin qarap, «áıeli Zoıa» degen jazbany oqyǵan soń kúmánim qalmady. Zııada ájemizdi bári «Zoıa» dep ataıtyn. Almatyda turatyn Sveta apaıyma habarlasyp, sýretin kórsettim. Iá, Sveta sýretten ákesin tanydy! Bul – kúmánsiz bizdiń atamyz eken! – deıdi búginde Florıda shtatynda turatyn Vıara.
Marqumnyń jesiri Zııada Otarbaeva 1910 jyly týǵan eken. Bilál Otarbaev esimdi alǵashqy kúıeýinen Gúlbahram esimdi qyzyn 1934 jyly kórgen. Biraq kóp uzamaı Bilál qaıtys bolady. Budan keıin Zııada biz sóz etip otyrǵan Kenjeǵalıev Qalenge turmysqa shyqqan. 1941 jyly 14 aqpanda Sveta dúnıege keledi. Soǵys bastalysymen aýylda saýda salasynda qyzmet etip júrgen Qalen maıdanǵa alynady. Sveta ákesinen úsh aılyǵynda qalǵan.
– Ájemizdiń kórmegen qıyndyǵy joq. Eki qyzyn jalǵyz asyrap jetkizgen. Úlken qyzy, meniń anam Gúlbahram 1950 jyldary Almatydaǵy mýzyka ýchılıshesine túsip, keıin Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda án aıtty. 1957 jyly anasy men sińlisin Almaty qalasyna kóshirip alǵan da meniń anam. Ájemiz 1989 jyly Almatyda qaıtys boldy. Sveta apaıdyń úıiniń tórinde jap-jas Qalen men Zııadanyń birge túsken sýreti áli kúnge ilýli tur. Biraq ájemiz kózi tirisinde kúıeýi týraly esh derek bile almaı ketti, – deıdi Vıara.
Biz osy Vıaranyń kómegimen Oral qalasynda turatyn zeınetker Jamal Orazalıevany taýyp aldyq. Jamal Qampashqyzynyń anasy Gúljııan Kenjeǵalıeva – Qalen Kenjeǵalıevtiń týǵan qaryndasy eken. Bul anamyz da ómirde joq, 1998 jyly qaıtys bolǵan.
– Biz anamyzdyń ótinishimen naǵashymyz týraly derekti kóp izdedik. Jergilikti áskerı komıssarıattan bastap Máskeýge deıin talaı hat jazdyq. Biraq «habarsyz ketti» degennen basqa jaýap bolmady. Zııada apaımen jıi aralasyp turdyq. Jaryqtyq jaqsy kisi edi. Qaıynsińlisin, onyń balalary – bizdi erekshe syılaýshy edi. Almatyda bolǵanymda biraz ýaqyt sol úıde turǵanym bar. Qalen naǵashymnyń fotosýretteri kóp bolatyn, albomǵa muqııat saqtap qoıýshy edi, – deıdi Jamal apaı.
Derekterge qaraǵanda, Qalen Kenjeǵalıev qaıtys bolǵan Oflag lageri – qolǵa túsken Qyzyl armııa ofıserlerine arnalǵan túrme bolypty. Vıýrsbýrg qalasyna taıaý jerde Tómengi Frankonııadaǵy Hammelbýrg polıgony aýmaǵynda turǵan lagerde 1941-1945 jyldary 18 myńnan asa sovet ofıseri bolǵan eken. Áıgili general Karbyshev te osy jerde bolǵany aıtylady.
– О́mir qyzyq qoı. Inimniń balasy Rýslan Orazalıev byltyrdan beri Germanııada doktorantýrada oqyp júr. Myna habar shyqqan soń-aq Rýslanǵa tapsyrma berip, naǵashymyzdyń zıratyn izdestirdik. О́kinishke qaraı, burynǵy lager ornynda búginde óndiristik keshen salynypty. «Bul jerdegi baýyrlastar qabiri basqa orynǵa kóshirildi» degennen basqa ázirge naqty málimet tappaı otyrmyz. Biraq Rýslan sol jerde Quran aıatyn oqyp, naǵashymyzdyń rýhyna duǵa etip qaıtty, – deıdi Jamal apaı.
Týǵan jerden alysta, jaý tutqynynda qaza tapqan qazaq ofıserinen qalǵan jalǵyz tuıaq – Sveta Kenjeǵalıeva búginde Almatyda turady. Jalǵyz uly Erbol ómirden erte ketken. Jasy 80-ge taıaǵan keıýananyń qulaǵy tosań eken, sóılese almadyq. Mine, 50 mln adamdy jalmady deıtin Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bir qurbany – qazaq ofıseri Qalen Kenjeǵalıevtiń taǵdyry osyndaı.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
ORAL