Abaı atamyz óziniń 12-shi qara sózinde: «Qazaq barynda baımyn dep maqtanady. Joǵynda «maǵan da baıaǵyda mal bitip edi» dep maqtanady» degeni sııaqty qazir qazaq qoǵamynda maqtannyń alýan túri paıda boldy.
Sonyń biri – «baıaǵyda atalarymyz aq patshadan shen alypty, gýbernatordan hat alypty, oıazdan bata alypty» deıtin «tarıhı» mańyzǵa ıe maqtandar qazir ár jerde qumyrsqadaı qaptap júr. Atalarynyń joǵarydaǵydaı «abyroıy» týraly jazylyp jatqan kitaptar qanshama. Bizdegi túsinik boıynsha maqtannyń dál osy túri durys emes. О́ıtkeni halqymyzdyń rýhanı otarlanyp, saıası-áleýmettik turǵydan orasan zor quldyraýyna negiz salǵan Reseıdiń patshalyq dáýirine tán oqıǵalardy qazirgi táýelsizdik zamanynda maqtanysh etip aıtý, ony ulyqtaý – nadandyq. Iаkı Abaı atamyzdyń «Nadan el qýanbas nársege qýanady hám qýanǵanda ne aıtyp, ne qoıǵanyn, ne qylǵanyn ózi bilmeı, esi shyǵyp, bir túrli mastyqqa kez bolady» deıtini osy shyǵar.
Maqtannyń da maqtany bar emes pe?! Odan da «atamyz Bógenbaı batyrdan bata alypty» nemese «Jambyl jákemniń qolynan qulaq jepti» dep maqtan. Ondaı oqıǵalar kóp ǵoı. Osy oraıda joǵarydaǵy «nadan maqtannyń» arada qansha ǵasyr ótse de úzilmeı, táýelsizdiktiń atqan tańymen birge jasap kele jatqanyna ne sebep? Osyǵan toqtalaıyq!
Bul maqtan túri – áýeli qazirgi qazaq qoǵamynda ótken ǵasyrlardaǵy otarlyq sananyń áli joıylmaǵandyǵyna ári jańadan tarıhı sananyń qalyptaspaǵanyna kýá. Fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Arǵyn Qasymjanov biz aıtyp ótken «tarıhı sana» degen uǵymdy – árbir jeke adam, tutas urpaqtyń ótken tarıhty sezinýi, óziniń shyqqan tegin, ólkesin, halqyn, násilin, onyń rýhanı túp-tamyrlaryn tanyp-bilýge umtylyp, sana-sezimniń oıanýy dep túsindiredi. Onyń ekinshi beti – máńgúrttik. Endeshe otarlaýshylar ezgige túsken halyqty eń aldymen tarıhı sanasynan aıyryp, máńgúrttikke ushyraýyna kúsh salady degen sóz.
Akademık Manash Qozybaev 1997 jyly 4 qarasha kúni «Qazaq ádebıeti» gazetinde jaryq kórgen «Ulttyq rýh – ulaǵat bastaýy» atty maqalasynda: «Bodan bolǵan eldiń sanasyn tusap, rýhanı quldyqqa qaraı ıkemdeý úshin qoldanylatyn eń tóte tásil – halyqty óz tarıhı jadysynan aıyrý» dep naqty aıtady.
Osylaı sanamyz bulyńǵyrlanyp, tarıhı jadymyzdyń kómeskilenýi arqyly kóp jaǵdaıda ómir shyndyǵyn keri maǵynasynda túsinip, ótken tarıhymyzdyń aqıqat bolmysyn paryqtaý qabiletinen aıyrdy. Nátıjesi mynaý: táýelsizdik dáýirinde «atamyz aq patshadan shen alǵan» dep maqtanyp otyrmyz.
Sol shendi atamyz ne úshin aldy dep bir ýaq oılandyq pa?! Bul jerde mynadaı naqty tarıhı shyndyq jatyr. Aıtaıyq, otarlaýshylar ózderiniń qolaıyna jaqqan, otarlaý saıasatyn qoldaǵandarǵa ǵana shen-shekpen, ataq-mansap syılaǵan. Dálel kerek pe? Ádebıetshi ǵalym Mekemtas Myrzahmet: «Reseı otarlaýshylary qazaqtyń satymsaq basshylaryna shen-shekpen úlestirip, olardyń ishki qaıshylyqtaryn otarlaý isine sheber paıdalandy jáne ol áreketin kýltýrogerlik syltaýmen búrkemelep otyrdy» dep jazsa, zańǵar tulǵa Muhtar Áýezov: «Bilgenin, bilimin qatardaǵy qazaqtan qýlyǵyn asyrýǵa jumsaǵan pysyqtar da otarshyldardyń «jemtiktesi» bop «momyn dalanyń quıryǵyn obyrlarmen qosa sorysyp jatty» dep sol kezdiń qoǵamda oryn alǵan ashy shyndyǵyn kesip aıtypty.
Sol sııaqty áıgili Maılyqoja aqyn: «Orystyń jolyn tosady, Ońly bolǵan bı-bolys, Jyltyratyp tanadaı, Taqtyrdy shynjyr moınyna, Maqtanyshpen taltańdar, Qýanyshy syımaı qoınyna» dep tolǵasa, Alash ardaqtysy Álıhan Bókeıhanov: «Kim orysqa jaǵymtal bolsa, sol jurtty bir qamshymen aıdaıtyn bolyp, qazaq jaqsysy orys eteginen jem jegendi unatty», degen joq pa.
Iаǵnı «jikshil el jetpeı maqtaıdy, jelókpeler shyn dep oılaıdy» dep Abaı atamyz aıtqandaı, qazir basqa eshteme qalmaǵandaı ońly bolǵan bı-bolys atalarymyzdyń moınyna jyltyratyp taqqan tanasyn áspettep aparyp mýzeılerdiń tórine qoıyp jatqan jaıymyz taǵy bar.
Osy oraıda Qazan tóńkerisiniń kósemi Lenınniń «Orystanǵan buratanalar shynaıy orystyq kóńil kúı máselesinde árqashan orystan asyp túsedi» (Lenın V.I. tolyq shyǵ. jınaǵy 45 t. 358-b.) degeni qazirgi «nadan maqtannyń» kóleńkesi sııaqty eles berse, HHI ǵasyrdyń basynda qazaq qoǵamynyń tynys-tirshiligin tereń zerttegen orys ǵalymy, tarıhshy-etnograf Alekseı Levshın óziniń «Opısanıe kırgız-kazachıh ılı kırgız-kaısaskıh ord ı stepeı» atty 1832 jyly jaryq kórgen eńbeginde: – Qazaqtardyń ataqqumarlyǵy ásirese, atqaminerlerinen anyq kórinedi. Patshadan alǵan medal, qylysh, maqtaý gramota alǵandar aýylǵa bir orys kelse kórsetip qalýǵa qumar. Mundaı syıǵa ıe bolǵan qazaqtyń balasy túgil nemeresine deıin osyny ózi alǵandaı kúpsinedi. Lentasy joǵalǵan medaldy qaıysqa, jipke taǵyp ilip qoıady deýi búgingi «nadan maqtannyń» soraby sonaý erte kezde qalyptasqandyǵynan naqty habar berip turǵan sııaqty...
Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»