Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵanyna tup-týra bir jyl boldy. Osy bir jyl ishinde qoǵamda erekshe serpilis oryn alyp, tarıhı sana túbegeıli ózgeriske ushyrady.
G M T Opredelıt ıazykAzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı AzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı Zvýkovaıa fýnksııa ogranıchena 200 sımvolamı Nastroıkı : Istorııa : Obratnaıa svıaz : Donate Zakryt«Árbir halyqtyń, árbir órkenıettiń barshaǵa ortaq qasıetti jerleri bolady, ony sol halyqtyń árbir azamaty biledi. Biz – ulan-ǵaıyr jeri men asa baı rýhanı tarıhy bar elmiz. Uly dalanyń kóz jetkizgisiz keń-baıtaq aýmaǵy tarıhta túrli ról atqarǵan. Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń mádenı-geografııalyq beldeýi – neshe ǵasyr ótse de bizdi kez kelgen rýhanı jutańdyqtan saqtap, aman alyp shyǵatyn sımvoldyq qalqanymyz ári ulttyq maqtanyshymyzdyń qaınar bulaǵy» – Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasyndaǵy osy sózder búkil qazaq qoǵamyna serpilis ákelgeni sózsiz. О́ıtkeni qazaq áý bastan kıeli jerlerin qansha dáriptese de, oǵan memlekettik deńgeıde nazar aýdarylyp, bulaısha júıege túsken emes edi. Mine az ýaqyttyń ishinde qazaq qoǵamy dúr kóterilip, sanada silkinis jasalǵandaı, esten shyǵyp eleýsiz qala bastaǵan babanyń kózi – qundy jádigerdiń shańyn súrtip, kórneki orynǵa qaıta qoıǵandaı áserde boldyq.
7+40Batys Qazaqstan oblysynan «Qazaqstannyń jalpyulttyq qasıetti nysandary» qataryna – 7 nysan, óńirlik kıeli jerler tizimine 40 meken engizildi.
Batys Qazaqstan oblysynda ortaǵasyrlyq «Jaıyq» qalashyǵy, «Bókeı Ordasy» tarıhı-mýzeı kesheni, Taqsaı qorǵan kesheni, kúıshi Dáýletkereı Shyǵaıulynyń kesenesi, áýlıe Jumaǵazy haziret zııarat orny, aqyn-aǵartýshy Ǵumar Qarashulynyń jerlengen jeri, Jympıtydaǵy Alashorda úıi endi. Budan bólek óńirlik kıeli nysandar tizimine taǵy 40 meken engizilgen.
– «Qasıetti Qazaqstan» jobasy aıasynda bizdiń óńirde arnaıy komıssııa qurylyp, birqatar zertteý jumystary júrgizildi. О́ńirde kıeli jerlerdiń geografııasyn jasaqtaý bir jerge toǵystyrylmaǵan. Árkim qolynan kelgenshe kitap shyǵardy, ár adam tujyrymyn esh negizsiz aıtyp júrdi. Bir júıe joq bolatyn. Osy maqsatta ǵalym, ólketanýshylardyń basyn qosqan komıssııa bekitilip, naqty ǵylymı-zertteý jumystary jasaldy. Baıqaǵanymyz, bizde tizimge usyna alatyn qasıetti nysandar jeterlik eken. Alaıda barlyǵyn usyna bersek, shyn mánindegi kıesi ashylmaýy múmkin. Zertteý jumystaryna eskertkishterdi qorǵaý ınspeksııasy, oblystyq mýzeı, aýdandaǵy qarapaıym azamattar úles qosty, – deıdi Batys Qazaqstan oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Qadyrbolat Musaǵalıev.
«Qazaqstannyń óńirlik qasıetti nysandaryna» Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha 52 nysan engen. Bul eń joǵary kórsetkish. Budan keıin Qaraǵandy oblysy (43 nysan), Almaty oblysy (41 nysan), Batys Qazaqstan oblysy (40 nysan) tur. Iаǵnı Batys Qazaqstan oblysy tórtinshi orynda eken.
– Biz sońǵy bes jylda óńirdegi arabsha jazylǵan qulpytastardy zertteýmen aınalysyp kelemiz. Osynyń nátıjesinde birqatar tanymal tarıhı tulǵalardyń zıraty anyqtalyp, ómir súrgen datalary naqtylandy. Olardyń qatarynda Kishi júzdiń bıleýshileri – Aıshýaq, Esim, Jantóre, Jáńgir handar, Dáýqara batyr, Taılaq Mámetaıuly, Naýsha batyr, Jetpis palýan, Súgir jyraý, taǵy basqalary bar. Bulardyń birazy kıeli mekender tizimine engizildi. Bul tizim bolashaqta da tolyǵa bermek, – deıdi «Jaıyq Press» JShS bas dırektory Jantas Safýllın.
Kóp jumys endi bastaladyО́tken jyly Táýelsizdik merekesi kúni – 16 jeltoqsanda Oral qalasynda «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıi ashyldy. Jalpy, mundaı úlken, mańyzdy mekemeni ashý aldyn ala josparlanyp, qarjy bóliný arqyly jasalady ǵoı. Biraq bul mýzeı kásipkerlerdiń qoldaýymen dúnıege keldi. Oblys ortalyǵynda shyǵys stılinde salynǵan tarıhı kóne ǵımaratqa jergilikti demeýshiler az ýaqyt ishinde kúrdeli jóndeý júrgizdi. Sóıtip Alashorda tarıhy, ulttyq baspasóz tarıhy, óńirdegi kıeli jerler týraly 500-den astam jádiger qoıylǵan tamasha mýzeı paıda boldy.
Mýzeı ashylǵaly beri bul rýhanı oryndy 4 600 adam arnaıy kelip kórgen eken, olardyń 80%-y jastar men balalar.
– Bıyl oblysta «Ishki týrızm» respýblıkalyq jobasy negizinde «Týrıstik baǵyt» jobasyn iske asyrýǵa vırtýaldy týrlar men týrıstik baǵyttar qurý josparlanýda. Sonymen qatar demeýshilermen birlesip úzdik stýdentterdiń, pándik olımpıadalardyń jeńimpazdaryn, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan, múmkindigi shekteýli balalar men az qamtylǵan jáne kóp balaly otbasy balalaryna arnalǵan Ońtústik Qazaqstan, Atyraý, Mańǵystaý jáne Almaty oblystarynyń qasıetti oryndaryna týrıstik ekspedısııa uıymdastyrý josparlanyp otyr, – deıdi Batys Qazaqstan oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Qadyrbolat Musaǵalıev.
Kıeli nysandardy anyqtaý bar da, olardy kútý, halyq nazaryna usynýǵa laıyq kelbetin saqtaý máselesi mańyzdy ǵoı. Máselen Alash qaıratkeri, aqyn-aǵartýshy Ǵumar Qarashtyń zıraty buǵan deıin eleýsiz, kózge qorash keıipte edi. Jalpyulttyq nysandar tizimine engen soń Jánibek aýdanynyń halqy, jergilikti kásipkerler Alash arysynyń basyna kesene kóterý isin qolǵa aldy. Búginde osy jumysqa qarjy jınalyp jatyr. Sondaı-aq óńirdegi ózge de tarıhı tulǵalar jatqan mekenderdi qalpyna keltirý jumystary óńirimizdegi ishki týrızmdi damytýǵa, tek Qazaqstannan ǵana emes, sonymen qatar shetelden týrısterdi tartýǵa serpin beredi.
– Bıyl Oral qalasyndaǵy ortalyq demalys saıabaǵynda «Qasıetti Qazaqstan» atty babalarǵa arnalǵan maket-qalashyǵyn jasaýdy josparlap otyrmyz. Ol jerde elimizdegi jalpyulttyq kıeli nysandardyń kishireıtilgen maketi ornatylady. Sóıtip kelýshiler bir jerden birtutas Qazaqstannyń eń qasıetti mekenderimen tanysyp, kóretin bolady, – deıdi Qadyrbolat Qabdiruly. Sonymen qatar óńirde ǵylymı-zertteý ekspedısııalaryn uıymdastyrý, ınfraqurylymdy qurý sııaqty birqatar shara júzege asyrylmaq.
– Biz eki uzaq merzimdi «Ashyq aspan astyndaǵy Jaıyq qalashyǵy mýzeıi» men «Bókeı ordasy tarıhı mýzeı kesheniniń negizinde mýzeı-qoryq jasaý» jobalary boıynsha jumystanýdamyz. Qazirgi tańda oblystyq ákimdik pen demeýshilerdiń birlesýimen jobanyń alǵashqy kezeńin júzege asyrý bastaldy. Budan bólek, mýzeı kesheni ornalasqan «Han ordasy» aýylyna 21 shaqyrymdyq jol tósep, shaǵyn avıasııaǵa arnalǵan ushý-qoný jolaǵyn salýdy josparladyq, – dedi basqarma basshysy.
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń «Qazaqstannyń mádenı jetistikteri» negizgi baǵyty negizinde «Uly dala mádenıeti», «Aqjaıyq eli – mádenıet marjany», «Dostyq, birlik, tatýlyq», «Mádenı jaılaý» syndy qazaq mádenıetin tanytý jobasy boıynsha kitaptar men mýzeıler kórmeleri, orys kınosynyń aptalyǵy, Reseı Federasııasynyń Saratov, Volgograd jáne Orenbýrg oblystarynyń shekaralas aýdandarynda qoıylymdar men konsertter kórsetilmek.
«Biz jat ıdeologııalardyń áseri týraly aıtqanda, olardyń artynda basqa halyqtardyń belgili bir qundylyqtary men mádenı sımvoldary turǵanyn este ustaýymyz kerek. Tıisinshe, olarǵa ózimizdiń ulttyq qundylyqtarymyz arqyly ǵana tótep bere alamyz» degen edi Elbasy Nursultan Nazarbaev. Barymyzdy baǵalap, kıemizdi aıalap, kókirekte saqtaı bilsek, bizdiń eńsemiz árdaıym bıik bolary anyq. Búkil otandastary sııaqty, batysqazaqstandyqtar da muny aıqyn uǵyp otyr. «Rýhanı jańǵyrý» óńirlik jobalyq keńsesi jetekshileriniń aıtýynsha, bıyl Aq Jaıyq óńirinde mesenattardyń kómegimen jalpy quny 1 mlrd 513 mln teńge quraıtyn 247 joba júzege asyrylady.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy