Sory arylmaǵan Sırııa

Skrıpal oqıǵasyna baılanysty másele sál basyla bergende, ótken jeksenbige qaraǵan túni Sırııanyń Damask mańyndaǵy Dýma qalasynda hlor toltyrylǵan bomba jarylyp, ondaǵan adam mert bolǵany týraly aqparat sol sátte búkil álemdi sharlap ketti. Qurban bolǵandardyń deni balalar eken. Bul qaıǵyly jaǵdaıdy Batys elderi men Sırııa oppozısııasy Bashar Asad áskerinen kóredi, sondaı-aq olar buǵan Reseıdiń de qatysy bar dep sanaıdy.

Daıyn bolýǵa shaqyryp, doq kórsetti

Bárinen buryn osyǵan qa­tysty AQSh prezıdenti Donald Tramptyń Reseıge baǵyt­tap Pentagon tarapynan jasalýy múm­kin zymyran soq­qy­syna daıyn bolýǵa shaqyryp, doq kórsetýi tym oǵashtaý boldy. AQSh pre­zı­­­de­n- tiniń áleýmettik jelide jarııa­lan­ǵan bul jazbasy onsyz da ýshyǵyp tur­ǵan Reseı men Batys arasyndaǵy shıelenisti odan ári asqyndyryp jiberdi.

Degenmen Reseı prezı­denti Vladımır Pýtınniń ótken sár­senbi kúni Más­keýde shetel el­shi­lerinen senim gra­motasyn qabyldaý saltanatynda sóılegen sózinde aıtqan pikirine qaraǵanda, reseılik tarap qandaıda bir «zymyran atqylaýǵa» barmaıtyn sııaqty. Geosaıası jaǵdaı­dyń ýshyǵyp bara jatqanyn, ol alań­­daýshylyq tý­ǵyzbaı qoımaı­tynyn atap ótken V.Pýtın: «Báribir túbinde para­sat­ty­lyq ústemdik qurady. Halyq­aralyq qa­­tynastar óziniń úılesimdi arnasyna tú­sedi jáne álemdik júıe burynǵydan da turaqty ári boljaýǵa bolatyndaı qalypqa keledi dep úmittenemiz», dedi.

Osy «hımııalyq shabýyl» máselesi seısenbide BUU Qaýip­sizdik Keńesinde de sóz bol­dy. Keńes otyrysynda Reseı de, AQSh ta Sırııaǵa qatys­ty óz aldaryna jeke-jeke qarar jobasyn usynǵan edi. Eki joba da qabyldanbady. Eń durysy osy boldy. Sebebi bul «hımııa­lyq shabýyl» tyńǵylyqty zert­teýdi, jan-jaqty tal­daýdy qajet etedi... Al D.Tramp­tyń ses kórsetýinen soń Sırııa­nyń úkimet áskeri dereý Hmeı­mım­degi Reseıdiń áskerı bazasyna kóshirildi. Sondaı-aq Bashar Asad áskeriniń bas shtaby da basqa jerge aýystyryldy.

Kóp keshikpeı AQSh Jerorta teńiziniń shyǵysyna, dálirek aıtqanda Sırııa jaǵalaýyna ás­kerı-teńiz kúshteriniń «Garrı S.Trýmen» dep atala­tyn ushaqtary bar kemeler to­byn, birneshe kreıseri men so­­ǵys kemelerin attandyr­dy. Keıbir aqparattar bo- ıyn­­­­sha, topta AQSh áskerı-te­ńiz kúsh­­t­eriniń 6,5 myń ás­kerı qyz­­­me­t­­shisi bar. Budan bólek «Tomagavk» qanatty zymy­ran­dar­men jabdyqtalǵan «Donald Kýk» eskadralyq mınatasy­ǵysh ke­me­si Jerorta teńizine jetip úl­ger­­di. AQSh bıligi osynshama soǵ­ys tehnıkalarynyń Jerorta te­­ńi­­­zi­niń shyǵysyna qaraı «jortýyn» josparǵa sáıkes dep túsin­dirýde. Sa­rapshylar eger qa­jet­tilik týa qal­sa, dál osy keme­ler Sı­rııanyń áskerı ny­san­daryna soq­qy beretinin joq­qa shy­ǵarmaıdy.

Aq úı basshysy D.Tramp 11 sáýir­de Sırııaǵa zymyran shabýylyn jasaý tý­raly naqty sheshim 24-48 saǵat ara­lyǵynda qabyldanatynyn aıt­qan edi. Sondaı-aq ol shabýyl jasamas buryn birinshi kezekte London já­ne Parıjben aqyldasatynyn da es­kertti. Biraq brıtandyq aqparat qural­darynyń habarlaýynsha, Ulyb­rı­tanııa premer-mınıstri Tereza Meı áskerı is-qımylǵa qosylý úshin D.Tramptan Sırııadaǵy hımııalyq shabýyl jóninde naqty derekterdi talap etken. Biraq keıin premer-mınıstr AQSh-tyń usynysyna qoldaý bildirdi. Buǵan Fransııa da qosyldy. Al Reseı men Sırııa taraptary bul aıyptaýlardy teriske shyǵaryp otyr.

Qazirgi kezde reseılikter ózderiniń Sırııa aýmaǵyndaǵy áýe qorǵanysy kúshterin, áskerı barlaý jáne shabýyl- daýshy bólimshelerin soǵys jaǵ­daıy rejimine keltirgen. Sonymen qatar Reseı áskerı-teńiz kúshteri Tartýs portynan barlyq kemelerin shyǵarǵandyǵy jóninde derek bar.

AQSh bastaǵan Ulybrıtanııa men Fransııa elderi bedeldi halyqaralyq uıymdardyń qarsylyǵyna qaramastan, 14 sáýirde Damask ýaqyty boıynsha tańǵy tórtter shamasynda Sırııaǵa zymyranmen soqqy berdi. Bul jaǵdaı álem jurtshylyǵyn alańdatyp otyr.

Pentagonnyń aqparattaryna qa­ra­­ǵan­da, bul jolǵy áýe soqqysy bu­dan bir jyldaı burynǵy Sırııanyń Shaı­rattaǵy áskerı bazasyna jasalǵan shabýyl­dardan eki esedeı kúshti bolǵan. Bir jaqsysy – adam shyǵyny týraly aqparat joq. Ras, soqqy berý týraly aldymen AQSh prezıdenti Donald Tramp málimdeme jasady, odan keıin Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron men Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Tereza Meı máselege qatysty pikirlerin bildirdi.

«Áńgime azamat soǵysyna aralasý nemese B.Asad rejimin aýystyrýǵa baılanysty emes, dedi T.Meı. Sırııaǵa berilgen áýe soqqylary hımııalyq qarýdy qoldanyp, jazasyz qalýǵa bolady dep sanaıtyndardyń barlyǵyna berilgen eskertý». Al Fransııa prezıdenti E.Makron «Sırııa qyzyl syzyqtan ótip ketti. Biz hımııalyq qarý qoldanýyna shydap otyra almaımyz» dedi.

Germanııa kansleri Angela Mer­kel de AQSh, Ulybrıtanııa jáne Fran­sııanyń Sırııaǵa soqqy berýin qol­daıtyny týraly málimdedi. Sondaı-aq Japonııa úkimeti jáne Túrkııa da hımııalyq shabýylǵa jaýap retinde Sırııa nysandaryna soqqy jasalýyn qoldaıtynyn bildirdi.

Al Iran prezıdenti Hasan Rý­hanı Batys elderiniń soqqysy Taıaý Shyǵystaǵy turaqsyzdyq pen ter­rorızmdi kúsheıtýge baǵyttalyp otyr dep sanaıdy.

Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın bul máselege «agressııa» degen baǵa berdi. «Bul BUU qaýipsizdik keńesiniń jarǵysyn buzý bolyp tabylady. AQSh óziniń osyndaı is-qımylymen Sırııa halqyn gýmanıtarlyq apatqa uryndyryp otyr», degen V.Pýtın BUU Qaýipsizdik Keńesiniń shuǵyl otyrysyn shaqyrdy. Senbi kúni ótken otyrysta Reseı AQSh-pen onyń odaqtastarynyń Sırııadaǵy nysanalarǵa shabýylyn aıyptaǵan qarar usynǵanymen, da­ýys berý nátıjesinde ol qabyldanbaı qaldy.

Birqatar málimetterge qaraǵanda, AQSh, Ulybrıtanııa jáne Fransııanyń qarýly kúshteri Sırııa aýmaǵyna 100-den astam qanatty zymyrandary men «Áýe-Jer» klasyndaǵy zymyrandaryn jibergen. AQSh áskerı kúshteriniń eki kemesi Qyzyl teńizden jáne Jerorta teńizinen soqqy bergen. Qarýly operasııa 50 mınýtqa jýyq ýaqytqa sozylypty. Eldiń birqatar ınfraqurylymdaryna zaqym kelgen.

Osy jaǵdaıǵa baılanysty elimizdiń BUU Qaýipsizdik keńesindegi turaqty ókili Qaırat Omarov ta málimdeme jasady. Ol Qazaqstannyń Sırııadaǵy jaǵdaıǵa alańdaýshylyq bildirip, halyqaralyq quqyq pen zańdy qatań saqtaýǵa shaqyratynyn málimdedi. «Qazaqstan «áskerı qımyl – Qaýipsizdik keńesi maquldaǵan jaǵdaıda ǵana qoldanylýy múmkin sońǵy shara» degen ustanymdy qoldaıdy. Bul Keńes keshe bolǵan áskerı soqqyny maquldaǵan joq»,  dedi ol.

Qara altyn baq emes, sor boldy

Sırııa munaı óndirýshi elderdiń qatarynda bolǵanymen, ony saýdalap, qyrýar paıda taýyp júrdi dep aıta almaımyz. Bul el Parsy shyǵanaǵyndaǵy tarıhı eskertkishterge asa baı mem­le­ketterdiń biri sanalatyn... Osydan biraz jyl buryn álemniń kóptegen buqa­ralyq aqparat quraldary Nor­vegııa geologııalyq barlaý kom­pa­nııa­synyń Sırııa aýmaǵynan munaı men gazdyń mol qory tabylǵany jó­ninde aqparat taratty. Tabylǵan on tórt munaı basseıniniń tórteýi Sı­rııa­nyń Lıvanmen shekarasynda eken. Bul ken oryndary munaı óndi­rý­den toǵyzynshy orynda turǵan Kýveıtpen deńgeıles qara altyn óndi­rý múmkindigine jeteǵabyl kórinedi.

Sonymen qatar budan basqa taǵy tórt ken ornyndaǵy munaı qory Kıpr, Lıvan jáne Izraıl elderindegi munaı qorlarymen birdeı eken. Mine, osy mol baılyq ıgerilgen jaǵdaıda Sırııanyń táýligine 6-7 mıllıon barrel munaı óndirýge áleýeti jetedi. Bul – munaı óndirýden aldyńǵy orynda turǵan Saýd Arabııasy óndiretin qara altynnyń jartysy. Norveg geologtary Sırııa aýmaǵynan, sondaı-aq iri kólemde gaz qoryn da tapqan. El aýmaǵynan tabylǵan osy munaı men gazdyń mol qory Sırııa halqynyń ba­ǵy emes, sory boldy. О́ıtkeni ke­zin­de Sırııa Qatar eliniń óz aýmaǵy arqyly gaz qubyryn tartýyna qarsy boldy jáne ózderinde óndiriletin gazdy Eýropaǵa eksporttaýdy kózdedi. Bul AQSh-ty odaqtastary sanaıtyn Saýd Arabııasy men Qatarǵa unamaıtyny sol kezde-aq belgili bolǵan...

Sırııa Arab Respýblıkasy strate­gııa­lyq jaǵynan alyp qaraǵanda óte qolaı­ly aımaqqa ornalasqan. Sebebi bul memleket Eýropa, Azııa jáne Afrı­ka qurlyqtarynyń túıisken tusynda jatyr. Osy qurlyqtar elde­ri­nen ári-beri aǵylǵan júk tasymaly men kólik qatynasynyń Sırııa jerin basyp ótpeıtini sırek. Mundaı stra­te­gııalyq mańyzy erekshe el men jer­ge árkim de qyzyǵatyny, tipti kóz alar­­tatyny anyq. Sarapshylar men saıa­­satkerler Sırııaǵa áýeden soq­qy be­rilgen kezdiń ózinde-aq «Bul Va­shın­g- ton men Máskeýdiń tartysy. Qaı­sysy jeńse, aımaqty sol ba­qy­laýyna alady» dep aıtqandary bú­ginde aına-qatesiz kelip otyr.

Soǵys qasiretin qarapaıym halyq tartty

Sırııadaǵy azamattyq soǵystyń bastalǵanyna segiz jyldan asty. Bú­ginde ol Taıaý Shyǵystyń eń aýyr so­ǵys oshaǵyna aınaldy. Osy jyldar ishinde shamamen 400 myń adam ómi­­rimen qoshtasqan. Sondaı-aq 3 mıl­­lıon adam jaralanyp, 1 mıllıon adam múgedek bolyp qaldy degen má­­limet bar. Soǵystyń kesirinen mıl­lı­­ondaǵan adam bosqynǵa aınalyp, ta­rı­hı ǵımarattar qaıta túzeýge kel­mes­teı bolyp úıindige aınaldy.

Iordanııa shekarasyndaǵy Dera qalasynda bas kótergen el bıli­gine qarsy narazylyq sharala­ryn atys qa­rýlary arqyly aýyzdyqtaýǵa ty­rys­­qan kezde eldiń barlyq óńi­rin­de qar­sylyq áreketteri boı kór­setti. Keı­­in ol qarýly qaq­ty­ǵys­qa ulas­ty... Segiz jyl boıy to­las­­­ta­ma­ǵan aza­­mattyq soǵystyń ýshyq­­­qan kez­de­ri­­niń biri retinde 2014 jyl­dyń maýsym aıyndaǵy oqı­­­ǵa atalady. Sebebi ILIM/DA­ISh terror­lyq uıymy Sırııa men Irak­tyń sol­tús­tigindegi basyp al­ǵan aı­maq­tar­da «halıfat» ja­rııa­la­­dy. Úsh aıdan keı­in AQSh-tyń je­tek­shi­li­gin­­degi ha­lyq­aralyq kúsh­ter ILIM/DA­ISh-qa qarsy áýe shabýyldaryn bas­tady. So­ǵys barysyn ózgertken bul oqıǵa 2015 jyldyń qyrkúıek aıynda oryn al­dy. Sırııaǵa áskerı nysandaryn or­nalastyrǵan Reseı Asad bıligine qoldaý kórsetý úshin áskerı operasııalardy qolǵa aldy. Ol kezde jaǵdaı burynǵydan da qatty ýshyqqan edi.

Sırııada jalpy halyq sany soǵys bastalmaı turǵanda 23 mıllıon adam eken. Búginde 11 mıllıon sırııalyq soǵys kesirinen elin tastap ketýge májbúr bolǵan, 6,1 mıllıon adam úı-jaıynan aıyrylyp, óz eliniń aýmaǵynda bosqynǵa aınalǵan. Al 5,4 mıllıonnan astam sırııalyq Túrkııa, Lıvan, Iordanııa, Irak jáne Mysyr sekildi kórshi elderge bas saýǵalap qashqan. Sarapshy mamandar soǵystyń Sırııanyń ınfraqurylymdaryna orny tolmas zalal ákelgenin aıtady. Osy jyldar aralyǵynda soǵys zulmaty el ekonomıkasyn 30 jylǵa keıin shegergen. Al ótken jyldyń shilde aıynda Dúnıejúzilik bank tarapynan soǵystyń ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq saldaryna qatysty jasalǵan baıandamada ishki jalpy ónim boıynsha jıyntyq shyǵynnyń 226 mlrd dollardy quraǵany kórsetilgen eken.

Álısultan QULANBAI,

«Egemen Qazaqstan»