Ákesi Qajymǵalı 1941 jyly qaraly maıdanǵa attanǵanda, artynda amanattaı bolyp sol jyldyń 9 sáýirinde ómirge kelgen jeti aılyq uly О́mirzaq qalǵan edi. Qosaǵy Sámııan ujymshardyń qara jumysyna jegilse de, perzentin besiginde terbep, áldıimen ýatýǵa ýaqyt tapty.
1943 jyly Qajymǵalıdyń oqqa ushqany týraly qaraly qaǵaz keldi. Qansha jylasa da, artynda qalǵan tuıaǵy О́mirzaqtyń baryna shúkir dedi. О́mirzaq 1957 jyly turǵylastarynyń mańdaıaldy bolyp, Abaı atyndaǵy bilim ordasyn bitirdi. Onyń boıyndaǵy qabileti men ádebıetke qumarlyǵy osy kezde kórindi. Ásirese stýdent shaǵynda jalt etti de, keıin sharýashylyqpen birge óltirmeı ala júrgeniniń ózi erlik deýge turarlyq. Ákesi Qajymǵalıdyń týǵan baýyry Batyrǵalı aǵasy soǵystan aman oralyp, ishki ister qyzmetine jumysqa ornalasty. Ol jalǵyz uıalasynan qalǵan kózdi óz qanym dep, О́mirzaǵyna óz balalarynan buryn báıek boldy. О́mirzaq áke ornyna áke bolǵan aǵasy Batyrǵalı men anasy Sámııannyń ortaq uıǵarymyna qarsy kele almady. Sóıtip, Gýrevtegi (Atyraý) zootehnıkalyq mal dárigerlik tehnıkýmyna oqýǵa tústi.
Tehnıkýmdy bitirip, mal feldsheri degen dıplom aldy. Jas maman Súıindik keńsharyna jumysqa jiberilip, almastaı jarqyldady. Qabilet-qarymyna dúrbi salyp qaraıtyn sol kezdegi partııa bıligi oǵan «Pravda» mal dárigerlik ýchaskesiniń basshylyǵyn senip tapsyrdy. Al 1962 jyly aýdannyń Qurmanǵazy atyndaǵy keńsharyna ferma basqarýshysy etip jiberildi. Osynda segiz jyl úzbesten úlken fermaǵa jetekshilik etken ol maldyń myń-myńdap tóline tól qosty. Qurmanǵazy (Teńiz) aýdanynyń úzdik fermasy dárejesine jetkizdi.
1974 jyly qaıyra Azǵyr óńirine kelip, osyndaǵy Balqudyq atalatyn úlken keńsharda tórt jyl qatarynan bas mal dárigeri bolyp jumys istedi. Aýdan, oblys, respýblıkadaǵy ozyq kadrlar sapyna ilikken О́mirzaq Qajymǵalıuly aýdandaǵy Kalının atyndaǵy keńsharǵa partııa komıtetiniń hatshylyǵyna taǵaıyndaldy. Arada eki jyl ótkende, ıaǵnı 1976 jyly osy sharýashylyqtyń dırektory boldy. Osy Kalının atyndaǵy keńshardy 1987 jylǵa deıin basqaryp, atyn respýblıkaǵa málim etti. Alǵyr da alymdy, kóppen jumys isteý tájirıbesi jınaqtalǵan О́mirzaq Qajymǵalıuly Teńiz (Qurmanǵazy) aýdany Agroónerkásip kesheniniń tóraǵasy, aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary qyzmetin alǵa jeteledi. Al 1992 jyly osy aýdannyń «Kommýnızm joly» keńsharynyń dırektory atandy.
Elimiz táýelsizdigin jarııalap, derbes memleket bolyp qurylǵanda, aýdandaǵy birneshe keńshar tarady. Al О́mirzaq «Kommýnızm joly» keńsharyn «Maqash» ujymdyq sharýashylyǵy etip qaıta qurdy. Arada bes jyl ótkende óndiristik kooperatıvke aınaldyrdy. О́mirzaq Qajymǵalıuly osy kooperatıvtiń jumysyn alǵa jeteledi. Sonymen qatar ol halqyna eńbegi sińgen, keńestik júıede tumshalanyp kelgen tarıhı tulǵalardyń jarqyn isterin el jadynda sińirýge mán berdi. Stýdent kezinde qylań berip, keıin de sharýashylyqpen qosa eleýsiz alyp júrgen shyǵarmashylyǵyn da órkendetken jemisti jyldary edi bul. О́zi basqarǵan óndiristik ujymǵa týǵan halqyna adal qyzmetimen tanylǵan kórnekti tulǵa Maqash ataýyn berýi keńestik jattandy, qasań qaǵıdadan arylyp, adamdardyń sanasyna baba rýhyn sińirýdiń tańǵajaıyp úlgisi-tuǵyn. Sondaı-aq biregeı qaıratker tulǵanyń atyna arnaıy qor quryp, onyń basyna aıshyqty aq kesene turǵyzýdyń basy-qasynda bolyp, uıymdastyrý jumystaryn júrgizdi.
Jyldar ótip, japyraǵyn molynan jaıǵan el aǵasy tusynda О́mirzaq Qajymǵalıulynyń bal bulaqtaı syzdyqtap aqqan eki-úsh prozalyq kitaby shyqty. 1986 jyly jaryq kórgen tuńǵyshy – «Bıikterge betalys». Bul kitaby – ózi basqarǵan sharýashylyq ómiri, jetistikter syry, adamdarmen qarym-qatynas, túrli-túrli minez ıeleri jaıynda baıandalatyn pýblısıstıkalyq shyǵarma. Qalamger qaınaǵan sharýanyń bel ortasynda júrip, 2001 jyly «Joldar-jyldar» dep atalatyn qalyń kitabyn shyǵardy. Aty aıtyp turǵandaı, ótken jyldarda, keshken joldarda keziktirgen taǵdyr syıy, ómir bastaýynan azamattyq shaq arasyndaǵy qıly-qıly bastan keshkenderi. Munda eńse basqan ezder de, etekten tartqan enjarlar da, qoltyqtan demep, shalys basýdan saqtandyrǵan salıqaly jandar da kezdesedi. Alǵashqy mindet arqalaǵan kúnder, el tanyǵan, jer kıesin sezingen, alǵashqy mahabbatpen, atoılap soqqan júrek lúpili, mastanǵan, maqtanǵan, jasqanǵan sátter esse, estelikter, áńgimeler túrinde baıandalady. О́mirzaq Qajymǵalıuly jazba dúnıesi degen kıeli bosaǵany osy kitabyn qoltyqtap kelip attady. Budan keıin tekti tulpar tuıaǵymen tas atyp, birte-birte baýyryn jaza, erkin kósile tústi. «Narynnyń nar uldary», «Múslımat», «Darıǵa-dáýren» romany, «Samǵaý» derekti hıkaıaty, «Maqashpen qaýyshý» kitaby, «Jankeshý» romany, «Qııal... Úmit...» hıkaıasy, «Qyran qııada» derekti hıkaıasy, «Kemel» romany, «Ǵashyq zar» hıkaıasy, «Jańǵyryq» trılogııasy, «Oryndalǵan arman» jaryq kórdi. Osy kitaptary kezinde ádebı ortadan joǵary baǵasyn aldy.
Qalamger Qajymǵalıulynyń prozalyq shyǵarmalarynyń qaı-qaısysynda da ómirde bolǵan adamdardyń taǵdyry baıandalady. Keıipkerlerdiń bastan keshken jaılarynda sol kezeńniń tynysy keń qamtylady. Tarıhı tulǵalar ómirin pýblısıstıkalyq turǵyda kórsetedi, árqaısysyna bir-bir kórkem shyǵarma arnaýy – jankeshtilik. Avtor óz túısigine toqyǵandaryn Astrahan, Qazan, Oral, Orda muraǵattarynda shuqshııa otyrýy arqasynda tolyq dáleldep, tyń málimettermen baıyta túsken. «Alashtyń Batyrhaıyry», «Naryn ne deıdi?», «Naryndyq dvorıandar», «Respýblıkanyń tuńǵysh prokýrory», «Altyndy tot baspaıdy», «Dáýir jyrshysy», «Jaısań jandar», t.b. taqyryptarmen berilgen tarıhı-tanymdyq shyǵarmalary solaı deýimizge negiz bola alady.
«Maqashpen qaýyshý» – joǵymyzdy túgendesken, tól tarıhymyzǵa qosylǵan súbeli úles. Maqash – patsha úkimetiniń jymysqy saıasatynyń ara-arasynan synalap jaryq taýyp, týǵan halqynyń baqyty men bolashaǵy úshin talaı táýekelge baryp, el men jerdiń qorǵany bola alǵan suńǵyla jan. Uly sazger Qurmanǵazy osy Maqashtyń arqasynda daýdan basy, kisennen qoly bosap, jasy ulǵaıǵanda biraz ýaqyt qýǵyn-súrginsiz erkin ómir súrgen. «Maqashpen qaýyshýda» osy jáne basqa jaılar muraǵat derekteri negizinde kórkem tilmen baıandalady.
«Jankeshý» romany bastan-aıaq soǵys taqyrybyn qaýzaıdy. Sol bir qasiretti jyldardyń barsha qazaq aýyldaryna salǵan ortaq aýyrtpalyǵyna janymyz kúızeledi. Kólemdi roman sol bir qıyn-qystaý jyldardaǵy el eńbekkerleriniń qaısarlyq kúresin, áıelder men sholaq belsendilerdiń qyrǵıqabaq teketiresin, aýyzdaǵysyn jyryp, aldyndaǵysyn sypyryp maıdanǵa bergen, jarym kóńil, júdeý júz aýyl beınesin aınaqatesiz kóz aldyńa ákeledi. «Darıǵa-Dáýren» romany da – kónermes taqyryp, ólmes dúnıe. Belgili jazýshy-dramatýrg Rahymjan Otarbaev atalǵan roman týraly kezinde bylaı depti: «Darıǵa-Dáýren» – roman-esse. Sheshen til, shejireli taǵdyr. Qyr jaılap ósken ıen dala perzentteriniń adal mahabbaty. Aqtarylǵan sezim, aıaýly syr-suhbat, ańdaýsyz aıyptar, qulash jyrtar qyzý eńbek – bári-bári jazǵy rahman jańbyrdan keıin kókjıekke kerile qalǵan kempirqosaq boıaýyndaı kóz qoryqtyrady, kóńil qýandyrady. Shalqar men Samal arasyndaǵy ińkárlik, bul – máńgilik mahabbat jyry. Túnde bergen ýádeden kúndiz taıatyn ushpa sezim emes, kánigi qazaqy minezge saı minsiz sezim. Shyǵarmadaǵy Ajar, Gaýhar, Merýert, Maqpal, Totylar – zamana beıneleri júıesin kúsheıtip, tolyqtyryp turǵan tulǵalar. Sózben soǵylǵan eskertkishtiń quramdas bólikteri. Roman-essede munymen qosa sol dalanyń qyr asyp ketken qońyraýly kerýendeı ótken tarıhy, babalar sózi, baılamy, eńbek yrǵaǵy, sol kezdegi eldiń qońtorǵaı tirligi, jastardyń alýan minezi, bolmys-bitimi, ǵashyqtyq hıkaıasy tutasyp kelip, keń kólemdi kórinisti kóz aldyńa ákeledi. Mine, sózden buıda esken sheberlik degen osy! Endeshe, sát sapar, saǵynyshqa toly syr, jastyqtyń jalaýy».
«Qyran-qııada» dep atalatyn povesi de – oqyrmandar arasynda dúbir týǵyzǵan shyǵarma. Kitaptyń basty keıipkeri – Maqsym Izbasov. Povesten góri bir romannyń júgin kótererlik shyǵarmalardaǵy búkil oqıǵa jelisi osy bir keıipkerdiń tóńireginde órbıdi. Árıne, shyǵarmada basqa da adam beıneleri sheberlikpen ashylǵan: olardyń portrettik bet-beınesi, minez-qulqy, sezim-túısigi, ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamda jeke tulǵa retinde qalyptasa alǵany jazýshynyń qalamymen sheber sýrettelgen. Beıne sol keıipkerlermen kúnbe-kún kezdesip, sóılesip, olardyń jandúnıesin de tereń biletindeı sezinesiz ózińizdi. Kórgeni de, túıgeni de mol Shafıh aqsaqal, baladaı ańǵal qarapaıym Aqbal apa, qazaq áıelderiniń úlgisindeı sulý da parasatty Tamara, tipten sonaý baǵzy jaýgershilik zamanyndaǵy batyrlar obrazy – bári de shynaıy somdalǵan. Alaıda, baǵamdap qarasańyz, olardyń bári de bir ǵana basty keıipkerdiń tóńireginde, sol keıipkerdiń obrazyn somdaýǵa qyzmet jasap otyrǵanyn da ańdaısyz. Bul da jazýshy sheberliginiń bir qyryn kórsetetindeı.
Qalam tartqandardyń kópshiligi bara bermeıtin trılogııa janryn taısalmaı qolǵa alyp, sátti shyǵardy. «Jańǵyryq» trılogııasynyń «Kemel» kitaby jaıynda belgili aqyn Ǵalym Jaılybaı: «Burqyraǵan bulttaı kóship jatqan mynaý aýmaly-tókpeli dúnıeniń qabaǵyn baǵyp, qara sýdan qaımaq qalqyǵandaı, qara sózdiń túbin túsiretin jazýshy degenniń ózi – shynymen de adam janynyń ınjeneri eken-aý! Almaǵaıyp zamanda eldiń rýhanı dúnıeden góri materıaldyq baılyqty ıgerý úshin jantalasyp jatqan kezeńde qalamdy serik etip, aq qaǵaz betine eldiń ótkeni men búginin saralap jetkizetin úlken kitap jazý ońaı is emes. О́tken ómir baspaldaqtaryna qaıta úńile otyryp, ótken shaqqa aınalǵan estelikterdi jadynda tiriltip, ótken belesterin kitap etip, jas urpaqqa usyný ekiniń birine buıyrmaǵan. Bizdi osyndaı oılarǵa súńgitip jibergen – jazýshy О́mirzaq Qajymǵalıevtyń «Kemel» romany», dep jazǵan bolatyn. Trılogııa jelisinde qoǵam damýynyń, adam ómiriniń san salasyn jan-jaqty qamtı otyryp, bir aýyldyń tynys-tirshiligi arqyly sol ǵasyrdaǵy zamannyń qubylysyn móldiretip jetkizgen. Jastyq shaqtyń jarasymǵa toly sátteri júregińdi shymyrlatyp, sezim ıirimine tartyp áketse, qyzǵanyshqa boı aldyrǵandardyń tasadan tas atyp, domalaq aryz jazýǵa mashyqtanǵan pendelik psıhologııasy janyńdy jaralaıdy. Kórnekti jazýshynyń basqa da roman, povest, esse, hıkaıattaryna berilgen baǵa, baspasóz betterin tapqan resenzııa, synı pikirler molynan jeterlik.
Sanaýly jyldar ishinde ádebıetimizdiń qoryna mol úles qosyp úlgergen jazýshy halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, Atyraý oblysynyń, Qurmanǵazy aýdanynyń qurmetti azamaty atandy. 2025 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen «Qurmet» ordenin ıelendi. Jazýshy О́mirzaq Qajymǵalıuly áli de tynymsyz izdenis ústinde. Qalamy qolynda, jaqsy men jaısań sońynda, qarbalas qam-qareket ústinde dúnıeni qajymas tulpardaı dúbirge bólep, alysqa uzap barady.
Tańatar DÁRELULY,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi