Oraldyń «soqyr ishegi» jaryldy

– Bizdiń brıgada oqıǵa ornyna jedel jetip, kollektor qubyry ótip jatqan aýmaqtyń jeri tómen shókkenin anyqtady. Birden kanalızasııalyq sorǵy stansasynyń jumysyn toqtat­tyq, áıtpese las sý kóshege jaıy­lar edi, – deıdi «Batys sý arnasy» JShS-niń tehnıkalyq dırektory Asylbek Ámirov.  Apat saldarynan Oral qala­synyń 4,5,6,7,9 shaǵyn aýdan­dary, Soltústik-Shyǵys, Qu­rylysshy aýdandary sýsyz qaldy. Mamyrdyń meıram kúnderi sýsyz qalǵan ha­lyq­qa aýyz sý kólikpen tasyp jetkizildi. 2 mamyrdan bas­tap kóp qabatty páterlerge sý ýa­qytpen, táýligine úsh ret berile bastady. 

– Kollektordaǵy apat kólemi óte aýqymdy bolyp shyqty. Qubyrdy tabý úshin 7,5 metr tereńdikke deıin qazýǵa týra keldi, bul úsh qabatty úıdiń bıiktigimen teń. Budan on jyl buryn shynyplastıkten salynyp, 2009 jyly qabyldanǵan qubyr úgitilip, shirip ketken. Bul qubyr jalǵaýǵa, jamaýǵa jaramaıdy, sondyqtan eki qudyqtyń arasyndaǵy 60 metrden asa qubyrdy túgelimen jańalaýǵa týra keledi. 1 mamyr kúni túnde nóser jaýyn boldy, onyń ústine káriz sýy da qaıta-qaıta jınalyp qalady. Eki brıgada kúni-túni jumys istep jatyr. Qalpyna keltirý jumystarynyń qashan bitetinin ázirge aıta almaımyz», deıdi «Batys sý arnasy» JShS dırektorynyń birinshi orynbasary Salaýat Aıbatov.

Apat sebebin anyqtaý úshin Oral qalalyq ákimdiginde arnaıy komıssııa qurylǵan. Oral qalasy ákiminiń orynbasary Rústem Zakarınniń aıtýynsha, apattyń zardaby men ony joıýǵa ketetin qarajat mólsheri eń sońynan, qalpyna keltirý jumysy aıaqtalǵan soń ǵana bel­gili bolady. Sýsyz qalǵan shaǵyn­aýdan turǵyndaryna «bir apta shydańyzdar, bárin qal­pyna keltiremiz» degen habar taratylǵan. 

Jańa qubyr nege sapasyz?

Oralda káriz qubyrlary birinshi ret jarylyp turǵan joq. 2007 jyly kollektorlar boıynda 20 apat bolypty. Al 2008 jyly 21-22 naýryz kúnderi jer astynda 4-7 metrlik tereńdikte jatqan temir-beton kollektorlar bir sátte on jerden opyrylyp, jalpy uzyndyǵy 160 metr júıe isten shyqqan edi. Oral qalasyndaǵy kárizdik júıeniń apatty hali, 60 myń adamnyń bir sátte sýsyz qalǵan habary kezinde Úkimetke deıin jetken.

Sol joly Oral qalasynda 1970-1973 jyldary salynǵan kollektorlardyń tozyǵy ábden jetip, 100% jaramsyz bolǵany aıtylǵan bolatyn. «Oral sý arnasy» mekemesiniń quzyryndaǵy 352 shaqyrymdyq sý taratý júıesiniń 70 shaqyrymynyń «jasy» 20 jyldan asqan edi. Al 310 shaqyrymdyq kárizdik júıeniń 34 shaqyrymy jedel aýystyrýdy qajet etken. 

«Oraldyń qazirgi kollektor júıesi ári eskirgen ári 150 myń turǵynǵa ǵana qyzmet kórsetýge arnalǵan. Halyq búginde eki ese kóbeıdi. Sondyqtan biz bul máselege jete kóńil bólip otyrmyz. Apatqa ushyraǵan qubyrdy jóndeýge qarjy mindetti túrde beriledi», degen edi sol kezdegi vıse-premer О́mirzaq Shókeev. 

– Qalanyń qaldyq sýla­ryn­­ aýlaqqa áketip jatqan kol­­­lek­tor júıesiniń apatqa ushy­­­­raǵan qazirgi bóligin (5450 metr) ǵana jóndeýge respýblıka bıýd­je­tinen shuǵyl túrde 680,7 mln teńge bólýdi suraımyz. Al ty­ǵyryqtan shyǵýdyń birden-bir joly – tapsyrylýy keler jylǵa josparlanǵan kárizdik kollektor qurylysyn bıyl bitirý. Bul úshin 1,5 mlrd teńge kerek. Jańa júıeni bitirmeı, tozyǵy jetken qubyrlardy jamap-jasqaǵanmen, ondaǵy qysym azaımaıdy, – dep túsindirgen edi sol kezdegi oblys ákimi Baqtyqoja Izmuhambetov Úkimet basshysynyń orynbasaryna.

Munyń bárin táptishtep otyr­­ǵanymyz, búginde apat bol­ǵan qubyr dál sol 2008-2009 jyl­dary jańadan salynǵan kárizdik kollektor bolatyn. Oral shaha­rynyń kommýnaldyq qyz­­metin tyǵyryqtan shyǵaryp, burynǵy shoıyn-temir qubyr­lardan da góri uzaq qyzmet etýi tıis shynyplastık qubyrdyń ǵumyry nege qysqa boldy? Sol kezde «temir qubyrlardyń qyz­met etý merzimi 25 jyl, al plastık qubyr keminde 50 jyl­ǵa shydaıdy» degen áńgimeni ma­mandardyń aýzynan estigen edik. 

Apat sebebin anyqtaıtyn komıs­sııanyń sheshimi de shyǵar. Ázirge mamandar apat bolǵan aýmaqta sapasyz qubyr salynǵan degen pikirdi alǵa tartyp otyr. О́ıt­­keni apat bolǵan jerdi qaz­ǵan kezde shynyplastık qubyrlardyń ydyrap, janshylyp qalǵany baıqalǵan. «Shynyplastık kárizdik júıeniń ýly qospalaryna shydamaı, reaksııaǵa túsip, irip ketken eken» deýshiler de bar. Qalaı bolǵanda da 2008 jyly jańa qubyr salynǵan kezde eskerilmeı qalǵan jaıttar bar sııaqty. Eger bul jobalaý kezinde jiberilgen nemese tehnıkalyq qatelik bolsa, kináli adamdar jaýapqa tartyla ma, ázirge belgisiz.

Oralda or kóp

Bıylǵy jylý maýsymy aıaqtalysymen óńir basshysy Altaı Kólginov Oral qalasynyń ákimi Murat Muqaevqa oblys ortalyǵynda tozyǵy jetken jylý qubyrlaryn jóndeýge tapsyrma bergen bolatyn. Árıne bul – durys sheshim. «Qystyń qamyn jaz oıla» degendeı, jazdyń jyly kúnderin paıdalanyp, qubyrlardy aýystyryp almasa bolmaıdy. Oralda jylý júıesiniń 50 paıyzy eskirgen.

Osylaısha Oralda jylytý maýsymy aıaqtalǵan 15 sáýirdiń ertesinen bastap qalanyń orta­lyǵynda jóndeý jumystary bastalyp ketti. Kóp qabatty 119 úı, 50 shaqty áleýmettik nysanǵa ystyq sý berý ýaqytsha toq­tatyldy. «Nurly jol» baǵdar­lamasy boıynsha 1,8 mlrd teńge bólinip, 100% eskirgen TM-7 jáne TM-2 magıstraldary jańartyla bastady. 

Árıne jóndeý kezinde bir­qatar kóshe ýaqytsha jabylyp, qazba jumystarymen qatar júredi. Tórt aıǵa sozylatyn jón­­­­deý jumystary turǵyndarǵa qolaısyzdyq týdyratyny da ras. Oraldyń ortalyǵynda Dostyq dańǵyly, Ábýbákir Kerderi, Temir Masın, Saraıshyq, Ǵumar Qarash, Juban Moldaǵalıev, Frýnze kóshelerinde turatyn halyq jaz boıy jyly sý kór­meıdi. Qurmanǵazy kóshesi jartylaı jabylǵan, kólik qozǵalysyna da qıyndyq týdy. Búgingi Oral aınala or qazylǵan, qorshaýdaǵy qamal sııaqty. 

Biraq bul – josparly, aldyn ala halyqqa eskertilip jasalyp jatqan jóndeý jumystary ǵoı. Az kúngi qıyndyq qytymyr qys­ta jaıly da jyly páterde jeı­desheń júrgen bir sátimizde umytylar-aý. Aıaq astynan jarylyp ketetin «soqyr ishekterden» saqtasyn!

Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»

ORAL