Jahandyq máselelerdi talqylaýǵa, sheshimin izdeýge arnalǵan jyl saıynǵy suhbat alańy − Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda álemdik kóshbasshylar men oıshyldar, saıasatkerler, halyqaralyq uıymdar men ǵylymı-zertteý ortalyqtarynyń basshylary, iskerlik orta ókilderi bas qosady. Bıyl jahandyq máselelerdi qamtıtyn 11 taqyryp ortaǵa salynady. Onyń ishinde ekonomıkalyq, áleýmettik saladaǵy, dıdjıtal tehnologııalarda, óndiris pen tutynýdaǵy jyldam jáne túbegeıli ózgerister, sonymen qatar kóz aldymyzda bolyp jatqan tehnologııalyq ózgerister máselesi de keńinen sóz bolmaq.
Ýaqyt ótken saıyn álemdik ekonomıka jedel qarqynmen damyp kele jatqany belgili. Buǵan negizinen adamzat turmysyna jańa tehnologııalardyń lek-legimen ene bastaýy yqpal etip otyr. Qoǵamnyń jappaı mobıldi qurylǵylar arqyly alýan aqparattyń aǵynyna enip, áleýmettik jeliler arqyly adamdar arasyndaǵy ózara qarym-qatynastyń jańa beleske kóterilýi, belgili bir deńgeıdegi sıfrly ortaǵa qalyń kópshiliktiń eti úırenip, tolaıym bet bura bastaýy, trendterdi boljap, tipti bıznes jasaýdyń jańa formasynyń qalyptasýy sanamyzǵa sińip, qalypty úrdiske aınalyp barady. О́z kezeginde memlekettik basqarý júıesiniń de bul qubylysqa beıimdelýi álemdik tájirıbede sátti júzege asqandyǵyn mysalǵa keltire alamyz. Jahandyq trendterden artta qalmaý úshin damýshy elderdiń de baǵyty aıqyndala tústi.
Qazaqstan da transformasııaǵa daıyndyq ústinde. Elimizde «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý arqyly eldegi iri kásiporyndardy sıfrlandyrýdan bastap, mektep oqýshylaryn kompıýterlik saýattylyqqa oqytýǵa deıingi barlyq qyzmet salasy qamtylmaq. Elde sapaly sıfrly transformasııa qurý maqsatynda Halyqaralyq sarapshylyq keńes qurylǵan.
Búginde memlekettik basqarýdy sıfrlandyrý jáne proaktıvti sıfrly memleketke kóshý boıynsha jumystar atqarylýda, nátıjesi de bar. Sonyń birqataryna toqtalatyn bolsaq, bıyl jyldyń basynda Astanada alǵashqy sıfrly Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy iske qosyldy. Munda aldymen qoǵamdyq qoljetimdi pýnktter arqyly elektrondy qyzmetterdi alýǵa úıretetin kýrstan ótip, sodan soń kez kelgen qyzmet túrin óziń alýǵa bolady.
Keler jyly tek elektrondy formatta 200-den astam qyzmet kórsetý josparlanyp, 71 mln qaǵaz aınalymy qysqartylmaq. Buǵan qosa, avtomattandyrý men ońtaılandyrý boıynsha júrgizilgen jumystar esebinen 12,5 mlrd teńgeden astam qarajat únemdelmek.
Elektrondy eńbek bırjasy 2018 jyldyń qańtarynan bastap Qazaqstan boıynsha paıdalanýǵa berilgen bolatyn. Bul jobaǵa 19 605 jumys berýshi, 35 jekemenshik jumyspen qamtý agenttigi, 5 BAQ, 4 onlaın-alań tartylǵan. Sıfrly alań halyqty jumyspen qamtýǵa basa mán berip otyr. Jekemenshik agenttikter open API arqyly ıntegrasııalanyp, EEB-daǵy 30 050 bos orynǵa, 63 095 túıindeme ornalastyrylyp, 20 myńǵa jýyq azamat jumysqa turǵan.
Qazaqstandaǵy ındýstrııanyń damýyna sıfrly júıeniń bereri óte mol. Búgingi tańda «Qazatomónerkásip», Eýrazııalyq top, Qazmyrysh, «Arselormıttal Temirtaý», «Qazaqmys» korporasııasy, «Qazmınerals» tárizdi iri kásiporyndardaǵy óndiristerde tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa tehnologııalary engizilgen. Bul arqyly sıfrly ken orny, aqyldy karer, aqyldy ken baıytý kombınaty, personaldy avtomattandyrylǵan basqarý júıesi jáne t.b. qolanysqa engen.
Kásipkerlik saýattylyqty arttyrý úshin E-commerce ortalyqtarynda ınternet-dúkender jumysyn jaqsartýǵa basymdyq berilip otyr. Atalǵan ortalyqta bıznesti onlaın rejimge kóshirýdiń joldary qarastyrylyp, ınternet-dúken saıttarynyń shablonızatorlaryn tehnıkalyq jaǵynan qamtamasyz etý boıynsha keńester beriledi. Saýda-sattyqtyń elektrondy formatqa kóshýi kásipkerliktiń keregesin keńeıtip, barynsha etek jaıýyna múmkindik berip otyr.
Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda talqylanatyn taqytyptardyń ishinde – «Sıfrly álem: máni, negizgi trendter, álem men Qazaqstandaǵy erekshelikter» degen ataýmen vırtýaldy júıeniń qyry men syry jaıynda keńinen sóz bolmaq. Jańa tehnologııalardyń yqpaly adamzat ótken tarıhynda baǵalaı bilgen qundylyqtardy shetke ysyryp tastamaı, keleshektegi zamanaýı tanym-túsinikpen ushtastyra bilýi úshin ne isteý kerektigin forým aıasynda parasat paıymy bıik qaýym jan-jaqty talqylaıtyn bolady.
Adamzat aýrý-syrqaýdan arylmaı turDensaýlyq saqtaý jáne uzaq ómir súrýdiń jahandyq deńgeıdegi túıitkildi máseleleri negizinen ekologııalyq ahýaldyń, resýrstar sapasynyń nasharlaýynan, demografııalyq dúmpý nemese birqatar damýshy elderdegi halyqtyń tyǵyzdyǵynan, azyq-túliktiń jetispeýshiligi, sapasynyń tómendiginen, ashtyq pen isher asqa jarymaýdan, kúızelis týdyratyn faktorlar deńgeıiniń ósýinen, ómir súrý deńgeıi, turmystyq jaǵdaıdyń nasharlyǵynan týyndap otyr. Álem boıynsha jyl saıyn 36 mln-nan astam adam júrek aýrýlary, ókpeniń sozylmaly aýrýlary jáne de obyr, sýsamyr syndy aýrýlardan kóz jumady. Buǵan qosa sheshek, bezgek, qyzylsha, menıngıt, oba, tyrysqaq syndy aýrýlardyń keńinen taralýy da álem jurtshylyǵyn alańdatyp otyr. Ebola bezgegi, MERS syndy qyrǵynǵa ushyratatyn jańa ınfeksııalardyń paıda bolýy da álem halqy úshin úlken qasiretke aınalǵan. Júrek-qan tamyry aýrýlaryna shaldyqqandar turmys deńgeıiniń tómendigi 80 paıyzdy quraıtyn elderde ómir súredi. Ártúrli aýrýlarǵa shaldyqqan naýqastardyń sany jyldan jylǵa artyp otyr. Oǵan sebep te san-alýan. Jer betindegi 1 mlrd adam úshin ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi qoljetimsiz bolyp, damýshy elderde medısına men farmasevtıkanyń atalǵan indettermen kúresýge qaýqary jetpeıdi. Birqatar elderde dári-dármekter men emdelý qunynyń joǵary bolýy da qıyndyq týdyryp otyr. Bul rette farmasevtıkalyq kompanııalardyń gýmanıstik emes, kommersııalyq jaǵynan paıda tabýdy kózdeýi de jyǵylǵanǵa judyryq bolyp tııýde.
Jańa tehnologııalar uzaq ómir súrýge múmkindik berediAQSh-tyń Klıvlend qalasyndaǵy Medısına ortalyǵynda Maıkl Roızendiń basqarýymen qurylǵan dárigerler men ǵalymdar toby birneshe aı boıy dúnıe júzindegi klınıkalyq zertteýlerdiń jaǵdaıyna taldaý júrgizip, sonyń negizinde 2018 jylǵa boljam jasady. Taıaýda oryn alar medısınalyq jańalyqtardyń bir sydyrǵysy mynandaı: sýsamyrdy baqylaý avtomattandyrylyp, ınsýlındi jetkizýdiń gıbrıdti júıesi iske aspaq. Osydan eki jyl buryn FDA ınsýlındi jetkizýdiń gıbrıdti júıesin maquldaǵan bolatyn. Bul birinshi tıptegi sýsamyr dertimen syrqattanǵan adamdarǵa aǵzasyndaǵy qant deńgeıin únemi baqylaýda ustap otyrýǵa múmkindik beretin jańa tehnologııa. Bıosensorlyq datchıkter júıesi qandaǵy glıýkoza deńgeıin úzdiksiz qadaǵalap, emdelýshige qansha ınsýlın salý kerektigin bilýge múmkindik beredi. Ortalyqtyń endokrınologııa jáne metabolızm bóliminiń basshysy, doktor Djeıms Iаng qazirgi kezde damyǵan elderde osyndaı qurylǵylardy jappaı qoldanýǵa daıyndyqtyń jasalǵandyǵyn aıtty.
Bıylǵy jylǵa josparlanǵan basty jańalyqtardyń biri − jańa vaksınalar jyldamyraq paıda bolady. Búgingi kúnge deıin vaksınanyń daıyndalyp, taralýy 10 jylǵa deıin sozylyp keldi. 2018 jyly birqatar farmasevtıkalyq kompanııalar vaksınalardy ázirleý júıesin jańǵyrtýǵa nıetti, bul osy prosesti birneshe ese jyldamdatýǵa múmkindik beredi. Birqatar memleketter jańa vaksınalardy jyldam tirkeý úshin múmkindikter berýge, sonymen qatar qajetti jerine preparattar jyldam jetkizilýi úshin logıstıkamen qamtamasyz etýge ázir ekendikterin habarlaıdy.
Adam ómiriniń ortasha uzaqtyǵyn arttyrý − jahandyq mańyzǵa ıe másele. Ǵalymdar adamnyń protoplazmasynyń jyldam qartaıýy múmkin emes ekendigin dáleldep, jasýshanyń ómirsheń bolatynyn anyqtaǵan. Fýtýrolog Iаn Pırson 2050 jylǵa deıin jetken adamdardyń máńgi ómir súrý múmkindikteri paıda bolady deıdi. Máńgi ómir súrýge qol jetkizý úshin adamzat úsh tásildi paıdalana alady: dene bólshekterin aýystyrý, sanasyn androıdtar tánine kóshirý jáne vırtýaldy shynaıylyqta ómir súrý.
Birinshi ádiste bıotehnologııalar men medısınanyń damýy arqyly tándi jańartyp, jasartýǵa bolady. Sonymen qatar buǵan jasýshalardyń qartaıýynyń aldyn alýǵa nemese tirshilik úshin mańyzdy múshelerdi jańalarymen almastyrýǵa múmkindik beretin gendik ınjenerııa arqyly da qol jetkizýge bolady. Búginniń ózinde kóptegen ǵalymdar 3D-prınterler arqyly adamnyń múshelerin jasaýdy qolǵa alǵan. Sanany da androıd tánimen baılanystyrý múmkin bolyp otyr. Aldaǵy 50 jylda androıdtardy jalǵa alyp, oǵan óz sana-sezimińdi júkteý úırenshikti iske aınalýy ǵajap emes. Ǵalymdar jasaǵan boljamǵa súıensek, alǵash ret shamamen 2050 jyly tek baılar ǵana androıdtardyń táninde ómir súrý múmkindigine ıe bolsa, 10 jyldan keıin ortasha tap úshin de bul júıe qoljetimdi bolmaq. Al araǵa taǵy 10 jyl salyp, turmys deńgeıi tómen elderdiń turǵyndary da ózderin kompıýterge júkteı alady.
Ult saýlyǵyn nyǵaıtý memleket júrgizgen saıasattyń mańyzdy mindetteriniń biri. Sońǵy 10 jyl ishinde densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń memlekettik baǵdarlamalaryn iske asyrýdyń arqasynda halyqtyń medısınalyq-demografııalyq kórsetkishi jaqsarǵan. О́mir súrý uzaqtyǵy 6 jylǵa artyp 72 jasty qurasa, 1 myń turǵynǵa shaqqanda jalpy ólim-jitim 30 paıyzǵa tómendegen. Qaterli isik aýrýlary saldarynan bolatyn ólim-jitim 25 paıyzǵa azaıyp, týberkýlez aýrýynan qaza tapqandar sany 6 esege kemigen. 2017-2018 jyldarǵa arnalǵan Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń esebine sáıkes Qazaqstan týberkýlezdiń taralý («Tuberculosisincidence») faktory boıynsha 138 eldiń ishinde 90-orynda tur.
Astana ekonomıkalyq forýmy negizinde Global Challenges Summit-2018 jahandy syn-tegeýrinder sammıti barysynda bolashaqta adamzat ómirin san túrli dertten aman alyp qalýdyń joldaryn qarastyrý basty mindetterdiń biri bolmaq.
Tómende Astana ekonomıkalyq forýmynyń bazasyndaǵy Global Challenges Summit-2018 eýrazııalyq kongresine qatysatyn halyqaralyq spıkerler týraly oqyrmanǵa az-kem aqparat usynyp otyrmyz.
Djonatan VOTSEL, Azııadaǵy McKinsey Dúnıejúzilik ınstıtýtynyń dırektory
Djonatan Vosel − Sınhýa ýnıversıteti men McKinsey-diń, Kolýmbııa ýnıversıteti birlesken kásiporny – Urban China Initiative kommersııalyq emes taldaý ortalyǵynyń teń tóraǵasy, onyń maqsaty − Qytaıdyń kenttený problemalarynyń sheshimin ázirleý jáne iske asyrý. Djonatan Vosel McKinsey & Company kompanııasynyń qytaılyq keńsesindegi óz jumysynyń maqsaty kompanııanyń qytaılyq jáne basqa da azııalyq ókildikterine jahandyq ósimge daıyndalýǵa kómektesý dep sanaıdy.
Daryn TUIаQOV, Qazaqstan Respýblıkasy Aqparat jáne kommýnıkasııalar vıse-mınıstri
1990 jyly Iý.V.Andropov atyndaǵy Lenıngrad joǵary áskerı-saıası ÁQQ ýchılıshesin, 1997 jyly ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dy, 2007 jyly Halyqaralyq bıznes akademııasyn, 2014 jyly RF prezıdenti janyndaǵy RHShMQA támamdaǵan. Mamandyǵy boıynsha zańger-quqyqtanýshy. Eńbek jolyn 1990 jyly ÁQQ radıotehnıkalyq kúshteriniń jeke radıolokasııalyq rotasy komandıriniń orynbasary bolyp bastaǵan. Qorǵanys mınıstrliginde, Ádilet mınıstrliginde, Almatyda kommersııalyq qurylymdarda, «Qazaqtelekom» AQ-ta jumys istegen. Taǵaıyndalǵanǵa deıin «Qazaqtelekom» AQ bas dırektory apparat basshysy laýazymyn atqarǵan. «Astananyń 10 jyldyǵy», «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 20 jyl» medaldarymen marapattalǵan. Salany damytýǵa qosqan jeke úlesi úshin «Úzdik baılanysshy» qurmetti ataǵyn ıelengen.
Kshıshtof ZANÝSSI, Kınorejıssıor, ssenarıst jáne prodıýser, «Altyn arystan» Venesııa kınofestıvaliniń bas júldesiniń laýreaty
«Altyn arystan» Venesııa kınofestıvaliniń basty júldesiniń laýreaty («Jaı̆ly kún jyly» kartınasy, 1984), kóptegen halyqaralyq jáne ulttyq marapattar ıegeri Kshıshtof Zanýssı Astana ekonomıkalyq forýmy-2018-de sóz sóı̆leı̆di. 70 jyldardyń basynda Zanýssı – tolyq metrajdy fılmderdi televızııalyq fılmdermen almastyra otyryp, jyl saı̆yn bir-eki kıno túsiretin eń jumysqa qabiletti rejısserlerdiń biri. Kıno jáne telearnadaǵy jumyspen qatar Kshıshtof Zanýssı Polshada, Ýkraınada, Germanııada, Italııada, Fransııada, Shveı̆sarııada, Reseı̆de, Belarýste birqatar teatrlyq jáne operalyq spektalder qoı̆ǵan. Ol osylaısha 2008 jyly «Eski úı̆» Novosibir memlekettik drama teatry sahnasynda O.Eskın pessasy boı̆ynsha «Dýet» qoı̆ylymyn júzege asyrdy.
Tımýr SÚLEIMENOV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstri
«Áleýmettik sferalar men salalardaǵy ekonomıka jáne menedjment» (2000 jyl) mamandyǵy boıynsha S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń túlegi. 2002 jyly Merılend ýnıversıtetin (AQSh) bitirdi, «qarjy jáne marketıngke» mamandanýmen bıznes magıstri dárejesin ıelendi. 2006 j. S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetin «quqyqtaný» mamandyǵy boıynsha bitirdi. Ulybrıtanııa býhgalterleri men aýdıtorlary alqaby assosıasııasynda sertıfıkattalǵan. Jumys tájirıbesi: 1999-2000 jj. – ekonomıst-menedjer, №3 otbasylyq dárigerlik ambýlatorııa; 2002-2006 jj. – «Ernst end Iаng Kazahstan» aýdıtorlyq kompanııasynda aǵa keńesshi; 2006-2009 jj. – salyqtyq esepke alý jáne salyqtyq josparlaý departamentiniń dırektory, «QazMunaıGaz» «Ken isin barlaý» AQ; 2009–2010 jj. – Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý vıse-mınıstri; 2010-2012 jj. – Qazaqstan Respýblıkasynyń Ekonomıkalyq damý jáne saýda vıse-mınıstri; 2012-2016 jj. – Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń Ekonomıka jáne qarjy saıasaty alqasynyń múshesi (mınıstr). 2016 jyldyń jeltoqsanynan qazirge deıin Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ekonomıka mınıstri.
Sergeı GLAZEV, Reseı prezıdentiniń keńesshisi
1978 jyly M.Lomonosov atyndaǵy MMÝ mehanıka-matematıka fakýltetine túsip, ony 1983 jyly bitirip, «Ekonomıkalyq kıbernetıka» mamandyǵy boıynsha úzdik dıplom aldy, odan soń KSRO ǴA Ortalyq ekonomıkalyq-matematıkalyq ınstıtýtynyń aspırantýrasyna tústi. 1986 jyly kandıdattyq, 1990 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. 1999 jyly professor ataǵyn aldy. 2000 jyldan RǴA korrespondent-múshesi, 2008 jyldan RǴA akademıgi. 2000 jyly Orys bıografııa ınstıtýty Glazevti ekonomıkalyq ǵylym men otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaýǵa qosqan úlesi úshin onjyldyq adamy atady, 2002 jyly ǵylym atalymy boıynsha jyl adamy atandy. 2003 jyly tabıǵı renta ıdeıasyn ázirlep, nasıhattaǵany úshin jyl adamy atandy, «memlekettik jáne saıası qyzmet» atalymy boıynsha syılyqpen marapattaldy.
KSRO ǴA Ortalyq ekonomıkalyq-matematıkalyq ınstıtýtynyń aspırantýrasyna tústi. 1986 jyly kandıdattyq, 1990 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. 1999 jyly professor ataǵyn aldy. 2000 jyldan RǴA korrespondent-múshesi, 2008 jyldan RǴA akademıgi.
Erlan NYSANBAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri
1961 jyly 11 tamyzda Almaty oblysy Podgornoe aýylynda týǵan. Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgen (1983), mamandyǵy: orman sharýashylyǵy ınjeneri; Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti (2008). Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty (2010). Eńbek ótili: Uıǵyr orman sharýashylyǵy sheberi (1983-1984); Uıǵyr aýdandyq komsomol komıtetiniń uıymdastyrý bólimi meńgerýshisiniń orynbasary nusqaýshysy (1984-1989); Almaty oblystyq komsomol komıtetiniń aýyl sharýashylyǵy bóliminiń sektor meńgerýshisiniń orynbasary, uıymdastyrý bóliminiń nusqaýshysy, (1989-1991); «KRAMDS-Agro» ǵylymı-óndiristik fırmasynyń bas mamany (1991-1992); «Aqjol-IMPEKS» syrtqy saýda fırmasynyń dırektory (1992-1994); «Nysana» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy (1994-1996); «Aýylsharenergo» ATU bastyǵy (1996-2000); Atyraý oblysy ákimi apparatynyń «HozÝ» QMKK ákimshilik-sharýashylyq qyzmeti departamentiniń bastyǵy (2000-2002); «Leıer» JShS dırektory (2002-2003); «Jasylqurylys» RMK dırektorynyń birinshi orynbasary (2004-2005); «Jasylqurylys» RMK dırektory (2005-2006); «Astana Jasylqurylys» AQ bas dırektory (2006-2009); Qaraǵandy oblysy Buqar jyraý aýdany Tuzdy aýyldyq okrýginiń ákimi (07.2009-08.2009); Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Orman jáne ań sharýashylyǵy komıtetiniń tóraǵasy (08.2009-01.2013); Qazaqstan Respýblıkasy qorshaǵan ortany qorǵaý vıse-mınıstri (02.2013-08.2014); Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri (08.2014).
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»