Qazaq fılosofııasynyń bes tomdyǵy jaryqqa shyqty

– Munda qazaq fılosofııa­synyń ulttyq sıpaty, onyń Shyǵys pen Batys arasyndaǵy Qazaq­stannyń geosaıası jaǵ­daıymen belgilengen rýhanı mád­enıetiniń baılyǵy másele­si talqylanady. Bul kólem­di eńbekte qazaq fılosofııa­lyq oıynyń barlyq mańyz­dy kezeńderi: túrkilik kezeń, aqyn-jyraýlardyń fıloso­fııa­lyq kózqarastary, qazaq aǵartý­shylyǵy fılosofııasy, HH ǵasyrdaǵy qazaq fıloso­fııasy men táýelsizdik kezeńdegi fılosofııalyq oı-tujyrymdar zerdelengen, – dedi Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtý­tynyń dırektory Aqan Bıjanov.

 Qazaq tilindegi bes tomdyq eńbekti shyǵarý jónindegi ǵy­ly­mı-zertteý jobasynyń je­tek­­­shisi, akademık Ábdimálik Nysan­baev súbeli eńbekke jan-jaqty toqtaldy. 

– Buryn ınstıtýt ǵalym­dary tarapynan tórt tomdyq «Uly dala oıshyldary» degen eń­bek ja­ryq kórgen. Keıin «Máde­nı mura» baǵ­darlamasyna oraı j­ı­naq ta shyqty. Endi mine, búgin bes tom­dyq qundy dúnıe oqyr­­mandarǵa usynylyp otyr. Fılo­so­fııanyń máselelerine oraı biz­ben týys­tas kórshi elder de óz eńbek­terin shyǵarýda. Aı­talyq, óz dás­túri men pálsa­palyq tarıhyn sara­­laǵan Ázer­baıjan – tórt, Tájik­stan – úsh jáne О́zbekstan bir tom­dyǵyn shyǵardy. Olar qa­zir qazaq tilinde jaryq kórgen biz­diń bes tomdyǵymyzdy attaı qalap, qyz­y­ǵýshylyqpen surap otyr.

 Toqsanynshy jyldardyń basynda, keńestik zamandaǵy kózqaras boıynsha shyqqan eńbek­ter barshylyq edi. Al elimiz Táýel­si­z­digin jarııalaǵannan keıin qoǵam basqa satyǵa ótken tusta, ǵalymdar «endi ne isteı­miz?» degen syńaıda abdy­rap qalǵandaı boldy. Alaı­da qazaq fılosofııasynyń ult­tyq sıpaty, onyń Shyǵys pen Batys arasyndaǵy geosaıası jaǵ­daıy, ultymyzdyń rýhanı baı­lyǵy, dástúri men salty, ózin­dik qundylyqtary zerttelip, ǵalymdar tarpynan jańa sa­tyǵa kóterildi. Táýelsizdikti nyǵaı­tý men ulttyq biregeılikti qalyp­ta­s­tyrý jaǵdaıynda elimizdiń rý­ha­nı jáne fılosofııalyq tól mu­ra­syna júginýi, halyq­tyń ózin­dik sana­synyń ósýine áser etetin, ult­tyq kelbetine, birligi men ynty­maqtastyǵynyń tamyry tereńge ketken tarıhı bas­taý­laryna degen múddesiniń jań­ǵyrýy zańdylyq.

Fılosofııalyq eńbektiń úsh tomy qazaq aǵartýshylyǵyna ar­nalǵan. Buryn jurtshylyq Abaı, Shoqan, Ybyraıdy ǵana oqýlyqtan tapsa, endi Máshhúr-Júsip Kópeev, Ǵumar Qarash jáne taǵy basqa ǵulamalarmen tolyqty. Sonymen qatar Qazaq handyǵy, qazaq fılosofııasy edáýir zertteldi. Sońǵy tomy táýel­siz qazaq fılosofııasyna ar­nal­ǵan. Endi osy bes tomdyq eń­bekti orys jáne aǵylshyn til­derinde shyǵarý josparlanýda. 

 Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty bes tomdyq qomaqty eńbektiń bir parasyn Túrkııaǵa syıǵa tartty. Endi týys­tas, túbi bir túrik ǵalymdary birneshe tomdyq jınaqty aýdaryp shyǵarýǵa qulshyna kirispek. Sonyń tusaýkeserin Ankara shaharynda ótkizbek. Bul iste olardyń zor tájirıbeleri bar. Kezinde «Túrkistan» ensık­lopedııasyn kórnekti qoǵam qaı­ratkeri Súleımen Demırel óz qarjysyna shyǵarǵan bolatyn. 

 Qazaq fılosofııasynyń tarıhy – birneshe jyldyń qajyrly eńbegi. Bul bolashaqta birneshe tilde jaryq kóredi dep josparlanýda. Bes tomdyq qomaqty eńbekti halyqaralyq deńgeıge saı etip shyǵarý úshin áli de pysyqtap, sapasyn arttyryp, damyta túsý kerek. 

Ǵalym SÚLEIMEN, «Egemen Qazaqstan» 

ALMATY