Saǵadat Nur­maǵam­be­tov. Sypaıy general, shyn sardar

Saǵadat Nurmaǵambetovtiń qar­a­maǵyn­da jyldar boıy eńbek etip, shákirti atanyp, qanat qomdap túlep ushsaq ta, bolmysy bolattaı berik, minezi jibekteı jumsaq Saǵadat Qojahmetuly jaıly Gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshulynan asyryp sóz aıtý múmkin emesteı. Sondyqtan da «sypaıy general» atanǵan Saǵadat aǵamyzdyń shyn sar­dar­lyq kelbetin ashatyn keıbir qyr­laryna keńirek toqtalyp, tereńnen tolǵaýǵa tyrysyp kórelik.

Beıbit kúnde qoldanylǵan soǵys ádisi

1991 jyldyń qazan aıynda Prezıdent N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Memlekettik qorǵanys komıteti qurylyp, Saǵadat Nur­ma­ǵanbetov oǵan tóraǵa bolyp taǵaı­yn­dal­dy. Sodan kóp uzamaı Saǵadat Qojah­met­uly meni Memlekettik qorǵanys komı­te­­tiniń joǵary oqý oryndary bólimi men áske­rı baǵyttaǵy emes joǵary oqý oryn­­da­ryn­daǵy áskerı kafedralardaǵy daıyn­dyq shtabynyń bastyǵy laýazymyna taǵaıyndap, jaýapkershiligi joǵary tapsyrmalar júktedi. Bul jerde bizdiń negizgi maqsatymyz JOO-daǵy áskerı kafedralar qyzmetiniń qalpyn saqtap, áskerı maman daıarlaý isin qurdymǵa jiberip almaý bolatyn. Olaı deıtin sebebimiz, táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda áskerimiz ulttyq kadrlarǵa óte muqtaj boldy. Sol kezge deıin Qazaqstannyń qorǵanys salasynda eńbek etip kelgen ózge ult ókilderi óz elderine qaraı údere kóship, olardyń ornyn basatyn laıyqty kadrlarsyz qalǵan shaǵymyz edi bul kez...

Osyndaı qıyn-qystaý kezeńde elimizdegi tutas bir kúsh qurylymynyń búlingeli turǵan bir bólsheginiń bútin qalpyn saqtap qalý jolynda azdy-kópti eńbek ettik. Sóıtip qazirgi áriptesim Baqytjan Ertaevty orynbasar etip taǵaıyndap, belgili bir deńgeıde jumysy júıelengen áskerı kafedralarda kadr daıarlaý isinen shashaý shyǵarmaı, qyzmettiń birizdiligin jalǵastyra tústik. Árıne Saǵadat Qojahmetuly ózi osy salaǵa kelgennen keıin, ulttyq kadr tap­shy­lyǵy máselesin sheshý jolynda atqarǵan sha­rýalary ushan-teńiz ekeni sózsiz. Ol Otan aldyndaǵy perzenttik paryzyn adal atqaryp, Memleket basshysynyń seni­min aqtaý úshin áskerı qyzmettegi uzaq jyldyq mol tájirıbesi men bilim-bili­gin aıamady. Saǵadat Qojahmetulynyń táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri atanýy áńgimeniń bergi jaǵy ǵana. Onyń mınıstr retinde el áskerin aıaqqa turǵyzýda istiń kózin taba bilýiniń bir ushy – ózi kózben kórip, kýási bolǵan surapyl soǵys jyldaryndaǵy qysqa merzimdik oqytyp, úıretý ádisinde jatyr desek, qatelespeımiz. Sondaı-aq ulttyq kadrlyq rezervi qalyptaspaǵan Qazaqstan úshin maman daıarlaý isinen buryn qoımadaǵy qarý-jaraqty qoldy etpeı, áskerı tehnıkalardy talan-tarajǵa túsirmeý mindeti de turdy. Ol úshin qaıtpek kerek? Árıne ótpeli qıyndyqqa tóze biletin, erik-jigeri myq­ty, Otanyn súıip, elin qorǵaýǵa yntaly aza­mat­tardy iriktep, suryptap toptastyrý qa­jet edi. Saǵadat Qojahmetuly osyndaı talap údesinen shyǵa alatyn atpaldaı aza­mat­tardy mańyna toptastyryp, iske bilek sybana kiristi. Qan maıdanǵa bozbala bop attanyp, jıyrma jasynda Keńes Odaǵynyń batyry atanǵan maıdanger mınıstr ásker isin uıymdastyrýda kishi ofıserler legin daıyndap shyǵarýǵa basymdyq berdi. Osy sózimizge táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda ofıserlik quram sanatynda «kishi leıtenant» sheni qoldanysta bolǵany dálel. Bul soǵys jyldarynda jaýyngerlik qu­ra­m­- n­yń úzdiksiz legin qamtamasyz etý ádi­si edi de­sek, S.Nurmaǵambetov tap osy úlgi­ni beıbitshilik súıgish táýelsiz Qazaq­stan­daǵy áskerı salanyń nyǵaıýyna sátti paıdalanyp, tıimdi reforma júrgize bildi.

Kórkem minez, tabandy talaptyń ıesi

Onyń bolmysy bııazy, kórkem minezdi jaratylysy basshylyq qyzmette jaıly sezilgenimen, tabandylyǵy men talap­shyl­dy­ǵy tastúıin bolatyn. En boıyndaǵy taǵy bir ereksheligi – este saqtaý qabiletiniń myq­ty­­lyǵy hám jady men janynyń jaısańdyǵy kóp kisiniń kóńilin mamyrajaı kúıge bóle­ge­niniń talaı kýási boldyq.

Qıyn-qystaý kezeńderde Otan aldyn­daǵy boryshyn óteýge shaqyrylyp, azdy-kóp­ti qıyndyqqa shydas bere almaǵan boz­ba­la­lar da sol ýaqyttarda az bolmady. Ásker ustaý – qaýipsizdigiń men tynysh uıqyń­nyń kepili desek, ony ustap turý el bıýdjetine arzan túspesi beseneden belgili. Táýelsizdigin endi alǵan jas memleket úshin mundaı dár­e­je, deńgeı tipten qymbatqa shyǵady. Mashaqaty kóp, mazasyzdaý osy kezeńde Saǵadat Nurmaǵambetovke eldiń qorǵanys salasynyń tizginin ustaý senip tapsyryldy. Surapyl soǵys pen qan maıdandy kózben kór­gen azamatqa beıbit kúnniń mundaı ótpeli kezeńi «baqytty shaq­taı» kórinse kerek-ti. Alaıda ony Saǵadat Qojahmetulyndaı júrek­pen se­zi­nip, jan-tánimen túsinetin sarbaz­dar qaı­da?!.

Beıresmı statıstıkaǵa súıensek, táýel­­sizdik tańyndaǵy kezeńderde áskerge sha­qy­­ry­lýshylar qataryndaǵy 13 myńnan astam sar­baz áskerı bólimderdi tastap ket­ken kórinedi. Sebep, ásker ustaýdyń ma­te­rıaldyq qajettilikterinen basqa, ondaǵy áleýmettik-quqyqtyq jaǵdaılardyń teńsizdigi, álim­jettiktiń beleń alýy syndy jaǵymsyz kórinister jıi baıqala bastady. Osynyń bári de ásker tárbıesine jiti kóńil bólý qajettigin talap etti. Jaǵymsyzdaý áseri bolsa da, bul – shyndyq. О́ıtkeni kezinde qalamy qarymdy jýrnalıst atanǵan, búginde Májilis depýtaty Saýytbek Abdrahmanov 2001 jyly jaryq kórgen «Táýelsizdik shejiresi» atty kitabynyń 29-betinde mynadaı úzindi keltiredi.

«1992 jyldyń 11 shildesi. Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Qorǵanys mınıstri S.Nurmaǵambetov respýblıka terrıtorııa­syn­daǵy áskerı bólimderde áskerı mindetin ótep jatqan jaýyngerlerge sóz arnady. Mınıstr «Keńes Odaǵynyń ydyraýyna baıla­nysty týyndaǵan asa kúrdeli san qyrly prosesterdiń saldarynan» bolyp jatqan asa aýyr synaqtarǵa oraı: «Barlyq áskerı qyzmetshilerden respýblıka Konstıtýsııasy men zańdaryna adaldyǵyn saqtaýdy, tynysh­tyq­ty, ózara qurmetke negizdelgen qa­tynastardy qoldaýdy, halyqtardyń dos­tyǵy men týysqandyǵyn ardaq tutýdy óti­nemin. Áskerı qyzmetshilerdiń ary men qa­dir-qasıetine kir keltirilmesin. Siz­der­di áskerı boryshqa adaldyqtaryńyz ben Qazaqstan Respýblıkasy kópultty halqy­nyń aldyndaǵy jaýapkershilikterińizdi saqtaýǵa shaqyramyn», dep atap ótti. Ádet­te búkil tynys-tirshiligi temirdeı tár­tipke negizdeletin, buıryqpen júrip, buı­ryqpen turatyn armııanyń adamdaryna mınıs­trdiń ótinish aıtýynyń ózi sol bir qıly kezeńderde, egemendiktiń eleń-alańynda, táý­el­sizdiktiń táı-táı basqan tusynda memleket qaý­ipsizdigine qatysty qandaılyq qıyn da kúrdeli mindetterdi sheshýge týra kelgenin ańǵarta alady...» dep tolǵap, tasqa basqan eken.

Baıqasańyz, avtor sóılemindegi temir­­deı tártipti talap etetin áskerı sala je­tek­­shisiniń sózi buıryq raıda emes, kó­ńil qalaýyna oıysatyn ótinish aıtý sı­pa­tyna aýysqan. Qalaı desek te, muny Saǵadat Qojahmetulynyń bolmys biti­min­d­egi adamı qasıetin asqaqtatatyn kór­kem minezdi kelbetiniń bir ushqynyna bala­saq, qatelese qoımaspyz. О́ıtkeni bul sóılemniń astarynda onyń júreginiń jumsaqtyǵy, kóńiliniń páktigi jasyrynyp jatqandaı. Osy oraıda, onyń janashyrlyq kelbeti men Otanǵa degen súıispenshiligin sezdiretin taǵy bir mysal oıǵa oralady. Sol jyldary áskerı áleýetimiz qalyp­ta­sý kezeńinde bolsa da, taktıkalyq oqý-jattyǵýlarymyz eshqashan tolastamaı­tyn. Kúndiz-túni. Tipti, jasynyń jet­pis­ti alqymdap qalǵanyna qaramaı Saryózek pen Otarda ótetin dalalyq oqý-jattyǵýlarǵa ózi qatysyp, kózben kórip, qate-kemshilikter men jetistikterdi saralap, baǵasyn berip jatatyn. Ol ol ma, Elbasymyzdyń ózin sondaı jıyndarǵa jıi shaqyryp, áskerimizdiń áleýetin kórsetken kez­deri de az emes. Sondaı jattyǵýlardan soń sarbazdarmen tikeleı jumys isteıtin ko­mandırlerdiń basyn qosyp, Otandy súıý ár­bir otbasynan bastalatyndyǵyn uzaq baıan­daıtyn. Keńes áskeri baýyrmaldyq pen dos­tyqty tý etý arqyly surapyl soǵysta je­ńiske jetkendigin aıtyp, áske­rı­ler ara­syndaǵy ózara yntymaqtyń keń tamyr jaıýy kerektigin tereńnen túsindiretin. Osyn­daı úlgilik sıpattaǵy úgit-nasıhat ju­­mystarynyń nátı­jesi bolsa kerek, jo­ǵa­ryda atalǵan 13 myń­nan astam «qash­qyn» sarbazdyń 30-ǵa jýyǵy ǵana qa­tań jaý­ap­kershilikke tartylypty. Al qal­ǵan­­da­ryna zań aıasyndaǵy jazanyń jeńil túr­leri qoldanylǵan nemese olarmen tárbıe jumystary túsindirý, uǵyndyrý sıpatynda júrgizilip, Otanyn súıgen azamattar leginiń qalyptasýyna oń yqpal etken.

Munyń bári de Saǵadat Qojahmet­uly­nyń adamger­shilik qasıetiniń qyr-syry bolǵany­men, qaramaǵyndaǵy qyz­met­kerlerge tapsyrma berip, oryndalýyn talap etkende, onyń tabandylyǵynda shek bolmaıtyn. Osy bir tusta Saǵadat aǵa­myz­dyń zeıini zerek bolǵandyǵyn da atap ótpeske bolmaıdy. О́ıtkeni ol qyzmette júrgen jyldarynda da, zeınetkerlikke shyqqan kezeńinde de qa­ra­maǵynda qyzmet etken ofıserlerdiń bar­lyǵynyń derlik aty-jóni men ákesiniń esi­mine deıin jatqa bilip, týǵan kúnderinde ar­naıy qońyraý shalyp quttyqtap jatýy kóptegen kisiniń tańdanysyn týdyratyn hám kóńilderge rııasyz qýanysh syılaıtyn edi.

Júktelgen jaýapkershilik, aqtalǵan senim

1992 jyldyń naýryz aıynda Saǵadat Qojahmetuly Memleket basshysynyń atyna qoldaý hat joldap, meni I.Konev atyndaǵy Almaty joǵary jalpy áskerı komandalyq ýchılısheni basqarýdy usyndy. Buıryq solaı boldy. Al endi bes myńǵa jýyq adamy bar alyp ujymǵa bar-joǵy qyryq jasta jetekshilik etý, maǵan úlken jaýapkershilik júktedi. Bul bedeli bıik laýazym sanalǵanymen, mindeti jeti atanǵa júk bolarlyqtaı jumys edi. Bir ýchılıshege jetekshilik etemiz dep janyǵyp júrgen myna bizder, Elbasymyz sol tusta tutas bir memlekettiń ásker tizginin S.Nurmaǵambetovke ustatýy arqyly zor jaýapkershilik júktep, senim artqanyn jan júregimmen sezinip, túısindim. Sol sebepten de Saǵadat Qojahmetulynyń árkez qasynan tabylyp, tapsyrmalardy tııanaqty oryndaýǵa tyrysyp baqtyq. Bul týraly Saǵadat Qojahmetuly óziniń bir jazbasynda bylaı deıdi:

«Men 1991 jyly Qorǵanys komıtetiniń tóraǵasy bolatynmyn. Qarýly Kúshimiz áli qurylmaǵan. Sol kezde osy kadr máselesi tóńireginde oılana bastadyq. Sebebi ózge ulttyń ókilderi óz elderine ketkisi keldi, olardy ustap tura almaısyń. Sol tusta jeke-jeke shańyraq qurǵan respýblıkalar óz jerindegi áskerılerge: «Ant qabyldańdar. Qabyldamasańdar, ketińder», – dep óz elderiniń antyn qabyldatyp jatqan-dy. Biz Prezıdentpen keńesip, elde qalǵan áskerı qyzmetkerlerdiń betin beri burdyq.

Osy oraıda, jańadan qurylǵaly turǵan Qarýly Kúshimizge qajetti mamandardy qaıda daıarlaımyz degen suraq týyndaı bastady. Sonda biz qaıttik, Reseıdiń Bas shtabymen respýblıkaǵa kadr daıyndaý jóninde shart jasastyq. Reseı áýeli kelisim bere qoıǵan joq, biz túgili Ýkraına men Belorýssııany da jolatpady. Ne kerek, túbinde kelisimge kelip, jyl saıyn 40 ofıserdi áskerı akademııaǵa, 250-300 ofıserdi áskerı ýchılıshege oqýǵa qabyldaıtyn boldy. Meniń jibergen sol ofıserlerimniń kóbi qazirgi kezde general shenin alyp, joǵary laýazymdarǵa ıe bolyp otyr. Akademııalarǵa oqýǵa qazaqtyń ofıserlerin iriktep, eldiń múddesi úshin qyzmet eter, qol bastar dep jiberdim. Úmit aqtaldy. Egemendiktiń alǵashqy jyldarynda bizdiń áskerı ýchılıshege sol kezdegi podpolkovnık A.Tasbolatovty bastyq etip taǵaıyndadym. Oǵan: «Jigitterdi ósiresiń jáne kóbine qazaqtyń balasyn alasyń», – dep mindet júktedim. Qazir onda 95 paıyz qazaq jigitteri oqıdy. Áskerı ýchılıshede buryn tórt mamandyq bolsa, qazirgi ýaqytta sony on birge jetkizdik. Osynyń barlyǵy kadr daıarlaý máselesi tóńireginde atqarylǵan ister edi» dep eske alady.

Osylaısha, Saǵadat Qojahmetulynyń jetekshilik etýimen ózinen keıingi býyn­daǵy áskerı mamandar ósip, jetildi. Shyn sardardyń tájirıbesine súıenip sheberligin shyńdap, búginde S.Nurmaǵambetov se­kil­di bıik belesterdi baǵyndyrǵan Muhtar Altynbaev, Seıilbek Altynbekov, Aıtqalı Isenǵulov, Álibek Qasymov, Sábıt Taýlanov, Baqytjan Ertaev, Almasbek Abdrah­manov, Álıhan Jarbolov, Mýbarak Orynbekov t.b. syndy bir top generaldar legi qalyptasty. Olar Otan qorǵaý isinde árqashan da óz anttaryna adal bolyp qala bermek jáne urpaqtar sabaqtastyǵy óz jalǵasyn tabatyny da sózsiz.

S.Nurmaǵambetov taǵy bir esteliginde «Elimizdiń Qarýly Kúshteriniń qalyptasý kezeńindegi baı tarıhı oqıǵalardy sanada jańǵyrta otyryp, men 1992 jyldyń 8 jeltoqsan kúnin erekshe eske alamyn. Bul bizdiń táýelsiz áskerimizdiń qalyptasý shejiresindegi asa bir mańyzdy sát edi. Dál sol kúni ótken Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteri basshylyǵynyń jıynynda Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev alǵash ret Qarýly Kúshterdiń Joǵary Bas qolbasshysy retinde birinshi ret sóz sóı­lep, táýelsiz elimizdiń táýelsiz armııa­sy­nyń damý baǵdarlamasyn naqty jáne to­lymdy túrde aıqyndap bergen edi. Elbasynyń osy tarıhı sózinde elimizdiń Qarýly Kúshteriniń sany jaǵynan yqsham, ushqyr, jan-jaqty daıyndyqtan ótken bilikti jáne búgingi zamannyń talaptaryna tolyq jaýap beretin sıpattamasy aıqyndaldy», – deıdi.

Bizdiń búgingi áńgimemizde mirdiń oǵyn­daı tik sóılep, aqıqatyn aıtar ańyz adam B.Momyshulynan «sypaıy general» dep baǵa alǵan, Keńes Odaǵynyń batyry, Halyq qaharmany, táýelsiz elimizdiń tuń­ǵysh Qorǵanys mınıstri, armııa generaly atan­ǵan Saǵadat Nurmaǵambetov ómiriniń keı­bir qyrlaryna toqtaldyq. Shyn sardar týraly áli talaı dúnıeler ja­zy­la­ty­ny belgili desek, ónegesin kórip, tár­bıesin alǵan azamat retinde urpaqtar sa­baq­tastyǵyn jalǵastyra túsýdi shákirttik bo­ryshymyzǵa baladyq.

Abaı TASBOLATOV, Parlament Májilisiniń depýtaty