Qyzmet barysynda aralasyp júretin Janar men Jánibektiń Darıǵa, Rabıǵa degen egiz qyzdary dúnıege keldi. «Baýy berik bolsyn» aıtyp shyqtym. Bir kezde:
– Kózińde muń, kóńilińde kúrsinis bar deýshi edińiz. О́mirim endi ǵana jadyraıyn dedi, apaı. Oqyp shyqqan soń qaıtaryp berersiz. Endi bárin osydan bilesiz, – dep Janar qolyma kókshil dápter ustatty.
* * *
...90-shy jyldyń kóktemi edi. Kútpegen jerden Úshbıikten habar jetti. Arǵynnyń sheshesi Darıǵa apamyz aýyryp jatyr deıdi! Eki-úsh kún buryn ǵana áke-sheshemmen sóılesip amandyq bilgen edim. Aıtqylary kelmegen eken.
– Mama, saǵan ne boldy? Sómkeń jerge salbyrap ketti ǵoı! – degen Ámirdiń daýysynan selt ete tústim.
«Qudaı-aý, daýysy da uqsap ketken be?» Úshbıikte! Arǵynnyń sheshesi Darıǵanyń turatynyn umytyp qalǵanym ba? Qolymdaǵy telegrammada «Janar tez kelińizshi. Tátem qatty aýyryp jatyr. Ámirdi kórsem deıdi. Alyp kelińizshi! Barshyn» dep jazylypty.
Ortalyqtaǵy telefonnan sóılesý úıine júgirip tipti, qalaı jetkenimdi de bilmeımin.
– Barshyn, kútińder, erteń jolǵa shyǵamyz, – dedim de, birden Jánibektiń aýrýhanasyna keldim.
– Bul kempirge ózi ne bolǵan! Bireýdiń balasynda ne sharýasy bar?! Eshqaıda da barmaısyń! – dedi ol estigennen-aq ashýǵa basyp.
– Sen, nemene, ony áli umyta almaı júrsiń be!? Sheshesi aýyryp jatyr eken dep! Bireýdiń balasyna jolamasyn! Ol meniń balam, bilsin osyny! – dep aıqaı saldy.
Budan ári shydaı almadym. Bastyǵyma telegrammany kórsetip, jumystan surandym. Úshbıikke baratyn poıyzǵa bılet alyp jolǵa shyqtyq.
– Mama, biz qaıda baramyz? – deıdi ulym.
– Ájege, aýylǵa baramyz, olar bizdi kútip otyr, – deımin.
Oıymnan Jánibektiń «Bireýdiń balasyna jolamasyn! Umyta almaı júrsiń be?» – degen sózderi ketpeı, ishteı jylap kele jatyrmyn.
...Arǵyn, Jánibek úsheýmiz bir aýylda óstik. Arǵyn ekeýmizdiń mektepte oqyp júrgen kezden-aq mahabbatymyz jarasty. Aýyl ishi Sabyrhannyń sary qyzyn Darıǵanyń uly alatyn bolypty deıtin. Muǵalimderimiz de sabaqqa daıyndalmaı kelgen kúni «Mahabbatty bilemiz, matematıkany bilmeımiz», dep uıalta beretin. Arǵyn men Jánibek ekeýi asyl jandy dostar edi. Úsheýmiz túngi aýyldy kezip uzaq júretinbiz. Sonan soń Jánibek úıine qaıtyp, Arǵyn meni shyǵaryp salatyn. Bizge bóget bolǵysy kelmeı, «Al, ǵashyqtar, saý turyńdar!» dep qaljyńmen kúldirip ketip qalatyn.
Sóıtip mektep te bitirdik. Bárimiz arman qýyp oqýǵa asyqtyq. Úsheýmiz de oqýǵa tústik. Jánibek dárigerlik ınstıtýtqa, Arǵyn ekeýmiz polıtehnıkalyq ınstıtýttyń stýdenti bolyp qabyldandyq. Kitaphanadan shyqpaımyz. Taý-ken barlaý jumystary boıynsha uzaqty kún izdenip jazý jazamyz. Arǵyn geolog bolsam dep armandaıtyn edi. Qaıtsem de taý-tasty qoparyp, tastardy zertteımin, ár tastyń qupııasy bar deýshi edi. Bizdiń aýyldyń ózi Úshbıik dep atalatyn. Arǵyn Úshbıiktiń ár tasyn jatqa biletin. Demalys kúnderi úsheýmiz taý aralaıtynbyz. Jánibek bolsa, dárigerlik ınstıtýttyń emdeý bóliminde oqıdy. Qolymyz sál bosaı qalsa Kóktóbege, Medeýge asyǵatynbyz. Arǵynǵa dúnıede Úshbıikten asqan taý joq.
Qaıran Úshbıik!..
Arǵyn seni sońǵy ret kóre almaı ketti. Men de seni saǵyndym, Úshbıik!
Jazda demalysqa shyqqanda baryp, ishime jınalǵan muń-sherimdi tarqatsam, tyńdaısyń ba, meni?!
Biz 2-shi kýrsty aıaqtap qalǵanda Arǵyndy ásker qataryna shaqyrdy. Shaqyrý qaǵazy kelgen kúni aǵyl-tegil jyladym. Aýyldan Darıǵa apaı, qaryndastary kelip ony shyǵaryp saldyq.
– Kút meni, Janar! Jánibek bar ǵoı, jalǵyzsyramaısyń, – dedi.
Bir-birimizdi qımaı qoshtastyq.Tipti, oqýdy tastap sońynan ketkim de keldi.
Sóıtip kún artynan kún, aılar ótip jatty. Ol ketken soń qulazyp qaldym. Bólmeles qyzdarmen júrsem de kóńilim alaı-dúleı. О́zimdi aldarqata almadym, hattaryn oqyp jylap alamyn: «Áskerge shaqyrylmaı turyp ekeýmiz toıymyzdy ótkizgende keremet bolar edi. Múmkin, sen bópeli bolyp, ekeýlep kúter edińder, sen jalǵyz bolmaýshy eń», dep jazady.
Jazda demalysqa aýylǵa barǵanda Jánibek ekeýmiz Darıǵa apaıǵa Almatydan ákelgen syılyqtarymyzdy apardyq. Arǵynnyń ákesi erte qaıtys bolyp, apaı tórt balasyn ózi ósirdi.Úlkeni osy meniń Arǵynym edi...
3-kýrsty aıaqtap qalǵan jylym. Aýylsharýashylyq jumysynda júrgenbiz.
– Janar! Saǵan dekanatqa kelsin dedi. Júr, menimen birge barasyń! dedi top starostasy Aqtan kelip.
– Talǵat, sen de júr, Aısha, Maıra, Márýa, Aqan, Samat sender de júrińder tez, tez,mashına kútip tur! – dedi.
Ashananyń janynda áskerı mashına tur eken. Júregim sý ete tústi.
– Ne boldy? Arǵynǵa birdene boldy ma? –dedim.
– Jo-joq, júrińder, – dep Aqtan da asyqtyryp barady.
Kelsek dekanatta úsh áskerı adam otyr eken. Bir top bolyp kirgen bizdi kórip álgi ofıserlerdiń biri ushyp túregeldi.
– Janar qaısyń? – dedi.
Odan arǵy eshteńe esimde joq. Áskerı jattyǵý kezinde aıaq astynan júregi qysyp qaıtys boldy, – degen joldardy oqyp turǵan jasyl kıimdi kisige qaraı tura umtylǵanymdy, shyńǵyra aıqaılaǵanymdy ǵana bilemin...
* * *
...Aýrýhanada uzaq jattym. Arǵynnyń áskerı garnızony turǵan jer Krasnoıarsk ólkesiniń mańaıy bolatyn. Jánibek sonaý jerge baryp, jaǵdaıdyń anyq-qanyǵyn bilip keldi. Aýrýhanada jatqanymda aýyldan áke-sheshem keldi. Sheshem jylaıdy.
– Osy jurttyń kózi tıdi ǵoı. Baqul bolsyn. Qaıteıin endi? – dep jubatady.
– Qoı, sheshesi, bir toqtamǵa keleıik. Janardy aýylǵa alyp keteıik. Keler jyly oqýyn jalǵastyrar, – dedi ákem.
Sodan men bir jylǵa oqýymdy úzip aýylǵa keldim. Úshbıikke qarap jylaımyn. Darıǵa apaıdyń úıine barýǵa qorqamyn. Betteı almaımyn. Ulynan aıyrylǵan ananyń ne kúıde ekeni belgili. Ońala almady. Arǵyndy Úshbıiktiń baýraıyndaǵy aýyl zıratyna jerledi. Onyń qazasy búkil aýylǵa, áke-shesheme de qatty batty.
Osyndaı kúnderdiń birinde aýylǵa Jánibek keldi. Kelgen bette Arǵynnyń qaryndastaryna bardy. Bárine burynǵydaı syılyqtar, al maǵan áskerde júrgendegi sýretin úlkeıtip ákelipti.
– Darıǵa apaıdyń jaǵdaıy qıyn. Dárilerin Almatydan qarastyryp kóreıin, jaqsy bolyp keter. Qamyqpa. Menen hat kút, hat jazamyn, – deıdi mańdaıymnan súıip. Bir kezde:
– Arǵynnyń kenetten qaza tapqany úshin áskerı bólimdegiler jazalaryn aldy. Ony sen bilmeı-aq qoı, – dedi de, kóz jasyn kórsetpeı shyǵyp ketti.
Arada jyl ótkende Almatyǵa oraldym. Bir jyl boıy hat alysyp, meni ózine baýrap alǵan Jánibek qasymnan shyqpaıdy. О́zim de ol kelmeı qalsa eleńdep, jalǵyzsyrap turamyn. Ony kórsem Arǵyndy kórgendeımin.
Oqýdy bitirer jyly Jánibekke turmysqa shyqtym. Alǵashynda ákesi qarsy boldy. El ishi, aǵaıyn-týys ne deıdi!? – depti ruqsat surap barǵanda.
Toıymyzǵa Arǵynnyń qaryndasy Barshyn keldi. Darıǵa apaı sol kúıi ońala almady. Aýyra berdi. Al bizder... Tiri adam tirshiligin jasaıdy eken. Jánibek ekeýmiz oqý bitirgen soń basqa bir oblys ortalyǵyna joldamamen keldik. Ol aýrýhanada, men geologııalyq zerthanada jumys istep, jaqsy otbasy bolyp turyp jattyq. Biraq Jánibek meni tiriler sanatynda joq Arǵynnan qyzǵanady. Jumystan sharshap kelsem, kóńil kúıim bolmaı júrse:
– Kimdi oılap otyrsyń? – deıdi.
– Eshkimdi, kimdi bolýshy edi? – deımin.
– Arǵyndy oılap otyrmyn deseńshi! – dep keketedi.
Umyt deseń de, umytý múmkin be?..
– Arǵynnyń aldynda kináli emespiz. Shynyna kelgende, men seni mektepte júrgende jaqsy kóretinmin. Endi odan saıyn jaqsy kórip, syılap ótemin, – deıtin edi alǵashqy jyldary.
Ámirdiń alty aılyǵynda aýylǵa keldik. Úshbıiktegi Arǵynnyń basyna bardyq. Darıǵa apaı biz kelgende qatty qýandy:
– Ámir meniń nemerem! – dep qalady qaıta-qaıta.
Alǵashynda aýylǵa kelgen saıyn Darıǵa apaıǵa baryp turdyq. Jánibek dáriger retinde barlyq em-domyna kómektesti. Qalaǵa baryp aýrýhanada jatyp emdelýge apamyz zaýyqsyz. Ulymyzdy týǵan nemeresindeı kórdi. Ata-enem de «Qaıtsin-aı, qaıǵyly jan ǵoı» dep jandary ashıtyn. Biraq sol-aq eken:
– Bireýdiń balasynda nesi bar!? Meniń áke-sheshemniń qandaı kúıde júrgenin bilesiń be sen? – dep Jánibek qaradaı ashýǵa basady.
– Onda turǵan ne bar? Aýrý adamnyń kóńili serpilsin. Sen dárigersiń. Sen túsinbegende, kim túsinedi?! – deımin.
– Sonda biz aýylǵa Arǵynnyń sheshesin jubatý úshin kelemiz be, a? Qaıdaǵy nemere! Bitti. Endi umyt aýyldy! – dedi bir kúni taǵy.
– Kim kináli? Men be? Sen be? Arǵyn ba? – deımin jylap.
Sodan keıin aýylǵa barǵan emespiz.
* * *
Biz Úshbıikke kelgende apa qaıtys bolyp ketipti. Keterinde meni, Ámirdi izdepti. Darıǵa apa Jánibektiń Ámirdi qolynan julyp kep, tartyp alǵanyn ylǵı da jylap aıta beripti. О́mirde ashý-yza, kek pen qyzǵanyshtyń otyna kúıip opyq jegen jandar az ba? Jánibek te solaı, habar alysymen asyǵys jetken be, óńi synyńqy, eshkimge qaraı almaı, tómenshikteı berdi. Bir kezde baryp úı syrtyndaǵy baq ishinde «Keshir meni, Arǵyn, keshirshi!» dep jylap otyrǵanyn kórdim...» dep aıaqtalypty kók dápterdiń sońy.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»