Termınologııalyq sózdikter jasaý joldary

1992 jyly Qazaqs­tan Respýblıkasy Bilim mı­nıstrliginiń uıym­das­ty­rýy­men M.O.Áýezov aty­ndaǵy Shymkent pedagogıkalyq ıns­tı­týtynda Salalyq ter­mı­no­­logııalyq sózdikter ja­saý ju­mysyn uıymdastyrý jó­­nin­de Respýblıkalyq ǵy­ly­mı-praktıkalyq semınar ót­ki­zildi. Men ol kezde mınıs­tr­­­likte qyzmet jasaıtynmyn. Se­mınardy uıymdastyrý ko­mı­­tetiniń tóraǵasy Bilim mı­nıs­­tri Sh.Shaıahmetov boldy, mınıstrdiń orynbasary B.Ábdi­ká­rimov pen tór­aǵa­­nyń oryn­basarlary bolyp ta­ǵaı­yn­daldyq.

Semınarda mınıstr baıandama jasady. Onyń jumysyna Ábdýálı Qaıdar, О́mirbek Jol­dasbekov, Aıtmuhamed Abdýl­lın syndy akademıkter, A.Baı­tur­synov atyndaǵy Til bilimi ıns­­tıtýty ǵalymdary men kóp­te­gen joǵary oqý oryndarynda qazaq tilinde dáris berip, sala termınologııasyn jasaý­men shuǵyldanyp júr­gen professor-oqytýshylar qatysty.

1931-1990 jyldar araly­ǵyn­da 89 salalyq oryssha-qa­zaq­sha sózdik daıyndalǵan eken, bi­raq olardyń kópshiliginiń kó­le­mi az jáne olar qaıta óńdelip, kóp­­tegen ózgerister engizýdi qa­jet etetin sózdikter ekeni anyq­tal­dy.

3 kúnge sozylǵan semınarda qazaq termınologııasyn qa­lyp­­tastyrýǵa negiz bolatyn 27 óndiris pen ǵylym salasy anyqtalyp, osy salalar boıyn­sha termınologııalyq sóz­di­kterdiń sapaly jazylýyna jaýapty adamdar bekitildi, olar gýmanıtarlyq, jaratylystaný, matematıka, tehnıka salalary boıynsha toptastyryldy. О́kinishke qaraı, obektıvti jáne sýbektıvti sebep­terge baılanysty, bul jumys aıaqsyz qaldy.

1998 jyly «Raýan», qazirgi «Mektep» baspasyna dırektor bolyp taǵaıyndalǵannan keıin, osy jumysty jandandyrýdy qolǵa aldym. Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrlikterimen shart jasalyp, 1999-2000 jyldary eli­mizde alǵash ret, 31 tom­dyq «Qazaqsha-oryssha, orys­sha-qazaqsha salalyq ter­mı­no­lo­gııalyq sózdikter» top­ta­ma­sy ja­ryq kórdi. Bul sóz­dik­ter­di jasaýǵa 450-ge tarta sala ǵ­a­lym­dary men mamandary atsa­lys­ty. Sózdikter toptamasy­na Elbasy N.Á.Nazarbaev jo­ǵary baǵa berdi. Bul eńbekke Mem­­lekettik syılyq berilip, av­torlar orden, medaldarmen marapattaldy.

2012-2014 jyldary Peda­go­gıkalyq Ǵylymdar akade­mııa­synda Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damy­tý ko­mıtetimen jasalǵan shart ne­­gizinde 30 tomdyq «Qazaq­sha-orys­sha, oryssha-qazaqsha ter­mı­nologııalyq sózdikter» toptamasy daıyndalyp, ja­ryq kórdi. 1999-2000 jyldary shyqqan sóz­dikterdiń árqaısysynda shama­man 5 myń termın bolsa, bul sóz­dikterde 10-12 myń termın bol­dy.

Bul sózdikter toptamalary me­niń ǵylymı jetekshiligimmen daı­yndaldy.

Sózdikterdi daıyndaý ju­mys­­tary muqııat júrgizildi:

– birinshi, salalyq ter­mı­no­lo­gııalyq sózdikter daıyn­daý, eń aldymen, sala ǵa­lym­da­ry men mamandarynyń isi bol­ǵan­dyq­tan, bul jumysty atqarýǵa 1999-2000 jyldary shyqqan sóz­dikterdiń avtorlary, sony­men birge keıingi jyldary qa­zaq tilinde oqý quraldary men sóz­dikter jazǵan ǵalymdar tar­­tyldy. Jalpy, 52 mekemede – joǵary oqý oryndarynda, ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýttaryn­da, aka­demııalarda, mınıs­tr­likter men Parlamentte, salalyq meke­me­lerde qyzmet etetin 144 ǵy­lym doktory, 120 ǵylym kandıdaty, jalpy 350-den asa ǵalym men sala mamandary tııanaqty jumys jasady;

– ekinshi, sala mamandary men A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵalym­da­ry birlese otyryp «Qazaq­sha-oryssha jáne oryssha-qazaq­sha (eki tildi) salalyq ǵy­lymı ter­mı­nologııalyq sózdikter topta­masyn ázirleý prınsıpteri (ustanymdaryn)» ázirlendi;

– úshinshi, alǵash ret salalyq ter­­mınologııa sózdikterdi jasaý­­da, A.Baıtursynuly atyn­daǵy Til bilimi ıns­tı­tý­ty­nyń ǵalym­da­ry ár tomnyń avtor­lyq ujym múshe­lerimen birlese eńbek etti;

– tórtinshi, avtorlyq ujym mú­sheleri óz sózdikterin ázir­le­gennen keıin bir-birine ja­qyn salalar toptastyrylyp, or­taq talqylaý jumystary júr­gizildi. Mundaı ortaq tal­qy­laýǵa birneshe balamasy be­ril­gen termınder, sonymen bir­ge avtorlyq ujymdar ózderi bir sheshimge kele almaǵan termınder usynyldy. Osyndaı oty­rystarda 20 myńǵa jýyq ter­mın muqııat talqylandy. Olar­­dy talqylaýǵa shamamen 1000-nan asa saǵat, 8 saǵattyq ju­­mys kúnimen eseptegende, jar­­ty jyl ýaqyt jumsaldy. Bul otyrystarda termınjasam má­s­e­lesiniń ǵylymı negizderi, sa­la termınderin qalyptastyrý jol­­dary, sheteldik termınderdi du­­rys aýdarý, kóne sózderdi paı­da­laný tásilderi, qazaq tili zań­dy­lyqtarynyń saqtalýy já­ne t.b. kóptegen máseleler qa­ras­ty­rylyp otyrdy, elimizde sala ter­mınderin jasaý mektebi qa­lyp­tasty;

– besinshi, jasalǵan ter­mın­­derdi qabyldaıtyn da, qabyl­damaıtyn da halyq. Sondyqtan olardy halyqtyń talqysyna keńinen salý maqsatynda «Ana tili» gazetinde «Oqyrmanmen oılasý» atty aıdarmen «Ter­mın­­ja­sam: Usynys. Pikir» degen taqyrypta 2500-nan as­tam termın, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń resmı saıtyn­da­ǵy «Termınder» aıdarynda 1000-ǵa jýyq termın jarııalandy, termınder Pedagogıkalyq ǵy­­lymdar akademııasynyń saı­ty­na ornalastyrylyp otyrdy;

 – altynshy, daıyndalǵan sózdikterdiń sapasyn arttyrýǵa Qazaqstan Respýblıkasy Úki­me­ti ja­nyndaǵy Respýb­lı­ka­lyq ter­mı­­nologııa komıssııa mú­she­le­ri mol úles qosty. Ár sózdik Ter­­mı­nkomnyń aldyn ala anyq­tal­ǵan bir múshesine tapsyrylyp, olar sózdikterdi muqııat qarap, myńdaǵan termınge qatysty usy­nys-pikirler bildirdi. Olar boı­ynsha avtorlar tııanaqty jumys júrgizdi.

– jetinshi, barlyq sózdik­ter­di Qazaqstan Respýb­lıkasy Úkimeti ja­­nyndaǵy Respýb­lıkalyq ter­mı­nologııa komıssııasy maqul­da­dy.

Latyn álipbıin qoǵamdyq qol­danysqa engizýde osy álip­bımen jazylǵan termıno­lo­gııa­lyq sózdikter erekshe ról atqa­ratynyn eskere otyryp, olar­dy ázirleýde ǵylym men teh­nıkanyń, ekonomıka men máde­nıettiń júzge tarta salala­ryn qamtyǵan osy 30 tomdyq «Qazaq­sha-oryssha, oryssha-qazaqsha ter­­mınologııalyq sóz­dik» top­tama­syn negizge alý qajet dep esepteımiz. Bul ju­mys­ty tó­men­degi rette júr­gizýdi usy­na­myz:

– birinshi, osy sózdikter ­ osyndaı 30 tomdyq nemese ár tomda 70-80 myńdaı termın bo­latyn, tehnıka, jaratylys­taný jáne gýmanıtarlyq sala­lar boıynsha – 3 tomdyq sózdikter daı­yndaý jóninde sheshim qabyl­danýy kerek;

– ekinshi, sózdik avtorlary qataryna keıingi jyldary sóz­dik­ter men qazaq tilinde oqý­lyq­tar jazǵan, ásirese tańdap alynǵan sheteldik 100 oqýlyqty qazaq tiline aýdarý jumystaryn at­qaryp júrgen ǵalymdar men ma­mandardy tartý kerek;

– úshinshi, sózdikterdi daıyndaý úshin qajetti qarjy bólý jáne bul sózdikterdiń avtor­larynyń quqyqtaryn saqtaý máselesi sheshilýi kerek;

 – tórtinshi, bul sózdikterdi daıyn­daǵanda joǵaryda aıtyl­ǵan 30 tom sózdik jasaýda atqa­ryl­ǵan jumystar jasalýy qajet dep esepteımiz;

– besinshi, daıyndalǵan sóz­dikter Respýblıkalyq termıno­lo­­gııa komıssııasynda muqııat tal­­qylanýy úshin, komıssııa mú­she­lerin qarjylandyrý máselesi sheshilýi kerek;

– altynshy, Respýblıkalyq termınologııa komıssııasynyń jaýap­kershiligi men mártebesin kóterý úshin ony Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Premer-Mınıstri basqarǵany durys bolar edi dep usynys aıtqymyz keledi;

– jetinshi, Respýblıkalyq ter­­mınologııa komıssııasy óz oty­rystarynda sala ter­mın­d­e­rin jasaý jumystary uzaq jyl­dardan beri tııanaqty atqa­rylyp kele jatqanyn eske­re otyryp, usynylyp otyr­ǵan ter­mınderdiń ishinde qalyp­tas­­qan jáne halyq qabyldaǵan sa­la termınderin bekitý máse­le­­­sin qarastyrýy kerek dep us­y­­­nys aıtqymyz keledi. Bul asa mańyzdy is bolar edi. Osy usy­nys qabyldansa, on­da sóz­dikterde aldymen beki­til­­gen ter­mınderi, sodan keıin ma­qul­dan­ǵan termınderdi jazýǵa bolady (aqyldasý kerek).

Osyndaı jumystardyń nátı­je­sinde latyn álip­bıinde sapaly salalyq ter­mıno­logııalyq sóz­­dikter daıyndalyp, 150 myń­nan asa termındi beki­týge bola­dy.

Jalpy, termın jasaý ju­mys­­tary asa aýyr jáne kóp ýaqy­tty qajet etetin jumys eke­­nin eskere otyryp, ony ýa­qyt ótkizbeı bastaý kerek. La­­­tyn álipbıi qabyldanyp, onyń bar­lyq jazylý ereje­l­e­ri be­ki­til­gen jaǵdaıda, daıyn­dal­ǵan te­rmınderdi jańa álipbıde ja­­zý kóp ýaqyt almaıdy. Bas­ty maq­sat, durys termınder qalyp­tas­tyrý bolsa ıgi.

Asqarbek QUSAIYNOV,

31 tomdyq jáne 30 tomdyq termınologııalyq sózdikter

toptamalaryn daıyndaý jobalarynyń ǵylymı jetekshisi,

akademık, Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń prezıdenti