Ekspedısııanyń eleýli nátıjeleri

«2018 jylǵy 10-29 mamyr ara­ly­ǵynda QazaqGeography qazaq­stan­dyq ulttyq geografııalyq qoǵamy Soltústik jáne Ońtústik Aralǵa ǵylymı-tanym­dyq ekspedısııa uıymdastyrdy. Sapar belgilengen baǵyt boıynsha Qazaq­stan jáne О́zbekstan aýmaǵynda 7000-ǵa jýyq shaqyrymdy qamtydy. Olar Astana – Qaraǵandy – Balqash – Shý – Taraz – Shymkent – Tashkent – Samarqan – Buhara – Úrgenish – Núkis – Moınaq – Aral teńizi – Beıneý – Bozoı – Aral teńizi – Aral – Qyzylorda – Astana. Ekspedısııa quramynda Qazaq­Geography qyzmetkerleri, Nazar­baev Ýnıversıtetiniń gıdrobıolog ǵalym­da­ry, geograftar, fotograftar jáne Tengrinews.kz jáne Massaget.kz-tiń fotojýrnalısteri boldy. «Aral-2018» ekspedısııasynyń maqsaty – Oń­tústik jáne Soltústik Aral sýat­ta­ry­­nyń gıd­rohımııalyq ahýalyn zertteý, óńir máselelerin jaryqqa shyǵarý, Aral ma­ńynyń týrıstik áleýetin damytýǵa ar­nalǵan derekterdi ózektendirý, sondaı-aq foto jáne beınematerıaldy jınaý boldy», dedi QazaqGeography halyqaralyq jáne ǵylymı jobalar bóliminiń mened­jeri Nurjan Alǵashov.

Sonymen qatar ol týrıstik jaǵy­nan alǵanda, Aral óńiri sheteldik jáne qazaq­stan­dyq týrıster úshin qa­jet­ti baǵytqa aına­lýdyń barlyq múm­kin­dikterine ıe ekenin, alaıda alda atqaratyn sharýalardyń shash etekten ekenin de jasyrmady.

Professor Natalıa Bartenevanyń jete­k­­shi­ligimen Nazarbaev Ýnıver­sı­tetiniń Bıo­fo­tonıka jáne ımıdjıng zert­hanasynyń Dmıtrıı Malashenkov, Veronıka Dashkova jáne Aıdyn Ábilqastan quralǵan bir top ǵa­lymdary júrgizgen ǵylymı-zertteý ju­mys­tary barysynda Aral-2018 ekspedısııasy kezinde Ońtústik jáne Soltústik Aral­dyń túrli núktelerinen sý men plank­tony synamalary alynyp, sýdyń ne­giz­gi gıdrohımııalyq sıpattamalary ólshen­gen.

«Atap ótkimiz keletin jaıt, zertteýler mıkro­skopııa sııaqty dástúrli ádisterdi, sondaı-aq sıtometrııa men ımıdjıngilik sı­to­metrııany qosa alǵanda, eń jańa tehno­logııalardy paıdalana otyryp ótkizildi. Ǵylymı-zertteý jumysynyń negizgi maq­sa­ty – planktondyq qaýymdastyqtardy zertteý jáne Aral teńiziniń qazirgi ekologııalyq ahýalyn baǵalaý bolyp tabylady. Aldyn ala nátıjeler boıynsha Soltústik Araldyń túrlik alýandyǵy negizinen, joǵary tuzdylyqqa tózimdi organızmder mekendeıtin ońtústik Aralǵa qaraǵanda edáýir jo­ǵary. Tuzdylyq Aral teńiziniń fıtop­lanktony men zooplanktonynyń túr­lik alýandyǵyna áser etetin negiz­gi faktorlardyń biri bolyp tabylady. Planktonnyń osy eki parametri de Sol­tús­tik Araldyń ekojúıesin qalpyna keltirý úde­risterin kórsetedi. Sý synamalarynyń tal­daýy kórsetkendeı, Ońtústik Araldaǵy irik­teý núktelerinde sýdyń tuzdylyǵy 130 pro­mıllege deıin quraıdy, bul óz kezeginde álemdik muhıt sýynyń tuzdylyǵynan 4 esege jýyq joǵary. Salystyrý úshin atap óterlik jaıt, О́li teńizdiń eń tuzdy sýattaryndaǵy tuzdylyq deńgeıi 330 promılle. Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy Soltústik Araldyń tuzd­y­­­- lyq deńgeıi 3 jáne 9 promılle arasynda aýyt­qydy. Budan ári iriktelgen synama­lar quramynda pestısıdterdiń bo­­lýyna qatysty zertteletin bolady», de­di «Nazarbaev Ýnıversıteti» AQ National Laboratory Astana bıofotonı­ka jáne ımıd­jı­ng zerthanasynyń ki­shi ǵylymı qyz­met­keri Veronıka Dashkova.

Al «Nazarbaev Ýnıversıteti» AQ National Laboratory Astana PR jáne kommý­nıkasııa bóliminiń menedjeri Jámıla Aıazbekova 17 jáne 26 mamyr aralyǵynda QazaqGeography ulttyq geografııalyq qoǵa­my Nazarbaev Ýnı­ver­­sıtetimen birge uıym­­dastyrǵan eli­­mizdiń kıeli jerleri boıyn­sha jyl saıynǵy «Kıeli Qazaqstan» eks­pedı­sııa jaıly baıandady.

«Ekspedısııa Astana – Eki­bas­tuz – Aqkól mazary – Semeı – Aqkól me­shiti – О́skemen – Abylaıkıt – Semeı – Qo­­ńyr áýlıe – Qar­qaraly – Qyzyl­kent qa­maly – Astana baǵytynda uıym­das­­ty­ryldy. Osy jyly ekspedısııa mú­she­leri Aqkóldegi eski aǵash meshitti, Qońyr áýlıe úńgirin, Abylaıkıt monastyrynyń qıraǵan ornyn, Aqkól mazaryn, aqyn Abaı Qunanbaevtyń ákesiniń meshitin jáne Qyzylkent ǵıbadathanasyn zert­tedi. Ekspedısııa nátıjeleri boıyn­sha Isabek Ishan Hazirettiń qulpytas epı­tafııasynan bastap, oırat jáne túrki tilderindegi jazbasha derekkózderge deıin­gi 40-tan astam derekkózder sıfr­landy, fo­tomaterıaldar men jazbasha de­rek­kózder jı­naldy, alty zerttelinetin obekti­niń GIS-koordınattary jasaldy. Na­zar­baev Ýnı­versıtetiniń ǵalymdary ta­byl­­­ǵan de­rek­kózderdi zertteý men olar­dyń ma­ǵy­nasyn ashý jáne alty obekti­niń ár­qaı­sysy boıynsha qosymsha etno­gra­fııalyq jáne tarıhı materıal jumysyn odan ári jalǵastyratyn bolady. Búkil aq­parat kıeli jerlerdiń elektrondy atlasy saı­tynyń negizin qurap, onlaın qoljetimdi bolady», dedi J.Aıazbekova.

Raýan QAIDAR, «Egemen Qazaqstan»