Aýyl sharýashylyǵynyń áleýeti áldeqaıda joǵary

Aýyl sharýashylyǵy bir-birimen ózara tyǵyz baılanysty eki saladan – ósimdik sharýa­shy­lyǵynan jáne mal sharýa­shylyǵynan turady. Bulardyń qataryna dándi daqyldar, tórt túlik, qus sharýashylyǵy sııaqty kóptegen qosalqy salalar enedi. Ár salanyń ózindik tehnologııa­sy, tabıǵatqa beıimdiligi jáne basqa da erekshelikteri bar. Osyǵan baılanysty Úkimet res­pýb­lıkalyq bıýdjetten aýyl sha­rýa­shylyǵyn damytýǵa jyl saıyn qomaqty qarjy bóledi. Máselen, bıylǵy jylǵa 275 mıl­lıard teńge qarastyrylǵan. Az qarjy emes. Endigi másele bó­lingen qarjyny qalaı tıimdi ıge­rip jatyrmyz jáne onyń ná­tıjesi qanshalyqty degen suraq­tyń tóńireginde tur. Olaı deıtin sebebim – jyldar boıy osynsha qarajat bólingenine qaramastan, agroónerkásip ónimderiniń úlesi elimizdiń ishki jalpy óniminde 5 paıyzdan aspaı otyr. Onyń ózinde óndirilgen ónimderdiń 42 paıyzyn úkimetten bir tıyn almaıtyn úı sharýashylyqtary quraıdy. 

Aýyl sharýashylyǵynyń sapaly daıyn ónimin óndirýdegi basty erekshelikter – shıkizat óndirý, ony óńdeý oryndaryna der kezinde jetkizý, qal­dyq­­syz óńdeý, óńdelgen ónimdi stan­darttarǵa saı qoımalarda saq­taý jáne ýaqytynda tuty­ný­shylarǵa jetkizý máseleleri. Osy atalǵan máseleler ońtaıly sheshilmese, biriniń jumysyn biri tejep, araǵa deldaldar kıligedi. Sondyqtan da olar bir-birine táýeldi, biri damymaı ekinshisi damymaıdy. Ár baǵyt naryq ekonomıkasyna beıimdelý arqyly óńiraralyq saýda-sattyq baılanysyn damytýǵa yqpal jasaıdy jáne básekelestikke qabiletti azyq-túlik ónimderin eksportqa shy­ǵarýǵa múmkindik týǵyzady.

Osy arada «mundaı naryq jolyna qoıylǵan prosess bizde qalyptasqan ba?» degen suraq týyndaıtyny anyq. 

Mysaly, Atyraý oblysy shóldi-shóleıtti jerde orna­las­qan. О́ńir jyl on eki aı boıy ishki suranysyn aýyl­sha­rýa­shy­lyq ónimderimen tolyǵymen qam­tamasyz etip otyr. Tipti eks­portqa da shyǵarýǵa kirisken, byl­tyr 2 300 tonna pııaz eks­portqa shyǵarylǵan. Za­manaýı talaptarǵa saı, 1100 basqa ar­nalǵan sút fermasy jumys istep tur. Bir sıyrdan jylyna 6600 lıtr sút saýylady, bıotyńaıtqysh shyǵarady, gıd­ropon ósirip, mal basyn karo­tı­ny mol kók balaýsamen ta­maq­tandyryp, ózderinde shyq­paıtyn jem-shóptiń ornyn toltyryp, tolyqqandy ra­sıo­nmen qamtamasyz etip otyr. Odan qaldy qus fermasy, esh­ki fermasy, jylyjaılar, kókó­nis óndiretin sharýashylyq ózin­iń saqtaý qoımasymen birge ju­mys is­tep tur. Tipti lımon ósi­rýdi qol­ǵa alǵan. Osy atalǵan sharýa­shy­lyqtarǵa óz ónimderin ózderi óńdep, deldaldarsyz tike­leı Atyraý qalasynda ornalasqan kommý­naldyq bazarǵa shyǵaryp, óndi­rilgen ónimderin saýdalaýǵa jaǵdaı jasalǵan. Budan bólek túıe, qoı jún­derin óńdeıtin zaýyt iske qosylǵan. Jún­derdi tereń óńdep, kilem, alasha shyǵarýda. Aýylaralyq jol­darǵa tas jol tóselý jal­ǵa­sý­da já­ne aýyldy mekenderge to­lyǵymen gaz tartylǵan. Mine, naryqtyń jolyna qoıyl­ǵan sharýashylyqtar dep osyndaı ke­shendi túrde iske asyrylǵan jobalardy aıtýǵa bolady. 

Atalǵan jobalar 2012-2016 jyl­dar aralyǵynda iske qos­yl­ǵan, al olardyń basy-qa­synda bolyp júzege asyr­­ǵan, sol jyldary óńirdi bas­qarǵan, qazir Parlament Májilisiniń depý­taty Baqtyqoja Salahatdınuly Izmu­ha­m­be­tov, endi osy úrdisti qazirgi óńir bas­shysy Nurlan Noǵaev myrza jal­ǵas­tyrýda. 

Osyndaı úrdis Batys Qazaq­stan obly­synda da baı­­qa­­lady. Ási­rese mal sharýa­shy­­lyǵynda. Osy­dan 68 jyl bu­­ryn osy óńirde bý­dan­­das­ty­rý ar­qy­ly ózimizdiń klı­mat­qa beıimdep shy­ǵa­rylǵan qa­zaq­­tyń aqbas sıyr tu­qy­myn da­mytý qolǵa alynǵan. Jyl on eki aı jaıylymda baǵylatyn, ónim berý qabileti joǵary, jem-shóp tal­ǵa­maı­tyn, ystyq pen sýyqqa tózimdi, qys­qasha aıt­qanda, kútimge talǵampaz ım­po­rttyq tuqymdarǵa qaraǵanda, jer­­gilikti tabıǵı-ekologııalyq jaǵdaıǵa ana­ǵurlym beıimdelgen mal. Aqbas sıyrdyń osy artyq­shylyqtaryn óńirde tıimdi paıdalanyp, ózindik quny arzan, sa­pa­sy joǵary, tabıǵı taza et ónimin óndirip, bolashaqta Qazaq­stan­nyń brendine aınaldyrý jolynda jumystar júrgizilip jatyr. Osylaısha iri qara mal etiniń óndirisin damytýǵa jol ashyl­ǵan. Alaıda Aýyl sharýashylyǵy mını­­strligi osy otandyq asyl tuqymdy mal basyn bıyl sýbsıdııadan tys qal­dyryp otyr. Túsiniksiz jaǵdaı. Mınıstr­lik áli de bolsa bul jaǵdaıǵa qatys­ty oń sheshimin shyǵarady dep oılaı­myn. Budan bólek óńirde iri qara maldyń, usaq maldyń terisin óńdeý to­lyǵymen jolǵa qoıylyp, aıaq-kı­im shyǵarý qolǵa alynǵan. Atalǵan óńir­lerde iske asyrylyp jatqan ıgi is­terdi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi na­zar­ǵa alyp, basqa óńirlerge beıimdep, pı­lot­tyq joba retinde usynýǵa bolady dep esepteımin.

Elimizde agroónerkásip ke­she­nin damytý boıynsha kóp­tegen baǵdarlamalar, jos­par­­lar barshylyq. Máselen, aýyl sha­­rýa­shylyǵyna bıýd­jet­­tik qoldaý kórsetýdiń jalpy stra­tegııasy arqyly ag­ro­óner­kásip keshenin damytý bo­ıyn­sha 2013-2020 jyldarǵa ar­nal­ǵan «Agrobıznes-2020» baǵ­­dar­lamasy bar. Keıin onyń or­­nyn 2017-2021 jyldarǵa ba­ǵyt­­talǵan agroónerkásip ke­she­­nin damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy basty. Oǵan qosa «Iri qara mal etiniń eksporttyq əleýetin damytý» jobasyn iske asyrý jónindegi is-sharalardyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan keshen­di jospary da bar. Osy atalǵan jobalar­dyń kópshiligi aıaǵyna deıin jetpeı jumy­syn toqtatqandary belgili. Nege de­seńiz, jyl saıyn ózgertýler men to­lyq­tyrýlar engizemiz, sodan keıin ta­ǵy da ózgertemiz, aqyr sońynda orta jolda qaldyramyz. 

Osyndaı turaqsyzdyqqa baı­la­nysty qarapaıym aýyl tur­ǵyndarynyń jáne aýyl­sha­rýa­shylyq taýar óndi­rý­shileriniń ara­­synda baǵ­dar­­lamalardyń, jo­balardyń jumys isteýine, tıim­diligine degen senimsizdik paıda bolady. Mysaly, 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan joba, 60 myń tonna iri qara mal etin eks­portqa shyǵarý isi aıaǵyna deıin jetkizilmedi. «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasyn alyp qarasaq ta osyndaı jaǵdaı oryn alǵan. Qazirgi qaralyp otyrǵan jobada ósimdik sharýashylyǵyndaǵy qoldanystaǵy mindetti saq­tan­dyrý júıesin erkin saqtandyrý ny­sanyna kóshirý usynylǵan. Tere­ńirek qarasaq, oryssha aıt­qanda, «dobrovolno prınýdıtelnoe strahovanıe» bolaıyn dep otyr. Olaı deıtinim, eger de siz saqtandyrýǵa qatys­pa­sa­ńyz Úki­mettiń jeńil­diginen aıyrylýyńyz múmkin. 

Baǵdarlamalar is júzinde, árı­ne kerek. Degenmen osyndaı keleńsiz jaǵdaılarǵa nege biz jıi kezdesemiz? Onyń basty sebepteri, baǵdarlamany nemese jobany ázirleý barysynda bizder kóbinese asyǵystyq jasaımyz, kóp jaǵdaıda teorııaǵa basymdyq berip, tájirıbeni eskermeımiz, aımaqtardyń erekshelikterimen baılanystyrmaımyz, olardyń naqty iske asyrý joldaryn, she­malaryn, mehanızmderin anyq­ta­maımyz, sodan baryp ty­ǵy­ryqqa tirelemiz.

Qazaqstan Respýblıkasynyń agroónerkásiptik keshenin damy­tý­dyń 2017-2021 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵ­dar­la­ma­syna ózgerister men tolyq­­­ty­rýlar engizý jónin­de­gi tu­­­jy­rym­­damanyń keı­bir baǵ­yt­­­tary teorııaǵa beıim­delip ja­sal­­­ǵan jáne is-tájirıbemen to­lyq­­­qandy baıla­nys­ty­rylmaǵan. 

Osyǵan baılanysty joǵa­ry­da aıtylǵannyń bárin saraptaı kele, kelesi máselelerge nazar aýda­rǵan abzal:

Birinshiden, elimizde óndi­ri­letin azyq-túlik ónimderiniń 30 paıyzy ǵana óńdeledi, qalǵany shıkizat retinde qoldanylýda. Al­ óńdeý oryndary kerisinshe shı­kizatpen 60 paıyzǵa ǵana qam­tamasyz etilip otyr. Budan bas­qa keıbir óńirlerde osydan on jyl buryn jańadan salynǵan óńdeý oryndary ártúrli sebeptermen jumys istemeı tur. Sondyqtan da bardyń ózin uqsatyp, múmkindigimizshe óńdeý oryndaryn tolyǵymen otandyq shı­kizatpen qamtamasyz etýimiz kerek. 

Ekinshiden, syrtqy naryqqa et jáne et ónimderin shyǵarmastan buryn, ishki naryqtaǵy sura­nys­ty sheship alýymyz kerek, sodan keıin óńiraralyq baılanys ornatyp, artyq óndirilgen ónimderdi bir-birimen almastyrý kerek. So­nymen qatar qus, jylqy, ba­lyq et­terin óndirýdi damytýdy qolǵa al­maı bolmaıdy. Sol sebep­ti et óndirisin keshendi túrde qaras­tyr­ǵan jón.

Úshinshiden, «Jaıylymdar týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zańynyń normalaryn júzege asy­ryp, eldi mekender aına­la­syn­­da halyqty jaıylym­men tolyq­qandy qamtamasyz etý máselelerin qolǵa alý kerek. 

Tórtinshiden, Memleket bas­shysynyń tapsyrmasyna sáıkes, aýyl sharýashylyǵyn mem­le­ket­tik qoldaýdyń tıimdiligin qam­ta­masyz etý kerek. Bul ret­te qa­raý mer­zimderin baryn­sha qys­qar­typ, qaǵaz rásimderin alyp tas­taý arqyly aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdi sýb­sı­dııa­laýdyń barlyq kezeńderi men rásimderin tolyq avtomattandyrýdy qamtamasyz etý mańyzdy.

Besinshiden, aýyl sharýa­shy­lyǵyna «aqyldy tehnolo­gııa­lardy» engizý qajet. «Aqyl­dy tehnologııalardyń» agro­óner­kásip keshenin qarqyndy da­my­tý­ǵa múmkindik beretini sońǵy Jol­daýda basa aıtylǵan bolatyn. Sondyqtan da zamanaýı agrotehnologııalardy qoldanbasaq, damý kóshine ilese almaıtynymyz anyq. Osy máseleni sheshý úshin agrarlyq ǵylymdy damytý, jańa tehnologııalardy transfertteý jáne olardy otandyq jaǵ­daıǵa beıimdeý, agrarlyq ýnı­ver­s­ıtetterdiń róli men sol oqý oryn­daryn bitirgen mamandar máselesin baqylaýǵa alý kerek. 

Qoryta aıtqanda, Elbasynyń bı­ylǵy Joldaýynda, aýyl sha­rýa­­shylyǵynda eńbek ónim­di­ligin túbegeıli arttyryp, ol úshin agrarlyq salada ónimdi tek shıkizat retinde óndirip qana qoımaı, ony qaldyqsyz óńdep, álemdik naryqtarǵa joǵary sapaly daıyn ónim shyǵarý qajettigi aıtylǵan edi. Endeshe endigi mindet – Aýyl sharýashylyǵy mınıs­trligi, qoldanystaǵy zań­na­malyq aktilerdi der kezinde ıge­rip, baǵdarlamalar men jo­ba­lardy qaǵaz júzinde ǵana qaras­tyrmaı, is júzinde iske asyryp, eń bastysy el ıgiligine jaratyp, olardyń oryndalý barysyn kún tártibinen túsirmeı, aıaǵyna deıin jetkizýdi jiti qadaǵalaýy qajet dep oılaımyn.

Jeksenbaı DÚISEBAEV,

Parlament Májilisiniń depýtaty, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty