Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty-saraptama salasynyń kóshbasshysy

Búginde respýblıkamyzda bedeldi saraptamalyq, ǵylymı-zertteý ortalyǵyna aınalǵan mekemeniń shırek ǵasyrlyq tarıhyna az-kem kóz júgirtsek, Orta­lyqtyń paıda bolyp, tolyq­qandy ınstıtýt retinde qalyptasýyna onyń alǵashqy basshysy О́mirserik Qasenov aıtarlyqtaı úles qos­ty. Instıtýt qurý qajettiligine Memleket basshysy túsinistikpen qarap qoldady. Instıtýt elimizdiń syrtqy jáne ishki saıasatynyń strategııalyq tus­taryn boljamdy-taldaýshylyq qamtý maqsatyn­da 1993 jyldyń 16 maýsymynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen resmı túrde quryldy.

Qazaqstan Prezıdenti men onyń Ákimshiligi janyndaǵy sarap­tamalyq qurylym qyzmetin at­qara otyryp, QSZI osy jyldar ara­lyǵynda Qazaqstan damýynyń strategııalyq máselelerine: onyń syrtqy jáne ishki saıasaty, memleket qaýipsizdiginiń sharalary, kórshi jáne uly derjavalarmen baılanysy, aımaq pen álemdegi ekonomıkalyq úrdister, elimizdiń ekonomıkalyq damýyna qatysty kóptegen saraptamalyq zertteýlerdi daıyndady. Olar­dyń kóbi memle­ket­tik deńgeıdegi strategııalyq másele­lerdi sheshýde negizge alyndy. Búginde shańyraq kótergenine shırek ǵasyr bolǵan merzimde QSZI elimizdiń saıa­sı jáne ekonomıkalyq ómiriniń al­dyńǵy shebinde qyzmet ete otyryp, Qazaqstannyń syrtqy jáne ish­ki saıasatynyń qalyptasýy men onyń ekono­mıkalyq qaýipsiz­di­gin qam­ta­ma­syz etýge óz yqpalyn tıgizip keledi.

Osy jyldar ishinde Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty qyzmetiniń basty nazary memle­kettik qaýipsizdik máselesine arnaldy. Son­dyqtan da elimizge ulttyq qaýip­sizdik­tiń qaterlerin tanyp bilý men onyń aldyn alý ádis­terin qalyptas­tyrýǵa aıtar­lyqtaı úles qosyp otyr­ǵan bedeldi ınstıtýt retinde tanyldy. 

Árıne, toqsanynshy jyldar­dyń basyndaǵy qıynshylyqtar, bilikti kadrlardyń tapshylyǵy, qarjynyń azdyǵy, materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń nashar bolýy elde saıası saraptama jasap, taldaýshylar men halyqaralyq qatynastar salasy boıynsha mamandar daıyndaý jaǵdaıynda qyrýar jumys istegenin bile­miz. Kósh júre túzeledi demekshi, alǵashqy jyl­dary Almatydaǵy Qazaq­tyń mem­leket­tik ulttyq ýnı­ver­sıteti men joǵary oqý oryndarynan, álem tilderi ýnıver­sıtetinen shetel tilderin meńger­gen kadrlar men bilikti mamandar, shyǵys­tanýshylar Qazaqstan strategııa­lyq zertteýler ınstıtýtyna shaqyryldy.

Sol tusta ózim Memleket bas­shy­sy­nyń kómekshisi qyzmetin atqar­ǵan jyldary, Qazaqstan Prezı­denti Ákimshiliginiń Ishki saıasat bóliminiń jetekshisi retin­de, keıinirek respýblıka Parlamenti Senatynyń depýtaty bolǵan kezderimde QSZI jumysyn jiti qadaǵalap, tikeleı qoldaý men kómek kórsetken jaıymyz bar. Alǵashqy kezdegi dırektor О́mirserik Qasenov ıns­tıtýttyń qyrýar jumysyn qolǵa alyp, bedelin kóterý jolynda kóp is tyndyrdy. Sol ba­ǵyt­ty odan ári jalǵastyryp, QSZI-di halyqaralyq deńgeıge jetkize bilgen keıingi basshylar Alma Sultanǵalıeva, Lev Tarakov, Máýlen Áshimbaev, Bolat Sultanov, Erlan Qarın, syndy bilikti saıasatker ǵalymdar zor qyzmet atqardy. Al qazirgi ınstıtýt dırektory, ǵylym doktory Zarema Shaýkenova. 

Instıtýtta strategııalyq ba­ǵyt­­tar nazarǵa alynyp, saıası sarap­tama, taldaýlar qamtylyp, osy sala óz deńgeıinde damyǵany nazarymyzdan tys qalmady. О́ziniń ataýy aıtyp turǵan­daı, syrtqy saıasatta ınstıtýt Qazaq­stannyń ulttyq múddeleri máse­leleri men qaýipsizdik sharalaryn saraptap, Ortalyq Azııa men álemdik geosaıasattaǵy ornyn, kórshiles elder men álemdik der­javalardyń strategııalaryn zertteýmen aınalysýǵa tıis boldy. Kóp keshikpeı, syrt­qy saıası máselelermen qatar ishki saıa­sı máselelerdiń de mańyzy arta bas­taǵanyn baǵamdaımyz. Toq­sanynshy jyldardyń alǵash­qy jar­tysynda saıasattaǵy, ekono­mıkadaǵy jáne qoǵamdyq qaty­nastardaǵy qarqyndy reformalar Qazaqstannyń áleýmettik jáne saıa­sı ómirinde mańyzdy boldy. Osy jáne basqa da máselelerdiń tıimdi sheshimderin tabý strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń negizgi min­detteriniń biri edi.

Birer jyldan soń ınstıtýt geosaıası máselelerdi jedel meńgerip, halyqaralyq qaýipsiz­dik salasyndaǵy zertteýlerdiń qarqynyn kúsheıtti. Sol ýaqyt­ta ınstıtýt qyzmetkerlerin osy saladaǵy batystyq taldaýshylyq qurylymdarmen tikeleı baılanys ornata bastady. Instı­týt basshy­lyǵy men sala qyzmetker­leriniń sińirgen eńbegi – olardyń óz múm­kinshilikteri men yqpalynyń arqa­synda Qazaq­stan úshin ıadrolyq máseleniń tıimdi sheshilýine úles qosýymen baılanysty: 1994-1995 jyldary Qazaqstan keńes zamanynan qalǵan ıadrolyq qarý-jaraq arsenalynan bas tartyp, jetekshi derjavalardan qaýipsizdik kepildigin aldy. 

Qazaqstannyń strategııa­lyq zert­teý­ler ınstıtýty jınaǵan tá­ji­­rı­­besi arqasynda onyń ishki jáne halyq­aralyq bedeli artty. Buǵan mysal retinde 1993 jyldyń sońynda ınstıtýtqa tanymal amerıkalyq saıasatker jáne taldaýshy Zbıgnev Bzejınskııdiń kelýi, úsh jyldan keıin taǵy bir belsendi amerıkalyq saıasatker, AQSh-tyń burynǵy memle­kettik hatshysy Djeıms Beıker­diń kelip sóz sóıleýin atap ótýge bolady.

Búginde ınstıtýtta óziniń úsh til­degi saıty jumys isteıtinin kóremiz. Bul osy salaǵa qatysty qyz­met­­ker­lerdiń zertteýlerin ǵylymı ortaǵa tanytý úshin asa qajet. Ins­tı­týttyń óz jeke saıty bolýy halyq­aralyq baılanys or­natý­ǵa qolaı­ly. Zertteýshiler men ǵalym­dar qazaq, orys jáne aǵylshyn til­derin­de usy­nylǵan jeke saıtyn udaıy paı­­da­lanady. Mundaı saıttyń bolýy stra­tegııalyq zertteý­ler ıns­tıtý­ty­nyń halyqaralyq baılanystaryn keńeıtýine barynsha jaǵdaı jasap otyrǵanyn kórsetse kerek.

Saıttan memleketimizdiń ne­gizgi dep tabylatyn mańyzdy qu­­jat­­taryn, Elbasynyń halyqqa Joldaýlaryn, Qazaqstan damýy­nyń 2030-2050 jyl­darǵa arnalǵan strategııalyq baǵdar­lamalaryn, sol máselelerge ar­nalǵan saraptama, taldaýlaryn kóremiz. 

Búgingi tańda strategııalyq zertteýler ınstıtýty «Qoǵam jáne Dáýir» atty qazaq tilindegi, «Kazahstan-Spektr», «Analytic» ataýymen orys jáne aǵylshyn tilderinde Central Asia’s Affairs jýrnaldaryn basyp shyǵarýda. Ony bizder, ıaǵnı elimiz­degi fılosofııa, saıasattaný, dintaný ıns­tıtýttary men birqatar ǵyly­mı-zert­teý mekemeleri udaıy nazarda us­tap otyramyz. QSZI-dyń mer­zim­dik basylymdary tek ınstıtýt qyz­met­kerleriniń ǵana emes, sonymen qatar Qazaqstan Respýblıkasynyń saıasattaný ǵylymynyń ókilderi, Orta­lyq Azııa memleketteri men basqa da sheteldik avtorlardyń óz ǵylymı kózqarastaryn ortaǵa salyp, jarııa etetin minber men alań retin­de tanylyp otyrǵanyn baıqaýǵa bolady.

Osy arada nazar salyp qarasaq, atalmysh strategııalyq zertteýler ıns­tıtýty tek elimiz ishinde ǵana emes, jaqyn jáne alys shetelderde sura­­nys­­qa ıe bolyp otyrǵan kitaptar, broshıý­ralar jáne túrli qujattar jınaq­t­aryn jaryqqa shyǵaryp otyr. Ins­tı­týttyń óziniń qalyptasýynan ber­gi jyldarda oqyrmandar men ǵa­lym­darǵa barlyǵy 200-den asa kitap­­tar usynypty. Sondaı-aq ınstı­týt mamandarynyń «Syrtqy saıasat jáne qaýipsizdik» aıdarymen jarııa­lanǵan ózekti máselelerge oraı jasa­ǵan sarap­tamalaryn, sheteldik ǵalym­dardyń maqala­larymen tanysamyz.

Baǵamdap otyrsaq, Qazaqtyń stra­tegııalyq zertteýler ınstıtýtynda 2000 jyldardan jańa kezeń bastaldy. QSZI Qaýipsizdik keńesimen jáne t.b. áleýetti jáne taldaýshylyq mekemelermen yntymaqtastyqty kúsheıte tústi. Bul úderis halyqaralyq jaǵ­daıdyń ýshyǵýymen, Ortalyq Azııa qaýipsizdigine Aýǵanstannan tón­gen qaýip-qaterlerdiń ósýimen, 2001 jyldyń eleýli oqıǵalarymen, AQSh-tyń antıterrorlyq operasııalarymen jáne geosaıası jaǵdaı­dyń ózgerýimen tuspa-tus keldi. Osy­lardyń barlyǵy ınstıtýt qyz­metin­de kórinis tapty. Ins­tıtýt dırek­tory Máýlen Áshimbaev­tyń tusynda syrtqy jáne ishki qaýip­siz­dik, jańa halyqaralyq jaǵdaı­daǵy Qazaqstannyń strategııasy, ekono­mıkanyń ilgerilemeli damýy, Kaspıı aımaǵynyń máselesi sekildi barlyq negizgi baǵyttarǵa óz jumysynyń qarqynyn kúsheıtti. Instıtýt pen Prezıdent Ákimshiligi arasynda tyǵyz baılanys ornatyldy, QSZI-dyń taldaýshylyq jumystaryn tıisti mekemelerdiń tutynýyn qam­ta­masyz etti. Bul kezde ınstıtýt shy­ǵa­ratyn baspa óniminiń sany artyp, jýrnaldardyń sany tórtke jetken. M.Áshimbaev tusynda ınstıtýttyń kúndelikti jumysyna memlekettik til engizile bastady. Qazaq tilindegi taldaýshylyq zertteýler men ǵylymı maqalalar sany aıtarlyqtaı ósti. Budan keıin de osy úrdis zańdy qubylysqa aınaldy. 

Al 2005 jyly QSZI-dyń dırektory bolǵan Bolat Sul­tanov tusynda dıplomatııalyq tájirıbesi ınstıtýttyń eýropa­lyq áriptestermen baılanysty nyǵaıtýda úlken septigin tıgizdi. Osylardyń qatarynda, birinshi kezekte, Germanııa syrtqy saıasat qoǵamy, Ǵylym jáne saıasat qory, Frıdrıh Ebert qory, Dj. Marshall ortalyǵy sııaqty germanııa­lyq jáne QHR men Úndistandaǵy (Shan­haı halyqaralyq qatynastar ıns­tıtýty (ShHQI), Djavaharlal Nerý atyndaǵy ýnıversıtet), Reseıdegi Álemdik ekonomıka jáne halyqaralyq qatynastar ınstıtýty, Reseı dıplomatııalyq akademııa­symen áriptestikter nyǵaıa tústi. Monografııalyq zertteýler men ujymdyq basylymdar turaqty ja­ryq kóre bastady, ınstıtýttyń aka­de­mııa­lyq baǵyty ósti, kadrlyq quramynda bilikti ǵalymdar sany kóbeıdi, onyń ózindik ǵylymı mektebi qalyptasty. 

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 2014 jyly 11 sáýirde Qazaqstan stra­tegııa­­lyq zertteýler ınstıtýty Astana­ǵa aýys­tyrylǵany málim. Osy kúni ıns­­tıtýt Elbasymyz N.Nazarbaev bel­gi­legen aǵymdaǵy jáne pers­pek­tıvalyq min­det­terdi ne­gizge ala otyryp, óz qyz­metin anyq­­taıtyn bedeldi mekemege aınaldy. 

Qazirgi tańda QSZI elimizdegi ǵyly­­mı jáne saraptamalyq qury­lym­­­dar arasynda aıryqsha orynda tur, óıtkeni ol – Qazaqstan Prezı­denti­niń qaraýyndaǵy ınstıtýt. Bul óz ke­ze­ginde tek qurmet qana emes, sony­­­men birge osy salanyń bar­lyq ǵy­lymı qyzmetkerlerine úlken jaýap­­­ker­­shilik júkteıdi. Sondyq­tan da stra­­­te­gııalyq zertteýler, sarap­tama, tal­daý isindegi negizgi talap­tar­­­dyń biri retinde joǵary bilik­tilik pen ǵy­­lymǵa adaldyqpen qatar qazaq­stan­­dyq patrıotızm de negizgi orynǵa qoıylady. 

Qazaqtyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty óziniń negizin qalap, shańyraq kótergeninen bergi ýaqyttan bastap osy kúnge deıingi aralyqta ǵylymı jumysqa belsendi aralasyp, sheteldik jáne otandyq ǵalymdardyń qatysýymen kóptegen ǵylymı konferensııadar, dóńgelek ústel otyrystary, túrli semınarlar ótkizip keledi.

2017 jyldyń qorytyndy­sy boıynsha «Álemdegi aldyńǵy qatarly jetekshi analıtıkalyq ortalyqtar» (AQSh analıtıka­lyq ortalyqtaryn qospaǵanda) jahandyq reıtıngisinde QSZI 140-orynǵa ıe boldy. Instıtýt jetekshi reıtıngke engen birden-bir qazaqstandyq «aqyl-oı orta­lyǵy» retinde óziniń erekshe mártebesin taǵy da rastady. Iаǵnı QSZI Qazaqstan men Ortalyq Azııa elderinen bul nom­ınasııa boıynsha engen jalǵyz analı­tıka­lyq ortalyq boldy. 

Aqan BIJANOV, 

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, professor