Shyǵystaǵy qońsymyz Qytaı – álemdik arenadaǵy asa iri ınvestor retinde áldeqashan ózin moıyndatqan memleket. Sońǵy jyldary basqalaryn aıtpaǵanda, Eýroodaqtyń damyǵan elderiniń ózi túrli baǵdarlamalardy júzege asyrý úshin Qytaı ınvestısııasyna ıek artýdy jón kóredi. Qytaımen arada ekijaqty tıimdi baılanystyń tetigin tapqan Qazaqstan da osy úrdisten qalys qalmaq emes.
Jalpy, bul el – bizdiń strategııalyq áriptesterimizdiń biri. Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy joǵary deńgeıdegi baılanystardyń jyl sanap nyǵaıyp kele jatqany sııaqty, saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastar da damı túsýde. Bul oraıda «Jibek joly» ekonomıkalyq beldeýi baǵdarlamasy ekijaqty áriptestiktiń damýyna erekshe serpin bergenin atap ótý kerek. 2015 jyldan bergi aralyqta ındýstrııalandyrý jáne ınvestısııa salý salasynda birlesken baǵdarlamalar kóptep júzege asyryla bastaǵanyn, bul baǵytta barlyǵy 27 mıllıard dollardan astam somanyń 51 jobasy júzege asyrylatyny osynyń aıqyn belgisi.
Birlesken jobalardyń birqataryn tilge tıek etip kóreıik. «Qorǵas – Shyǵys qaqpasynyń aýmaǵyndaǵy qurlyq portyn damytýǵa kórshi eldiń COSCO Shipping jáne Lianyungang Port Holding Group Co. Ltd kompanııalary áriptes retinde atsalysýda. Qorǵastaǵy qurlyq porty Qytaıdan bastaý alyp Orta Azııa elderi, Túrkııa, Parsy shyǵanaǵy elderiniń aýmaǵy arqyly ótetin, Eýropa memleketterin qamtıtyn dúnıejúzilik naryqtaǵy asa mańyzdy strategııalyq nysan – logıstıkalyq habtyń qyzmetin atqarýǵa tıis.
Árige barmaı-aq, bıylǵy jyldyń alǵashqy jartysynda-aq Qazaqstan men Qytaı arasynda birqatar ınvestısııalyq jobalar qolǵa alyndy. Maýsym aıynyń basynda Prezıdent N.Nazarbaevtyń osy elge jasaǵan saparynyń aıasynda elimizdiń Investısııalar jáne damý mınıstrligi men QHR Damý jáne reforma jónindegi memlekettik komıssııasy arasynda mańyzdy memorandým jasaldy. Osy sapar barysynda ótken Iskerlik forýmda 8,7 mıllıard dollardan astam qarjy salynatyn 17 ınvestısııalyq qujatqa qol qoıyldy.
«Kazakh Invest» ulttyq kompanııasynyń derekterine súıensek, búgingi tańda Soltústik Qazaqstan oblysynda Xi’An Aiju Oil and Grain Co. Ltd. kompanııasynyń qatysýymen raps maıy óndiriletin iri joba tabysty júzege asyrylýda. О́tken jyly oblystaǵy «Taıynsha Maı» kásipornyna qoıylǵan qosymsha qondyrǵynyń arqasynda kúnbaǵys maıy men zyǵyr maıyn óndirýge múmkindik týyp, ónim shetelderge eksporttala bastady. Bıylǵy 150 myń tonna raps shıkizatyn óńdeý arqyly 60 myń tonnadan astam raps maıyn shyǵarý josparlanyp otyr.
Bıylǵy jyldyń alǵashqy jartysynda «Kazakh Invest» kompanııasynyń uıytqy bolýymen «KazAzot» AQ, «Cathay Industrial Biotech, Ltd.» jáne «CITIC Construction Co., Ltd.» kompanııalary arasynda biregeı klasterlik joba boıynsha mańyzdy kelisimge qol qoıyldy. Atalǵan joba astyqty tereń óńdeýge, polıamıd materıaldaryn alýǵa múmkindik beredi. Al bul materıaldan jasandy mata, plastık jáne polımer jabyndylaryn alýǵa bolady. Álemde mundaı tehnologııaǵa tek qytaılyq «Cathay Industrial Biotech, Ltd.» kompanııasy ǵana ıelik etip kelgenin atap ótken jón. Endi bizdiń elimizde de dál osyndaı zaýyt salynbaq. Bul jobaǵa shamamen 2,5 mlrd AQSh dollary kóleminde ınvestısııa quıylýǵa tıis. Eksportqa beıimdelgen ónim óndirý – elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamalarynyń negizgi baǵyttarynyń biri. Jańa zaýyt jańa jumys oryndarynyń ashylýyn, qosymsha salyq túsimin qamtamasyz etip, bıýdjetti tolyqtyra túsetini sózsiz.
Indýstrııalandyrý jáne ınvestısııa salasyndaǵy Qazaqstan-Qytaı áriptestigin damytý aıasynda tutas klasterlerdi damytý kózdelgen. Máselen, Allur Group kompanııasy kórshi eldiń China National Machinery Import & Export Corporation kompanııasymen birlesip, keshendi avtoóndiris quryp, qytaılyq belgili brendterge jatatyn atvomobılder men júk kólikterin shyǵarýdy, avtosaımandar jasaýdy qolǵa alyp otyr. Atalǵan joba Qazaqstanda shyǵatyn avtokólikterdiń modelderin keńeıtýge, avtokólikterdiń eksporttyq áleýeti joǵary jańa túrlerin shyǵarýǵa jol ashady.
Atyraýda salynyp jatqan gazhımııa kesheni de Qytaıdyń ınvestısııalyq áleýeti tıimdi paıdalanylyp jatqanynyń bir kórinisi. «Kazakhstan Petrochemical Industries Inc.» pen China National Chemical Engineering Co.Ltd. kompanııalary birlesip júzege asyryp jatqan aýqymdy zaýytta polıpropılen óndirisi jolǵa qoıylmaq. Memleket basshysy N.Nazarbaev munaı-hımııa ónerkásibin damytý qajettigin aıtyp, Úkimetke osy baǵytta naqty tapsyrmalar júktegeni belgili. Bul oraıda Atyraýdaǵy alyp keshen batys aımaqta munaı-hımııa klasterin qalyptastyrýǵa jol ashyp, el ekonomıkasyn damýdyń jańa satysyna kóteredi dep kútilýde.
Qazaqstan munaı-gaz eksporty boıynsha álemdik naryqtyń beldi oıynshysy sanalǵanymen, shıkizatty óńdeý isi keıin qalyp kelgeni belgili. Al Atyraýdaǵy keshen kómirsýtegin tereńdetip óńdeýge múmkindik beredi. Polımerler óndirisi ónerkásip salalaryn ártaraptandyrýǵa yqpal etse, eksportqa beıimdelgen ónimder shıkizatty tereńdetip óńdeýdiń jańa baǵyttaryn qalyptastyrýǵa múmkindik týǵyzady. Atalǵan gaz-hımııa kesheni iske qosylǵanda Atyraý óńirinde jańadan 500 jumys orny qurylady dep josparlanǵan.
Joǵaryda aıtylǵan 51 ınvestısııalyq jobanyń 4-eýi búginge deıin júzege asyrylǵanyn aıta keteıik. Aǵymdaǵy jyl sońyna deıin Ońtústik Qazaqstan, Qostanaı, Shyǵys Qazaqstan, Qyzylorda oblystary men Almaty qalasynda taǵy 8 joba aıaqtalady. «Kazakh Invest» ulttyq kompanııasynyń habarlaýynsha, bul jobalar metallýrgııa, munaı jáne gaz óńdeý, hımııa jáne munaı-hımııa ónerkásibi, mashına jasaý, elektr energetıkasy, jeńil ónerkásip, qurylys ónerkásibi, aýylsharýashylyq ónimderin qaıta óńdeý, kólik jáne logıstıka salalaryn qamtıdy.
Jalpy, kórshi eldiń kompanııalarymen birlesken jobalar elimizdiń 14 oblysynda, sondaı-aq Almaty men Astana qalalarynda iske asyrylmaq. 1 joba josparlanǵan Almaty oblysy, árqaısysynda 5 jobadan júzege asyrylatyn Qaraǵandy men Túrkistan oblystary osy kórsetkish boıynsha kósh basynda tur.
Halyqaralyq sarapshylar sońǵy birneshe jyl ishinde Qytaıdyń ınvestısııalyq áleýeti arta túskenin aıtady. Kórshi eldiń burynǵydaı Azııa aýmaǵymen shektelip qalmaı, Eýropa elderin, tipti alystaǵy Afrıkanyń keıbir memleketterinde iri jobalardy qolǵa alǵany osyny ańǵartady. Bul elmen ejelden irgeles ornalasqan Qazaqstan da Qytaıdyń ekonomıkalyq áleýetin óz paıdasyna jaratyp, ekijaqty tıimdi baılanysty odan ári damyta túsýge nıetti.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»