Erkin KО́BEEV. Bolashaqqa umtylǵan shahar

Astana – elimizdiń jańa tarıhynda boı kótergen, Qazaqstan damýynyń bet­burysty, zamanalyq kezeńinde jú­ze­ge asyrylǵan keremet joba. Jas mem­­lekettiń basty baǵdarlary anyq­tal­­ǵan jáne bekitilgen kezeńde tarıhı jáne ulttyq sáıkestendirýdiń negizgi qaǵıdattaryn qalyptastyrýdyń kúr­deli úderisterinde Astananyń jyl­dam damýy elimizdiń saıası jáne eko­no­mıkalyq jańǵyrýyna, sondaı-aq áleý­mettik optımızmdi nyǵaıtýǵa, qo­ǵam­nyń jaǵymdy úmittenýlerin já­ne qundylyqtaryn qalyptastyrýǵa aı­tar­lyqtaı negiz boldy.

Memleket astanasynyń Arqa tórine aýysýy saıası jańarý, memlekettilikti ny­ǵaıtý ıdeıasyn júzege asyrdy, ult­tyq qundylyqtardyń negizinde halyq­tyń birligi saqtaldy. Erkin eldiń elordasy kún nuryndaı nurlanyp, búginde dúnıejúzine yntymaǵy men birligi jarasqan, ulttyq naqyshty ulyqtaǵan, jańashyldyqqa umtylǵan qýatty jas astana retinde tanylyp úlgerdi. Biz úshin Astananyń ǵalamdyq qala re­tinde damýy, Eýrazııa keńistiginiń or­ta­lyǵyna aınalýy asa mańyzdy. El­ba­sy «Qazaqstandaǵy dıplomatııa EýrAzEQ, ShYU, OAYU sııaqty uıym­dar basymdyǵyn bekitýge asa na­zar aýdarý tıis», dep atap aıtqan bo­latyn. Mine, osy maqsatta elorda tó­rinde baǵdarly bolashaqqa, órkenıet jo­lyna bastaıtyn ómirsheń jobalar jú­zege asyrylyp keledi.

Aldyna órshil josparlardy maqsat etý arqyly alyp shahar qarqyndy damyp, sanaýly jyldar ishinde halyq­ara­lyq arenada ózin tanyta aldy. 1999 jyly Astana IýNESKO sheshimimen «Beıbitshilik qalasy» ataǵyn aldy. Qazaq­stan­nyń bas qalasy 2000 jyldan bas­tap astanalar men iri qalalardyń ha­lyq­aralyq assambleıasynyń múshesi re­tinde tanyldy. 2011 jyly «TMD men EýrAzEQ-tyń úzdik qalasy» ha­lyq­­aralyq baıqaýynyń jeńimpazy atan­dy.

Astananyń jetistigi – álemdegi je­tek­shi úderisterdiń qatysýshysy re­tinde Qazaqstannyń halyqaralyq deń­geıde moıyndalýy, seriktestik pen senim saıasatyn halyqaralyq deń­geıde qýattaýy. Búgingi tańda Astana joǵary deńgeıdegi is-shara­lar­dy ótkizýge qajetti alańǵa aınal­dy: Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi, Astana ekonomıkalyq forýmy, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne se­nim sharalary jónindegi keńes, EQYU sammıti, Islam Yntymaqtastyǵy uıymynyń forýmy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna (ShYU) múshe memleketterdiń sam­mı­ti, Dúnıejúzilik EKSPO-2017 kór­­mesi, Sırııadaǵy qaqtyǵysty ret­teý jónindegi kelissózder. Osy já­ne basqa da kóptegen oqıǵalar saıa­sı tu­raqtylyqty nyǵaıtý, tıim­di eko­no­mıkalyq reformalar sala­syn­da­ǵy Qazaqstannyń mańyzdy je­tis­tikteri.

Elordanyń qarqyndy damýy, onyń saıa­sı, áleýmettik jáne óndiristik ın­fra­qurylymy qysqa ýaqyt ishin­de el úshin bıznes katalızatory jáne uıym­dastyrýshylyq, eńbek, bas­qa­rý, ǵylymı-óndiristik jáne teh­nologııalyq resýrstardy birik­ti­retin ortalyq bolýyna múm­kin­dik berdi. Megapolıstiń ós­peli qajettiligi «gravıtasııalyq áser­di» jiberý ar- q­yly adamdarǵa, aqpa­rat­tarǵa, ta- ý­arlarǵa jáne qyzmetterge degen qy­zy­ǵýshylyǵyn arttyrdy. Osynyń ar­qa­synda óńirde qýatty ónerkásipti da­mytý bastaldy.

Elordada ındýstrııalyq aımaqtar men tehnoparkter qurylýda, ónerkásip óndirisiniń kólemi qarqyndy ósip keledi jáne álemge áıgili kásiporyndar paıda bolýda. Munda teplovozdardy, vagondar men tikushaqtardy, kún modýlderin jáne taǵy basqalaryn óndirýge arnalǵan Qazaqstan úshin asa jańa ındýstrııa salalary damýda. Investısııalyq qyzmetti júzege asyrý úshin qolaıly jaǵdaılar jasalýda: «Astana – jańa qala» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy 1 000 gektardan astam ındýstrııalyq parkpen jumys isteıdi. Bul ınvestorlar úshin birqatar artyqshylyq beredi, jer jáne múlik salyǵyn alyp tastaıdy, ákimshilik rásimderdi qysqartady, sheteldik jumys kúshin tartý tártibin jeńildetedi. Munyń bári eldiń ekonomıkasyn damytýǵa zor úles qosady.

Jańa astana kóptegen ınfra­qu­ry­lymdyq kólik jobalaryna ómir syılady. Qazir Kókshetaý men Petropavl qalalaryna deıin, ońtústiginde Qaraǵan­dy arqyly Almatyǵa deıin sa­ly­nyp jatqan Býrabaıǵa deıingi alǵashqy qazaq avtobany osydan bastaý alady. Elorda jańa temir jol jelileri júıe­si arqyly elimizdiń shyǵys jáne batys óńirleri arasyndaǵy baılanysqa aınaldy. 1997 jyldan bastap burynǵy Aqmolanyń aýqymy úsh esege jýyq ósken.

Tehnologııalyq ınnovasııalardyń áleýmettik konteksi, onyń aımaqtyń jáne tutastaı eldiń negizgi áleýmettik-eko­nomıkalyq máselelerin sheshýge ara­lasýy asa mańyzdy. Eń aldymen eko­nomıkalyq jańǵyrtý úderisteri bá­sekege qabiletti bilim berý júıesin da­­mytýǵa yqpal etetin joǵary bilikti ma­man­­dardy usynýdy talap etti. Mem­le­ket­tiń kúsh-jigeri Astananyń joǵary oqý oryndaryn jáne jańa bilim ordalaryn damytýǵa baǵyttalǵan. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti, Qazaq memlekettik medısına akademııasy stý­dentterge óz esigin ashty. 2001 jy­ly Astanada M.V. Lomonosov atyn­daǵy Máskeý memlekettik ýnıver­sı­tetiniń qazaqstandyq fılıaly ashyldy, iri memlekettik emes ýnıver­sı­tet­ter – Qazaq gýmanıtarlyq-zań ýnıv­ersıteti, Qazaqstan-Reseı ýnı­ver­sıteti, Eýrazııa gýmanıtarlyq ıns­tı­týty jáne basqalary jumysyn bas­tady.

Búginde Qazaqstannyń jańa ǵy­lymı jáne bilim berý júıesiniń úz­dik úlgisine aınalǵan Nazarbaev Ýnıversıtet 2010 jyly jumysyn bas­tady. Nazarbaev Ýnıversıtettiń negizinde ulttyq ınnovasııalyq jáne ıntellektýaldy klaster tez damyp keledi. Onyń ishinde, Energetıkalyq zertteýler ortalyǵy, О́mir týraly ǵylymdar ortalyǵy, Bilim berý saıasaty ortalyǵy bar.

Astanalyq joǵary oqý oryndarynda ǵylymı zertteýler men bilim berý úderisine jetekshi ǵalymdardy tartý úshin barlyq múmkindik qarastyrylǵan. Astana álemniń ár túkpirinen kelgen talapkerlerge bilim bere alatyn ortalyqqa aınaldy. Ártúrli elderdiń JOO arasyndaǵy halyqaralyq baılanys­tardy keńeıtý jalpy bilim berý deń­geıin jaqsartýǵa yqpal etedi. Bilim berý múmkindikteri arqyly «aqyl­dy ekonomıka» jaǵdaıynda ju­mys isteı alatyn jańa sıpatqa ıe bilik­ti, bilimdi, basqarýshylyq qabileti joǵary býyn qalyptasty.

Astananyń 10 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan jıynda Elbasy elordalyq qalanyń damý fılosofııa­syn óte anyq jáne beıneli túrde aıqyn­dap bergen edi: «Osynda ejelgi Saryarqa jerinde tek astana emes, elimizdiń bolashaq besigi ómirge keldi... Bizdiń elordamyz Otanymyzdyń júre­gi, halyqtyń óz kúshine senimi men uly taǵdyr-talaıynyń sımvoly bolyp tabylady. Halyqtar dostyǵy, óza­ra túsinistik jáne yntymaqtastyq – Asta­nany jáne jańa Qazaqstandy qu­rý­­d­yń negizi, mine, osylar».

Búginde bul sózder odan da mańyzdy jáne senimdi estiledi. Astana – zamanaýı, yńǵaıly, qonaqjaı, baı dástúrleri men keremet basymdyqtary bar alyp shahar. Elorda – Qazaqstannyń rýha­nı-mádenı ortalyǵy. Qala áleý­met­tik-ekonomıkalyq ómirdiń ja­ńa qa­zaq­standyq standartyn qa­lyp­tas­tyrady, álemniń jetekshi baǵyt­ta­­ryna sáıkes memlekettiń damý vekto­ryn anyqtaıdy. Sondyqtan Astana qazaq­standyqtar úshin ulttyq ıdeıanyń kórneki kórinisi ispettes.

Erkin KО́BEEV,

E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, professor