Astananyń 20 jyldyq damý dáıektemesi

1998 jyly Astana qalasynyń jalpy óńirlik ónimi (JО́О́) 60,5 mıllıard teńgeni qurasa, 2017 jyly aǵymdaǵy baǵalar boıynsha bul kórsetkish  5 765, 6 mıllıard teńgege jetti. Bas qalanyń JО́О́-si tek 2000 jyl­men salystyrǵanda 5,2 esege deıin ósti. Respýblıkalyq deńgeıde Astananyń JО́О́ úlesi 11,1 prosentti quraıdy. Bul – Almaty qalasy (21,8 prose­nt, 11,3 trıllıon teńge) jáne Aty­raý oblysynan (11,5 prosent, 6 trıl­lıon teńge) keıingi úshinshi kór­setkish. 

JО́О́ halyqtyń jan basyna shaqqanda 1998 jylǵy 186,8 myń teńgeden 2017 jyly 5,8 mln teńgege ósti. Respýblıka óńirleriniń arasynda bul kórsetkish Atyraý oblysy (9,7 mln teńge) men Almaty qalasynan (6,4 mln teńge) keıin úshinshi oryn alady. 

Ekonomıkanyń naqty sektory boıynsha 20 jyl ishindegi ónerkásip ónimderi, ınvestısııalar, taýar aınalymy jáne basqa ekonomıkalyq, áleýmettik kór­setkishter kóleminiń ósýi boı­ynsha úrdister turaqty. Al­dyn ala derekter boıynsha, 1998-2017 jyldary ónerkásip ónim­deriniń kólemi 5,1 esege, ne­giz­gi kapıtalǵa salynatyn ınves­tı­sııalar kólemi – 7,4 esege, qu­ry­lys jumystarynyń kólemi – 10 esege, turǵyn úı qurylysyn sa­lý – 16,9 esege, bólshek taýar aı­na­lymynyń kólemi – 18,1 ese kó­beıdi. 

О́nerkásip salasy boıynsha, ótken 20 jylda óńdeýshi ká­siporynnyń qurylymynda ma­shına jasaý óndirisi 6,8%-ten 19,7%-ke deıin (dızeldik lokomotıvterdiń óndirisi ıge­ril­di, suıyq zattardy aıdaýǵa ar­nalǵan sorǵylardy jáne t.b ıge­rý), ózge de metall emes mı­ne­raldyq ónimderdi óndirý 7,9%-ten 11,8%-ke deıin (kóbine be­tonnan jasalǵan qurylys buı­ym­­daryn, taýarlyq betondy já­ne qurǵaq qurylys qospalaryn shyǵarý), rezeńke jáne plastmassa buıymdaryn shyǵarý 2,1%-ten 4,8%-ke deıin (kóbine tereze, esikter, ózge de plastmassa men rezeńkeden jasalǵan buıymdar) ósti. 20 jylda qoldanystaǵy ba­ǵada tamaq ónimderin óndirý kó­lemi 4,7 mlrd teńgeden 30,6 mlrd teńgege deıin nemese 1998 jyl­ǵa qaraǵanda 40,7%-ke ósken.

О́tken 20 jyl ishinde bas qa­lanyń negizgi kapıtalyna tar­tylǵan ınvestısııa kólemi 7,9 trln teńgeni qurady. Eger 1998 jyly ınvestısııa kólemi 40,8 mlrd teńge bolsa 2017 jyly onyń kólemi 944,6 mlrd teń­gege jetken nemese 7,3 esege ulǵaıǵan. Eń úlken kólem je­ke­menshik nysanyndaǵy ká­siporyndarda ıgerilgen, eger 1998 jyly olardyń úlesi 21,8%-ti qurasa, bul 2017 jyly 57,9%-ke deıin ósken. 20 jylda mańyzdy nysandardy salýǵa qar­jy tabý maqsatynda sheteldik já­ne birlesken ınvestorlar kóp­tep tartyldy.

Qala ekonomıkasyna ınvestısııa tartýǵa jaǵdaı jasaıtyn ekonomıkalyq yntymaqtastyq formalarynyń biri – birlesken kásiporyndardyń shetel fırmalarymen qarym-qatynasy. Qurylysqa tikeleı qarjy salý­men qatar, Astananyń táji­rı­besinde túrli tehnologııalardy be­rý túrindegi ınvestısııalyq sharalar da júzege asyryldy. Osyndaı ınvestısııalyq grant esebinen balalar aýrýhanasyna, perzenthanalarǵa arnaıy medısınalyq qural-jabdyqtar berilse, Astana turǵyndary úshin jedel járdem qyzmetine kómek retinde mamandandyrylǵan avtokólik berildi. Sońǵy jyldary Halyqaralyq áýejaı, Islam mádenı ortalyǵy, «Áziret Sultan» meshiti, «Han Shatyr» OSO, «Abý Dabı Plaza» kóp­fýnksıonaldy keshe­ni, dıp­lomatııalyq qalashyq sııaq­ty nysandar sheteldik ınves­torlardyń qarjysy negizinde boı kóterdi. 

О́tken 20 jyl ishinde bas qalamyzda jalpy aýdany 19 mln 945,1 myń sharshy metr turǵyn úı qurylysy nemese 181 950 p­á­ter paıdalanýǵa berilgen eken. Má­selen, 1998 jyly jalpy aýdany 139,5 myń sharshy metr 1 382 pá­ter paıdalanýǵa berilse, tek 2017 jylǵy qańtar-jeltoqsan aılarynda ǵana elordada jalpy aýdany 2 mln 359,7 myń sharshy metr 22 568 páter paıdalanýǵa berildi. Turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý 2 mln 220,2 myń sharshy metr­ge ulǵaıdy jáne 1998 jylǵy deńgeıden 17 esege deıin ósti.

1998 jylmen salystyrǵanda ból­shek saýda kólemi 2017 jyly 18,1 esege ósip, 1 trıllıon teń­ge­ni qurady. Bul halyqtyń jan ba­syna shaqqandaǵy taýar aı­na­lymynyń naqty ósken­in bildiredi. Eger 1998 jy­ly bul kórsetkish 40,4 myń teń­ge­den kelse, 2017 jyly bul kór­setkish 1 mıllıon teńgeni qu­rady. Bólshek saýda aınalymy saýdanyń memlekettik emes sek­tory esebinen qalyptasty. 2017 jyly bul sektor 100%-ti qurap, 1998 jylǵy – 12,3 mıllıon teńgeden 1 trıllıon teńgege deıin ósti.

Jıyrma jyl ishinde Astana­da shetel kapıtalynyń jáne kásip­oryndarynyń úlesi nemese tolyq shetel ınvestorla­ry­na tıesili kásiporyndar sa­ny artty. Resmı tirkelgen kásip­oryn­dar­dyń bólshek taýar aına­ly­my­nyń kólemi 2017 jy­ly 769,3 mlrd teńgeni qurap, 1998 jylǵy kólemnen 17,7 esege deıin artty.

2011 jyldan bastap Ulttyq eko­nomıka mınıstrliginiń Sta­tıs­tıka komıteti Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaqqa múshe mem­leketter arasyndaǵy óza­ra saý­da statıstıkasy jónin­de­gi de­rekterdi jınaýdy uıym­das­tyr­dy. 2017 jyly aldyn ala jınalǵan málimetter boıynsha Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq el­derimen syrtqy saýda aınalymy 1,6 trıllıon AQSh dollaryn quraǵan. Bul 2011 jylǵy kólemnen 1,0%-ke joǵary.

Astananyń ekonomıkalyq damý basymdyqtarynyń biri týrızm bolyp tabylady. Býrabaı, Zerendi, Alakól, Qorǵaljyn sı­ıaqty tabıǵı injý-marjandar tý­rıs­tik qyzmetti damytýǵa zor múm­kindikter beredi. Bul rette Asta­nanyń zamanaýı ozyq kelbeti men damyǵan ınfraqurylymy ba­rynsha basymdyq tanytýda. Astana qalasynda 2018 jyly jal­py sany 8 244 birlik nómiri bar 218 qonaqúı (jeke kásipkerlerdiń qyzmetin qosa alǵanda) jumys isteıdi. 2000 jyl­men salystyrǵanda qonaqúı­ler sany 10,9 esege (20 qo­naqúı) ósken, nómirlerdiń jal­py sany 10,0 esege (823 nó­mir) ulǵaıǵan. Búginde bas qala­myz­da talǵamy joǵary shetel qo­naq­tarynyń suranysyna tolyq jaýap beretin juldyzdy qonaqúıler jeterlik. Olardyń qatarynda «Rixos Prezıdent Otel», «Radisson Sas», «Soluxe hotel Astana», «Talan Towers», «Wyndham Garden Astana», «Pekın Palas», «Ramada Plaza Astana», «Astana Marriott Hotel», «Dıplomat», «Hilton Garden Inn», «Ibis Astana», «King hotel» «Grand Park Esil», «Komfort Otel Astana», «Dýman» jáne basqalary bar. 

Elordamyz toǵyz joldyń torabyn túıistirgen iri kólik-lo­gıstıkalyq ortalyq bolyp tabylady. Sońǵy jyldary salynǵan halyqaralyq magıstraldar men temir jol toraptary elimizdiń barlyq óńirin Astanamen baılanystyrdy. 

20 jylda avtomobıl kólik­te­rimen júk tasymaldaý 1 339,5 mln tonnany qurady. Avtokólik qu­ral­darynyń júk aınalymy 1998 jylǵy 24,2 mln tekshe metrden 2017 jyly 9 184,1 mln tekshe metrge deıin artty. Jeke kásipkerlerdiń tasymaldaǵanyn qosa eseptegende avtomobıl kóligimen jolaýshylar tasymaldaý 1998 jyly 39,7 mln adamnan 2017 jyly 2 528,5 mln adamǵa deıin artty. О́tken jyly elimizdegi jolaý­shy­lar aınalymy 18 901 mln jolaýshy-shaqyrymdy qurady. 1998 jyly bul kórsetkish 499,2 mln jolaýshy-shaqyrymǵa teń bolǵan edi. 

Astananyń áleýmettik-ekono­mı­kalyq áleýetiniń ósýi bas qala­nyń turǵyndary sanynyń ósýi­ne yqpal etti. Sońǵy 20 jyl­da halyq sany 1998 jyldyń ba­syndaǵy 300 505 adamnan 2018 jyldyń basynda 1 030 577 adamǵa deıin kóbeıdi. 2018 jyldyń basynda eńbek etýge qabiletti jasqa jetpegender – 302 021 adamdy qurady (halyqtyń jalpy sanynan 29,3%), eńbekke qabiletti jastaǵylar – 652 339 adam (halyqtyń jalpy sanynan 63,3%), eńbekke qabiletti jastan asyp ketkender – 76 217 adam (halyqtyń jalpy sanynan 7,4%) bolyp otyr. 2018 jyldyń basyndaǵy jaǵdaı boıynsha astana halqynyń bir sharshy shaqyrymǵa ornalasý tyǵyzdyǵy 1289,8 adamdy quraıdy. 2017 jyly halyqtyń ómir súrýiniń kútiletin uzaqtyǵy qala boıynsha – 76,21 jasty, onyń ishinde erler – 72,5 jas jáne áıelder – 79,24 jasqa jetti. 2018 jyldyń ba­synda astana turǵyndarynyń or­tasha jasy 29,6 jasqa (1999 jyl­dyń basynda 31,3 jas) teń bold­y. 

О́tken 20 jyl ishinde Astanada 281 069 bala (Respýb­lı­ka boıynsha toǵy­zynshy kórsetkish) dúnıege keldi. 2017 jyly astanada 28 276 bala týyldy, bul 1998 jylǵa qaraǵanda 8,3 esege (3 388 adam) kóp. Astana halqynyń tabıǵı ósýi 20 jylda 212 543 adamdy qu­rady, 2017 jylǵy ósýi 24 374 adamdy qurady, bul 1998 jylǵa qaraǵanda 73 esege kóp. 

1998-1999 oqý jyldarynda bas qalamyzda 48 mektep jumys istese, búginde olardyń sany 105 mektepke jetti. Jıyrma jyl ishinde oqýshylar sany 45,8 myń adamnan 148,9 myń adam­ǵa jetip, 3,3 esege artty. Sonymen birge qalamyzda daryndy balalarǵa arnalǵan 3 zamanaýı mektep jumys isteıdi. 

Sondaı-aq Astana respýb­lı­kanyń basty mádenı jáne rý­­hanı ortalyǵy bolyp taby­la­dy. Búgingi tańda elorda jur­ty­na 6 teatr, 23 kitaphana, 7 mýzeı, 1 sırk, 7 kınoteatr, 5 konserttik uıym men óner akademııasy, 2 óner mektebi, 3 ba­lalar mýzykalyq mektebi, Qa­zaq ulttyq horeografııa akade­mııasy qyzmet kórsetedi. 1998 jyly qalamyzda 2 teatr, 3 mu­ra­jaı, 21 kitaphana ǵana ju­mys istegen bolatyn. Osydan-aq as­ta­n­alyqtardyń mádenı já­ne rý­ha­nı suranysynyń qan­sha­lyq­ty joǵary ekendigin ańǵarýǵa bo­lady. 

Jıyrma jyl ishindegi el­orda­nyń turaqty damýy Qazaqstannyń bas megapolısiniń bolashaǵy bu­dan da zor bolatyndyǵyn aıqyn­da­dy. Qoryta aıtqanda, óziniń 20 jyl­dyq ósý úrdisinde Astana eko­nomıkanyń damý draıverine aınaldy. 

Qundyzbek ÁBDIRÁSILOV,  Astana qalasy Statıstıka departamentiniń basshysy