О́tken senbi kúni Býrabaı baýraıyndaǵy Abylaı han alańynda tuńǵysh ret ashyq aspan astynda Astana qalasynyń 20 jyldyq mereıtoıy qurmetine áıgili kompozıtor Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sara» operasy Open Air formatynda qoıyldy. Qoıylymdy uly ónerge ińkár kóńil kórermenmen birge Elbasy Nursultan Nazarbaev ta tamashalady.
Jınalǵan qaýymda tańyrqaý men tańdaný bar. Qushtar kóńildiń yntyzarlyǵy da basym. Abylaı han atamyz alty Alashqa qyryq jyldan astam bıligin júrgizgen Býrabaıdyń baýraıy bir sát demin ishine tartyp, tyna qalǵandaı. Abylaı hannyń armanyn oryndaǵan Elbasyn ashyq alańda ystyq yqylaspen qarsy alǵan kópshilik qoshemetinen soń rýhanı shárbátin shólirkeı tosqan qoıylym da bastalyp ketti. Kóz aldymyzda ataqty Qoıandy jármeńkesi. Baǵzy zamannyń jármeńkesi – saýda-sattyq qana emes, uly ónerdiń oshaǵy. Dyrdý dýman, sán men saltanat, qarbalasqan qaýym. Bári bir sát tyna qaldy. Birjan kele jatyr, alty Alashqa aty shyqqan ataqty Birjan sal! El nazary soǵan aýǵan. Tórt aıaǵyn teń basqan boz jorǵasyn taıpaltyp Birjan sal qaýmalaǵan qaýymnyń qushaǵyna endi. Kúmispen kómkerilgen ásem páýeskesimen ataǵy jer jarǵan, aı nurly, arý sıpatty aqyn Sara da jetti. Qoıandy jármeńkesiniń býyrqanǵan bar qyzyǵy endi bastalǵandaı.
Asylynda, asa kórnekti kompozıtor Muqan Tólebaevtyń shyǵarmashylyq jolynda osy opera mańyzdy oryn alady. Ol – qazaq óneriniń bıik shyńy. Mine, sondyqtan ashyq dala tósinde tuńǵysh ret ótken dala operasy kórermen kóńilin birden baýrap aldy. Sezim kúshi alaburtqan, alańdatqan, aspandatqan mol eken. Al lırızm, mýzyka tiliniń dástúrli áýeni, qoıylymnyń esińdi shyǵaratyn dınamıkasy eriksiz jeteleıdi. Qos darynnyń jeke bastaryndaǵy tragedııany áleýmettik-tarıhı qubylyspen tartys deńgeıine kótere bilgen sıýjetimen súısindirdi. Uly dalanyń úlken sımfonııalyq kórinisi barlyq aıshyqty boıaýmen kóz aldyńa kelgen sátte mol sheberliktiń bıik deńgeıin jan dúnıeńmen uǵasyń. Býrabaıdyń bıshi qaıyńdaryndaı yrǵalǵan yrǵaq jelisiniń shymyrlaı shymyr órleýi kórermen kóńilin ózine tarta túsedi. Kompozıtor Birjan sal mýzykalaryna shyǵarmashylyq turǵydan aıryqsha úńilgen eken.
Sahnada kún men túnniń almasqany tárizdi jaqsylyq pen jamandyq, móldir mahabbat pen pasyqtyq máńgilik bitispes uly maıdan ashyp jatty. Pendeniń peshenesine jazylǵan alýan túrli minez-qulyqtyń bári bar. San tarapqa soqpaq salǵan taǵdyr shirkinniń soqtaly izi de. Sol pendelik minezden sal Birjan men aqyn Sara ada. О́mirdiń ókpek jeline tońsa da tula boılary ǵana emes, Jókeıdiń aıdynyndaı tolqyp jatqan jan dúnıelerine de qylaýdaı kirshik juqtyrmaq emes. Olardyń bir-birine degen qolamtanyń shoǵyndaı ystyq, joq odan da qyzýly lapyldaǵan jan sezimin eshkim «Kókshetaýdyń boqtyǵyna» kóme almaq emes. Ińkár kóńilder jan dúnıelerindegi tańǵy shyqtaı móldiregen taza, adal sezimderi úshin kúresti. Jaratqan ıe syılaǵan tolaıym talanttaryn tárk etip.
Qos ǵashyqtyń tabysyp qýanǵanyna, zulymdyqpen alysyp kúıreı qulaǵanyna kýá bolǵan kórermenniń de birese kóńildegi qýanysh lebi atoılap, endi birde kókirekteri ókinishten qars aıyrylyp otyrdy.
– Osy bir ǵajaıyp týyndyny Býrabaı baýraıynda kórermen nazaryna usynýdyń aıryqsha máni bar, – dedi Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly, – kıeli topyraqta Alashtyń asyp týǵan sańlaǵy Birjan sal men aqyn Sara halqymen tabysyp, ár kókirekke asyl sezimderdiń dánin egedi. О́mirge, ónerge yntyzarlyq arta túsedi. El rýhy kóterilip, ótkenniń qadirin uǵyp, kemel keleshektiń kestelengen keńistigine umtylys artady.
Aıtsa aıtqandaı, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń osy bir támam eldi tánti etken jańashyldyq reńi jalpaq jurttyń jan dúnıesin shýaqty nurǵa bóledi.
– Týǵan jerdiń topyraǵynda óner kórsetý jaýapkershilik júgin eseleı túsedi eken, – dedi tilshilermen tildesken sátinde Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Maıra Muhamedqyzy, – kóńilimiz alaburtyp alańdap, tyńǵylyqty daıyndaldyq. Alla arýaǵy qoldasa, dittegen jerden tabylamyz dep oılaımyz. Bul qoıylymnyń jóni bólek, joly basqa. Kúni keshe sal Birjannyń sulý, syrbaz ánderi qalyqtap, óneri óris jaıǵan ólke – qasıetti Kókshede talǵampaz kórermenniń jan dúnıesine jarasymdy olja salý úshin tynbaı eńbektendik.
Operanyń jańa mýzykalyq-sahnalyq redaksııasynyń avtory – qoıýshy rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ashat Maemırovtiń, qoıýshy dırıjer – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Abzal Muhıtdınovterdiń oryndy sheshimderine kórermen dán razy. Basty partııalardy somdaǵandarǵa da. Birjan – halyqaralyq konkýrstardyń laýreaty Meıir Baınesh, Sara – Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Maıra Muhamedqyzy, Janbota – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Janat Shybyqbaevtardyń jahuttaı jarqyraǵan jarqyn óneri Býrabaı baýraıyndaǵy kórermendi tánti etti. Tánti etkeni sol, aq jaýynnyń astynda kódedeı kóp kórermen tapjylmaı otyryp kórdi. Býrabaıdyń bıigine ilinip qalǵan, jelini jer syzǵan qazbaýyr bulttar da tól tabıǵatynyń tamasha perzentterimen jolyqqanyna jandary ıip, qýanyshtyń kóz jasyn tógip-tógip jiberdi.
– Bul bir esten ketpes kúnniń biri boldy. Ne degen ǵajap týyndy, – deıdi Birjan sal aýdanynan kelgen Sapar Beısekov aqsaqal, – el ishindegi ańyz-áńgimede, kórkem ádebıette, kestelengen beıne, ózgeshe óris jaıatyn. Búgingi týyndy máńgilik beınege jańasha mazmun ústemelegen, ózgeshe óń bergen dúnıe eken.
Sahnadaǵy qoıylymnyń mazmunymen, mánimen kórermen kóńili tazarsa, aq jaýynnyń áserinen Býrabaı baýraıyndaǵy tirshiliktiń dıdary jýyldy. Sóıtip tebirengen darhan dala da, tól ónerdiń tóresine súısingen támam el de rýhanı jańǵyryp, jasaryp, jaınap qaldy. Tún jarymyn eńserip taraǵan jurt qaıran Birjan, qaıran Sara dep, kózderi jasqa shylanyp, kókirekterin móldir muń terbep qaıtty. Biraq dátke qýaty sol asyldardyń máńgi ólmes uly murasy máńgilik elmen birge jaraspaq. О́nerdiń de, óner ıesiniń de ómirsheń bolatyndyǵy osy ǵoı, shirkin!
Baıqal BAIÁDIL, «Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy