Tary óndirisi tasada qalmasyn desek...

Áıgili aqtóbelik tary ósirýshi, dańqty dıqan Shyǵanaq Bersıev álemdik rekord jasaǵan keńestik kezeńnen beri seksen jylǵa taıaý ýaqyt ótipti.  Otyzynshy jyldardyń sońynda onyń zvenosy gektaryna 25 sentnerden ónim alsa, arada az jyl ótpeı 1943 jyly qys boıy tary tuqymyn ázirlep, baptap, muqııat irikteýdiń jáne egistik kezindegi egindi kútý, ysyrapsyz orý ispetti eren eńbekteriniń arqasynda gektaryna 205 sentnerge deıin ónim alǵany keshegi tarıh paraqtarynda qattaýly. Soǵys jyldarynda Aqtóbe oblysynan shyqqan bersıevshiler qozǵalysy sekseninshi jyldarǵa deıin tary óndirýdiń týyn bıiginde jelbiretti. Dúnıejúzilik rekordtarymen óńirdiń de, ózderiniń de abyroıy asty.

Olardyń arasynda Oıyl aýdanynan Záýre Baımoldına, Aqbala Bersıeva, Qashqyn Soqyrov, Taǵan Uzaqbaev, Balmuqan Aqabaev, Qobda aýdanynan agronom Ivchenko, Ázıma Bektenova, Yrǵyz aýdanynan О́ksikbaı Ashambaev, Qoılybaı Belesov, Mártók aýdanynan agronom Nejenseva sııaqty eleýli eńbekkerler shyqty. Endeshe Shyǵanaq atamyz shyńyna shy­ǵar­ǵan sharýashylyqta qazir qan­daı ózgeris bar? Ozyq zamanaýı tehnologııa qolǵa tıgen kezde eń­bekqor erler qos qolymen aıalap, mápelep ósirgen tary óniminiń shıregine de qol jetkize almaı júrgenimiz qalaı? Osy túıtkilge oı júgirtkendi jón sanadyq.

Árıne, tary óndirisiniń óri­sin ósirýge, ónimin kóbeıtýge kó­birek kóńil bólinse, belgili bir nátıjege qol jetkizýge bola­dy. Qazirgi kezde Aqtóbe oblysynda tary egistiginiń kólemi 9 myń gektardy quraıdy. Onyń basym bóligi Oıyl aýdanynda or­nalasqan. Odan keıingi tary tana­bynyń úlesi óńirdegi Qobda, Qarǵaly jáne Mártók aýdandaryna tıesili. Shyntýaıtyna kel­gende, basty másele tary egis­tiginiń qansha gektar jerge egil­geninde emes, kerisinshe belgili bir aýmaqtan jınalatyn tary egistiginiń túsimi men sapa­syn molaıtýda. Bul baǵytta aq tarynyń atasynan qalǵan eń­bek dástúri aıqyn jol kórsetip turǵany anyq. Osy sabaqtastyq úzilmese, ıaǵnı aýmaǵy az alqaptan aıtarlyqtaı mol ónim jınaýdaǵy jetpis-seksen jyl burynǵy jetistiktermen búgingi aýyl sharýashylyǵyndaǵy sony tehnologııalar ushtastyrylsa, utyla qoımasymyz kámil.

Aq tarynyń atasy shyqqan Aqtóbe óńirindegi tary alqap­tary­nan kóńildegi mol ónimniń aly­na qoımaýynyń syry nede? Sala mamandary men sarap­shy­lardyń aıtýynsha, bul kem­shiliktiń basty sebebi – tary ósirý sharýashylyǵynyń qazirgi za­manǵy taktıkasy men stra­tegııasynyń naqtylanbaýynda ári tary ósirý tehnologııasynyń ja­ńa talaptarǵa saı tıimdi tásil­deri men joldarynyń jasaq­talmaýynda jatyr. Eń bastysy tuqym máselesi. Mol ónim alý­ǵa negiz bolatyn sapaly tary tuqymynyń azdyǵy tary ósirýshi sharýashylyq qurylymdarynyń adymyn ashtyrmaı otyr. Iаǵnı tuqym tozsa, ónim de azaıady. Dánniń kólemi kishireıedi. Sonyń saldarynan otandastarymyz tabıǵı taryny tutynýdyń ornyna shıki sókten qaınatylǵan ónjeýsiz ónimdi aýyzǵa salýǵa májbúr.

Memleket basshysy Nursultan­ Nazarbaev halyqqa arna­ǵan Joldaý­larynda otandyq ǵylymnyń óndiris pen aýyl sharýashylyǵy sektorynyń damýyna qyzmet etýi kerektigin udaıy aıtyp keledi. Mine, ǵy­lymı izdenister men ozyq tá­­jirıbelerdiń qat jeri de, qa­jet jeri de dál osy tary ta­nap­tarynyń túsimine baılanys­ty bolýy tıis edi. Biraq ǵa­lymdar bul baǵytta jumys júr­gize almaı otyr. Ǵylymnyń kómegi arqyly tary tuqymynyń sapasyn jaq­sartýdyń joldaryn júıeleý isi kemshin. Bul rette ósimdik sha­rýashylyǵy boıynsha ǵylymı zert­teý ınstıtýttary men aýyl sharýashylyǵynyń tájirıbelik alqaptary úles qosýy tıis. Má­se­len, Ulttyq agrarlyq ǵy­ly­mı oqý ortalyǵy tary ón­di­risin óndiristik turǵydan jolǵa qoıý máselelerine baılanysty ǵylymı tujyrymdary men dá­lelderin alǵa tartýy qa­jet. Árıne bul baǵytta óńirdegi ǵy­­­lym ókilderiniń áleýeti men kásibı biliktiligine kúmán kel­tir­meımiz.

Sońǵy jyldary Aq­tóbe oblysynda óńir brendine aı­nalǵan Muǵaljar jylqysy jáne sıgaı asyl tuqymdy qoıy ósirilýde. Tary tuqymyn jaqsartý máselelerinde de osyn­daı paıdaly ǵylymı izde­nister ómirge kelse, osy kúngi olqylyqtyń orny tolar ma degen oı keledi. Áıtse de, Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrliginiń quzyryna qaraıtyn óńirlik or­talyqtardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń tómendigi bul iske ájeptáýir qolbaılaý týǵyzyp otyr. Aıtalyq, Aqtóbe aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansasynda ǵylymı jumys­tar júrgizýge qajetti tehnıkalyq qon­­dyrǵylar men jabdyqtardyń es­kirýi jumysty jańa baǵytta órbitýge múmkindik bermeıdi. О́ıt­keni tozyǵy jetken tehnıkalar zamanaýı talaptar men standarttar deńgeıine jaýap bere almaıdy.

Búginde oblysta tary tanaptarynan mol túsim alyp júrgen sha­rýa qojalyqtary az bolsa da bar. Sondaı sharýashylyqtardyń biriniń ilkimdi isin Jumabaı Jaqyp esimdi dıqan júrgizip otyr. Ol óz sózinde Aqtóbe se­­kil­di tary ósirý tájirıbesi men dástúri qalyptasqan óńir­de­gi tary alqaptarynda agro­teh­nıkalyq sharalardyń óz deń­geıinde júrgizilmeıtinin aıtady. Bul ónim kóleminiń tó­mendeýine keri áserin tıgizbeı qoımaıdy, deıdi dıqan. Iаǵnı «jaıaýdyń shańy shyqpas, jal­ǵyzdyń úni shyqpas» degen ha­lyq naqyly osyndaıda oıǵa orala beredi. Tary ósirý men óńdeýdiń bilikti mamany taıaýda tary óńdeıtin seh ashýǵa belin bekem býyp otyr. Dese de Oıyl aýmaǵynda bul ispen aınalysatyn aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvteri ázirge qu­rylmaǵan. Bul jaǵdaıda dás­túr­li salanyń jappaı ósip-ór­kendeı qoıýy ekitalaı bolyp qala bermek.

Oblystyq aýyl sharýashy­lyǵy basqarmasynyń basshysy Qusaıyn Sársenbaıdyń aıtýynsha, óndiristik koo­perasııa qu­rý ónimdi odan ári molaıtýǵa ári shyǵyndardy birshama tó­mendetýge múmkindik beredi. «Son­­­­daı-aq kooperasııa músheleri óz ónim­derin óńirlik áleýmettik-ká­sip­kerlik korporasııanyń kó­megimen oblys ortalyǵyndaǵy «Tabys» kommýnaldyq bazary ar­qyly emin-erkin ári utymdy ba­ǵaǵa ótkize alady. Sonymen bir­ge agroónerkásiptik sharalar sheń­berinde áldeqashan qat­qan kóńge aınalǵan tary al­qap­taryn qunarlandyrýdyń paıdasy mol. Bul súdiger jyrtý, tyńaıtqyshtar sebý jáne egis aınalymy júıesin oń jolǵa qoıý sekildi keshendi sharalardan tu­rady. Qazirgi kezde tyńaıtqysh pen gerbısıd alýshylarǵa memleket tarapynan 50 prosent kóleminde jáne sapaly tuqym satyp alýshylarǵa 30-70 prosent ara­lyǵynda sýbsıdııa beriledi. Bul tary ósirýshiler úshin úlken jeńildik, deıdi Q.Sársenbaı.

Tarynyń strategııalyq daqyl atanýynyń sebebi bar. Bul dándi daqyl uzaq jyldar boıy saqtaýǵa shydamdy. Sonymen qatar adam densaýlyǵyn jaqsartýǵa áser etetin basty fak­tor­lardyń biri – otyz eki tistiń túspeýi bolsa, únemi tary tutynǵan adamnyń tisi berik bolmaq, deıdi dárigerler. El ishinde tary jóninde aıtylǵan aforızmder de jetkilikti. Aıta­lyq, Aqtóbe óńirine keńinen tanymal tarytanýshy-qalamger, Oıyl aýdanynyń qurmetti azamaty Amanqos Orynǵalıulynyń «bıdaıdan bir tamǵanda, tarydan eki tamady» degen naqylǵa bergisiz sózi halyqtyń aýzynda júr. Osy bir aýyz sózde tarynyń búkil qasıeti kórinedi.

Temir QUSAIYN,

«Egemen Qazaqstan»

AQTО́BE